Thiên 2 — Quyển 2 – Nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự và Bát nhã viên mãn

 Kinh Phật nói về Mưa Báu, quyển thứ hai.

 Lại nữa, này thiện nam tử (người con trai có lòng lành; lời Phật gọi người nghe pháp)! Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát: người phát nguyện tu cho đến khi thành Phật để cứu giúp mọi chúng sinh) nếu thành tựu mười pháp thì đạt được nhẫn (sức chịu đựng, an nhiên trước điều trái ý mà không nổi giận; cũng là sự chấp nhận vững vàng trước chân lý sâu xa) trọn vẹn. Mười pháp ấy là gì?

 Một là nhẫn bên trong trọn vẹn. Hai là nhẫn bên ngoài trọn vẹn. Ba là pháp nhẫn (nhẫn đối với giáo pháp sâu xa: nghe mà không sợ, chấp nhận và tin hiểu) trọn vẹn. Bốn là nhẫn theo lời Phật dạy trọn vẹn. Năm là nhẫn không giới hạn trọn vẹn. Sáu là nhẫn không phân biệt trọn vẹn. Bảy là nhẫn không dựa vào điều kiện trọn vẹn. Tám là nhẫn không giận trọn vẹn. Chín là nhẫn do lòng thương xót trọn vẹn. Mười là nhẫn do lời thề nguyện trọn vẹn.

 Thế nào là Bồ-tát nhẫn bên trong trọn vẹn? Này thiện nam tử, nghĩa là các Bồ-tát đối với mọi buồn rầu, đau thương, khổ não ở trong lòng mình đều có thể an nhiên chịu đựng, giữ tâm vững vàng, không thấy bị dồn ép. Đó gọi là Bồ-tát nhẫn bên trong trọn vẹn.

 Thế nào là Bồ-tát nhẫn bên ngoài trọn vẹn? Này thiện nam tử, nghĩa là các Bồ-tát nghe người khác dùng lời thô ác mắng chửi, chê bai cha mẹ, bà con, A-xà-lê-da (thầy dạy dỗ phép tắc, khuôn phép cho người xuất gia), Ổ-ba-đà-da (thầy truyền giới, thầy trực tiếp nuôi dạy người xuất gia); lại nghe họ phỉ báng ba ngôi báu là Phật, Pháp, Tăng (Phật; giáo pháp của Phật; đoàn thể người xuất gia tu hành). Bồ-tát nghe rồi không nổi giận oán hận mà chê bai trả đũa, cũng không bị tùy miên (mầm phiền não nằm ngầm trong tâm, luôn bám theo con người) của sân giận đeo đuổi. Bồ-tát chịu đựng được nỗi phiền não ấy và sống an ổn. Đó gọi là Bồ-tát nhẫn bên ngoài trọn vẹn.

 Thế nào là Bồ-tát pháp nhẫn trọn vẹn? Nghĩa là đối với mọi nghĩa lý rất sâu, vi diệu trong tố-đát-lãm (âm từ tiếng Phạn sūtra, tức là kinh) do Phật nói, như: các pháp không đến không đi, bản tánh vốn vắng lặng, lìa mọi sự phân biệt và chấp giữ, bản tánh vốn là Niết-bàn (cảnh giới phiền não lặng tắt, dứt hết khổ đau), Bồ-tát nghe rồi không kinh hãi, không sợ sệt, mà suy nghĩ thế này: “Nếu ta không hiểu thấu các pháp sâu mầu, thì rốt cuộc không thể đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn khắp — tức là thành Phật).” Vì lẽ ấy, Bồ-tát thu nhận các pháp, suy ngẫm, tu tập, trong lòng sinh ra tin và hiểu. Đó gọi là Bồ-tát pháp nhẫn trọn vẹn.

 Thế nào là Bồ-tát nhẫn theo lời Phật dạy trọn vẹn? Nghĩa là khi các Bồ-tát nổi giận định làm hại người, thì tự mình nên suy nghĩ thế này: “Cơn giận này từ đâu mà khởi, từ đâu mà diệt? Ai làm cho nó khởi? Nó khởi lên như thế nào? Nó có đối tượng để bám vào hay không?” Bồ-tát suy xét như vậy thì thấy nguyên nhân làm cho nó khởi lên hoàn toàn không tìm được, nguyên nhân làm cho nó diệt cũng không tìm được. Cái làm cho khởi đã không có, thì cái được khởi lên cũng chẳng có, cho đến đối tượng mà nó bám vào cũng đều không tìm được. Nhờ vậy Bồ-tát an nhiên chịu đựng, sân giận không có duyên cớ để khởi lên. Đó gọi là Bồ-tát nhẫn theo lời Phật dạy trọn vẹn.

 Thế nào là Bồ-tát nhẫn không giới hạn trọn vẹn? Nghĩa là các Bồ-tát không phải ban ngày thì nhẫn mà ban đêm thì không nhẫn, cũng không phải ban đêm thì nhẫn mà ban ngày thì không nhẫn; không phải ở nước mình thì nhẫn mà ở nước khác thì không nhẫn, cũng không phải ở nước khác thì nhẫn mà ở nước mình thì không nhẫn; không phải với người có danh tiếng thì nhẫn mà với người không danh tiếng thì không nhẫn, cũng không phải với người không danh tiếng thì nhẫn mà với người có danh tiếng thì không nhẫn. Vì thế, Bồ-tát ở mọi lúc, ở mọi nước, dù có danh tiếng hay không, đều nhẫn được cả. Đó gọi là Bồ-tát nhẫn không giới hạn trọn vẹn.

 Thế nào là Bồ-tát nhẫn không phân biệt trọn vẹn? Nghĩa là các Bồ-tát không phải chỉ nhẫn với cha mẹ, vợ con, bà con ở chỗ này, còn những người khác thì không nhẫn. Vì thế, Bồ-tát cho đến với hạng chiên-đồ-la (giai cấp thấp hèn nhất ở Ấn Độ xưa, làm nghề giết mổ, bị xã hội khinh rẻ) cũng có thể thực hành nhẫn. Đó gọi là Bồ-tát nhẫn không phân biệt trọn vẹn.

 Thế nào là Bồ-tát nhẫn không dựa vào điều kiện trọn vẹn? Nghĩa là khi các Bồ-tát tu nhẫn nhục, không phải vì của cải, không phải vì sợ hãi, không phải vì muốn làm ơn, không phải vì chiều theo đời hay vì xấu hổ. Như vậy, bản tánh của Bồ-tát là luôn luôn nhẫn. Đó gọi là Bồ-tát nhẫn không dựa vào điều kiện trọn vẹn.

 Thế nào là Bồ-tát đạt được nhẫn không giận trọn vẹn? Nghĩa là các Bồ-tát dù chưa gặp duyên cớ gây giận, chưa gặp người khác nổi giận với mình, tâm vẫn luôn an nhiên chịu đựng. Nếu gặp duyên cớ, gặp người khác nổi giận, hoặc bị khinh rẻ lừa dối, bị đấm đá, bị nắm đánh, bị dao gậy làm hại, bị lời thô ác chê trách, thì Bồ-tát gặp rồi suy nghĩ thế này: “Nghiệp bị khinh chê này là do chính ta tạo ra, nay ta phải chịu; chắc chắn không phải do cha mẹ, bà con tạo ra. Vì thế nay ta vui vẻ chịu nhận.” Nỗi khổ ấy cũng không phải do địa giới (yếu tố đất — thành phần cứng chắc cấu thành thân thể và vật chất) bên trong hay bên ngoài phải chịu; thủy giới, hỏa giới, phong giới (yếu tố nước, lửa, gió — các thành phần còn lại cấu thành thân thể và vật chất) cũng như vậy. Nhờ quán xét đúng đắn không sai lệch như thế, khi gặp duyên cớ, dù người ta giận hay không giận, Bồ-tát đều nhẫn được cả. Đó gọi là Bồ-tát đạt được nhẫn không giận trọn vẹn.

 Thế nào là Bồ-tát nhẫn do lòng thương xót trọn vẹn? Nghĩa là các Bồ-tát làm vua chúa, hoặc vua lớn, vua nhỏ, cai quản mọi hữu tình (chúng sinh có tình cảm, ý thức) nghèo khổ, có nhiều của báu, nhiều vật dụng. Khi bị những hữu tình nghèo khổ ấy mắng chửi, quở trách, quấy phá, Bồ-tát trọn không có lòng giận ghét muốn làm hại, cũng không tự cao, không phô bày uy thế của người làm chủ, mà chỉ suy nghĩ: “Những hữu tình này là người do ta cai quản, ta phải nuôi nấng và che chở họ.” Vì thế Bồ-tát không nảy ý làm hại, và nhân đó khởi lòng đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu khổ cho mọi chúng sinh), chịu đựng và sống an ổn. Đó gọi là Bồ-tát nhẫn do lòng thương xót trọn vẹn.

 Thế nào là Bồ-tát nhẫn do lời thề nguyện trọn vẹn? Nghĩa là các Bồ-tát suy nghĩ thế này: “Ta đã từng ở trước tất cả các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc đến từ chân lý; Ứng là bậc xứng đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chánh trọn khắp) mà cất tiếng sư tử hống (tiếng rống sư tử, ví lời tuyên bố mạnh mẽ, dứt khoát, không sợ hãi), thề tu bồ-đề (sự giác ngộ), và sau khi thành bậc chánh giác sẽ cứu vớt mọi hữu tình ra khỏi biển sinh tử, ra khỏi bùn lầy phiền não.” Vì thế Bồ-tát không nổi giận bực bội.

 “Cho nên ta phải siêng năng tu tập, để cứu vớt, để làm cho hữu tình chín muồi căn lành, để điều phục và đem lại an vui cho hữu tình. Nếu chính ta nổi giận và làm hại họ, thì tức là không bao dung được họ; như thế làm sao có thể sinh ra lòng nhẫn do thương xót để cứu vớt hữu tình?”

 Này thiện nam tử, ví như có một vị thầy thuốc giỏi, khéo chữa bệnh bằng kim, thấy có chúng sinh bị màng che mắt, liền nghĩ: “Ta nên thương xót người ấy, trừ màng mắt cho họ, khiến mắt họ không còn bị che tối.” Thế nhưng khi nghĩ vậy rồi, chính vị thầy thuốc ấy lại bị mắt mờ tối. Này thiện nam tử, ý ông nghĩ sao? Vị thầy thuốc ấy có thể chữa màng mắt cho hữu tình kia, trừ được sự che tối hay không?

 Bồ-tát Chỉ Cái (vị Bồ-tát đang thưa hỏi Phật trong kinh này) bạch Phật rằng: “Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật), không thể được.”

 Phật bảo Bồ-tát Chỉ Cái: “Này thiện nam tử, Bồ-tát cũng vậy, suy nghĩ thế này: ‘Nay ta không nên dùng cây kim bát-nhã (trí tuệ thấy rõ thật tướng của các pháp) để cắt màng che mắt của thế gian, khi chính tâm ta còn bị bóng tối vô minh (sự mê mờ không thấy chân lý, gốc rễ của mọi phiền não) che lấp. Làm sao có thể diệt được mê lầm vô minh của người khác?’ Vì lẽ ấy, Bồ-tát trọn không làm hại ai, tu nhẫn và sống an ổn. Đó gọi là Bồ-tát đạt được nhẫn do lời thề nguyện trọn vẹn.

 Này thiện nam tử, Bồ-tát thành tựu mười pháp này thì đạt được nhẫn trọn vẹn.”

 Lại nữa, này thiện nam tử, Bồ-tát thành tựu mười pháp thì đạt được tinh tấn (siêng năng nỗ lực tu tập điều lành, không lười biếng, không thối lui) trọn vẹn. Mười pháp ấy là gì?

 Một là tinh tấn như kim cương (chất cứng nhất, không gì phá vỡ được). Hai là tinh tấn không ai theo kịp. Ba là tinh tấn lìa hai bên cực đoan. Bốn là tinh tấn rộng lớn. Năm là tinh tấn rực rỡ mạnh mẽ. Sáu là tinh tấn thường hằng theo bản tánh. Bảy là tinh tấn trong sạch. Tám là tinh tấn bất cộng (riêng có, không chung với người khác). Chín là tinh tấn không tự khinh mình. Mười là tinh tấn không kiêu ngạo.

 Này thiện nam tử, thế nào là tinh tấn như kim cương? Nghĩa là các Bồ-tát phát khởi tinh tấn, siêng năng tu tập, ở trong các cõi hữu tình: người chưa vào Niết-bàn thì giúp họ chứng Niết-bàn; người chưa được độ thì giúp họ được độ (được đưa qua bờ bên kia, thoát khổ); người chưa giải thoát thì giúp họ được giải thoát; người chưa an ổn thì giúp họ được an ổn; người chưa hiện chứng giác ngộ thì giúp họ hiện chứng giác ngộ. Bồ-tát siêng năng tu tập như vậy.

 Lúc ấy, thiên ma (ma vương ở cõi trời, kẻ chuyên phá hoại người tu đạo) rình tìm chỗ sơ hở để phá hoại, đến chỗ Bồ-tát mà nói thế này: “Này thiện nam tử, ông đừng tinh tấn khổ nhọc như thế. Vì sao vậy? Ta cũng đã từng phát khởi tinh tấn như thế, siêng năng tu tập ở trong các cõi hữu tình: người chưa vào Niết-bàn thì giúp chứng Niết-bàn, người chưa được độ thì giúp được độ, người chưa giải thoát thì giúp được giải thoát, người chưa an ổn thì giúp được an ổn, người chưa hiện chứng giác ngộ thì giúp hiện chứng giác ngộ. Thứ tinh tấn ấy chỉ để lừa gạt kẻ ngu, đều là hư dối, không phải pháp chân thật.

 Này thiện nam tử, trong những người siêng tu, khởi tinh tấn như thế, ta chưa từng thấy một hữu tình nào có thể hiện chứng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn khắp — tức thành Phật). Này thiện nam tử, ta biết có vô lượng câu-chi (đơn vị số rất lớn, thường hiểu là mười triệu) hữu tình đều chứng vào Niết-bàn của nhị thừa (hai cỗ xe nhỏ là Thanh văn và Duyên giác, chỉ cầu tự giải thoát cho mình). Này thiện nam tử, ông tinh tấn uổng công để cầu thứ pháp hư dối; hãy mau bỏ tâm ấy đi để lìa mọi khổ não.”

 Bấy giờ Bồ-tát suy nghĩ: “Chắc chắn đây là ma đến quấy phá ta.” Bồ-tát nhận ra đó là lời của ma, liền bảo rằng: “Ngươi có ý nghĩ xấu ác, muốn phá hoại ta. Ngươi hãy lo cho chính mình, đừng lo việc của ta. Đức Thế Tôn đã nói: Ma-la Ba-tuần (ma vương, kẻ ác chuyên ngăn trở người tu) và tất cả thế gian, ai nấy đều theo nghiệp của mình, hoặc nghiệp riêng hoặc nghiệp chung, mà chiêu cảm nơi sinh ra. Này Ma-la, nay ngươi cũng theo nghiệp của mình, cả nghiệp riêng lẫn nghiệp chung, mà chiêu cảm nơi sinh ra. Ngươi hãy theo nghiệp mà đi, đừng quấy phá ta, vì việc ấy chẳng có ích lợi gì, mà lại khiến ngươi phải tự chịu khổ não trong đêm dài (thời gian rất lâu trong vòng mê muội).”

 Bấy giờ Ma-la với tình ý và trí óc hẹp hòi kém cỏi, tự thấy hổ thẹn, liền bỏ ý ác, tự ẩn mất không hiện ra nữa. Như vậy, khi tất cả ma vương và các bọn ma kéo đến quấy phá, muốn tìm chỗ sơ hở để phá hoại, thì tâm Bồ-tát trọn không lay động, dũng mãnh không hề sút kém, kiên cố không thối lui. Đó gọi là Bồ-tát tinh tấn như kim cương.

 Này thiện nam tử, thế nào là Bồ-tát đạt được tinh tấn không ai theo kịp? Nghĩa là các Bồ-tát phát khởi các thứ tinh tấn như thế, thì những Bồ-tát khác dù đã từ lâu xa tích lũy nghiệp lành trong sạch, an trụ nơi chân tánh, cũng trọn không bằng vị Bồ-tát phát khởi các thứ tinh tấn này; không bằng được một phần theo cách đếm số, không bằng được một phần ca-la (phần cực nhỏ khi chia một vật ra rất nhiều lần), cho đến không bằng được một phần trong tính toán hay ví dụ, cũng không bằng được một phần ô-ba-ni-sát-đàm (phần nhỏ đến tột cùng, không thể chia nhỏ hơn được nữa). Huống chi là tất cả Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu tự giải thoát) và Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, tu một mình). Ở đây, sức phát tâm tinh tấn của Bồ-tát có thể thu nhận tất cả Phật pháp, lại có thể lìa bỏ mọi tội nghiệp và các pháp bất thiện. Đó gọi là Bồ-tát đạt được tinh tấn không ai theo kịp.

 Thế nào là Bồ-tát tinh tấn lìa hai bên cực đoan? Nghĩa là các Bồ-tát thường khởi tinh tấn, không tăng quá, không giảm sút. Vì sao vậy? Vì nếu tăng quá mức thì sinh kiêu ngạo, nếu quá yếu kém thì sinh lười biếng. Cho nên tinh tấn luôn luôn không tăng không giảm. Đó gọi là Bồ-tát tinh tấn lìa hai bên cực đoan.

 Thế nào là Bồ-tát tinh tấn rộng lớn? Nghĩa là các Bồ-tát phát khởi tinh tấn, nguyện rằng: “Mong ta sẽ được thân sắc vi diệu đoan nghiêm của Như Lai, được vô kiến đỉnh tướng (tướng đỉnh đầu không ai nhìn thấy được chóp, một trong các tướng tốt của Phật) mà chư Phật có, được vầng hào quang tròn và các tùy hảo (những vẻ đẹp phụ đi kèm theo các tướng tốt chính của Phật) vi diệu đầy đủ.” Lại phát khởi tinh tấn như thế này: “Mong ta sẽ được trí tuệ lớn vô lượng, không ngăn ngại của chư Phật, cùng uy đức lớn và tánh của chân lý tối thượng.” Đó gọi là Bồ-tát tinh tấn rộng lớn.

 Này thiện nam tử, thế nào là Bồ-tát tinh tấn rực rỡ mạnh mẽ? Nghĩa là các Bồ-tát phát khởi tinh tấn, mãi mãi lìa mọi bụi nhơ và lỗi lầm. Như ngọc mạt-ni (ngọc báu quý nhất, trong sáng không tì vết) và vàng tía, xa lìa mọi bụi nhơ và khuyết điểm, ánh sáng chói lọi, đẹp đẽ lạ thường, rực rỡ huy hoàng; tinh tấn của Bồ-tát rực rỡ mạnh mẽ cũng như vậy, mãi mãi lìa mọi bụi nhơ và lỗi lầm.

 Thế nào gọi là bụi nhơ của tinh tấn? Thế nào gọi là lỗi lầm của tinh tấn? Đó là: biếng nhác lười lĩnh, ăn uống không điều độ, không tự biết lượng sức mình, suy nghĩ không đúng lẽ, khởi lên ý nghĩ xấu ác. Những điều như thế gọi là bụi nhơ của tinh tấn, cũng gọi là lỗi lầm. Tinh tấn của Bồ-tát có thể lìa bỏ hẳn những điều ấy, cho nên tinh tấn trong sạch, không vết nhơ, sáng trắng, rực rỡ mạnh mẽ, không còn lỗi lầm nữa. Đó gọi là Bồ-tát tinh tấn rực rỡ mạnh mẽ.

 Thế nào là Bồ-tát tinh tấn thường hằng theo bản tánh? Nghĩa là các Bồ-tát trong mọi uy nghi (mọi dáng điệu sinh hoạt: đi, đứng, ngồi, nằm) đều có thể luôn khởi các thứ tinh tấn; bản tánh luôn siêng năng dũng mãnh, không có lúc nào ngừng nghỉ bỏ bê; cả thân lẫn tâm chưa từng lười mỏi. Đó gọi là Bồ-tát tinh tấn thường hằng theo bản tánh.

 Thế nào là Bồ-tát tinh tấn trong sạch? Nghĩa là các Bồ-tát phát khởi tinh tấn thường hằng như thế, nên đối với mọi tội lỗi, các pháp bất thiện và những việc vô ích gây chướng ngại cho đạo, cho đến điều bất thiện nhỏ nhặt nhất, một niệm ác trong tâm cũng không khởi lên, huống chi là các pháp bất thiện lớn. Vì thế Bồ-tát trừ dứt hết thảy những điều ấy. Còn những pháp lành thuận theo lẽ Niết-bàn, là tư lương (hành trang, vốn liếng cần có) của Thánh đạo, là các phần dẫn tới bồ-đề, thì Bồ-tát tu tập, làm cho chúng tăng trưởng, rộng lớn, viên mãn bồ-đề. Đó gọi là Bồ-tát tinh tấn trong sạch.

 Thế nào là Bồ-tát tinh tấn bất cộng? Nghĩa là các Bồ-tát suy nghĩ thế này: “Giả sử các thế giới khắp mười phương nhiều như cát sông Căng-già (sông Hằng ở Ấn Độ) đều đầy những đống lửa như ngục A-tỳ (địa ngục khổ nhất, nơi đau khổ không lúc nào gián đoạn), mà ở bên kia những thế giới ấy có một chúng sinh đang chịu mọi khổ não, không nơi nương tựa, không ai che chở, thì Bồ-tát vì thương xót một hữu tình ấy, vượt qua những đống lửa dữ đến đó giáo hóa, còn không từ nan khó nhọc; huống chi có nhiều người khổ não mà lại không cứu giúp.” Tinh tấn với lòng đại bi như thế của Bồ-tát, ngoại đạo (những người theo các đạo ngoài Phật pháp) và nhị thừa đều không theo kịp. Đó gọi là Bồ-tát tinh tấn bất cộng.

 Thế nào là Bồ-tát tinh tấn không tự khinh mình? Nghĩa là các Bồ-tát trọn không khởi ý nghĩ rằng vì tinh tấn của ta yếu ớt kém cỏi và lười biếng nên tu tập bồ-đề tự cho là khó đạt. Lại cũng không nghĩ thế này: “Ta không thể gánh vác nổi việc tích lũy khổ hạnh trải qua vô lượng kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài) và nghìn vạn kiếp, gấp rút như cứu đầu đang cháy (ví sự khẩn cấp, như người bị lửa bén tóc vội dập), rồi mới chứng được bồ-đề.” Bồ-tát không khởi tâm thối lui nhụt chí như thế.

 Trái lại, Bồ-tát phát tâm thế này: “Tất cả các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác thời quá khứ, các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác thời hiện tại, các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác thời vị lai, các đức Như Lai ấy đều trải qua vô lượng kiếp tinh tấn tu hành mà hiện chứng giác ngộ. Vậy là chư Phật không phải không trải thời gian dài tu hành tinh tấn mà có được sự hiện chứng chánh đẳng giác như thế. Ta cũng vậy, lẽ ra phải trải nhiều kiếp tu các hạnh, rồi sẽ đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vì các đức Như Lai trong ba đời cùng thực hành tinh tấn như nhau mà đã thành Phật. Hơn nữa, ta thà vì tất cả hữu tình mà siêng năng tu tập dù phải ở trong địa ngục, chứ trọn không vì riêng mình mà tu hành tinh tấn để chứng Niết-bàn.” Đó gọi là Bồ-tát tinh tấn không tự khinh mình.

 Thế nào là Bồ-tát tinh tấn không kiêu ngạo? Nghĩa là khi vị Bồ-tát này khởi tinh tấn, trọn không đắm say thích thú, tự cao mà khinh người khác. Có người trí nào lại mong được người khác ghi ơn nhớ đến mà thực hành tinh tấn đâu? Đó gọi là Bồ-tát tinh tấn không kiêu ngạo.

 Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát vì thành tựu được mười pháp này nên đạt được tinh tấn trọn vẹn.

 Lại nữa, này thiện nam tử, Bồ-tát thành tựu mười pháp thì đạt được tĩnh lự (thiền định: lắng tâm yên tĩnh, chuyên chú suy xét) trọn vẹn. Mười pháp ấy là gì?

 Một là tích lũy phước đức. Hai là có thể nhàm chán và xa lìa nhiều. Ba là siêng tu tinh tấn. Bốn là đầy đủ đa văn (nghe và học hỏi nhiều giáo pháp). Năm là siêng tu, tiếp nhận giáo pháp không sai lệch. Sáu là thực hành pháp đúng theo giáo pháp. Bảy là thành tựu căn tánh lanh lợi. Tám là có được sự khéo léo đối với tâm. Chín là có được sự khéo léo về xa-ma-tha (chỉ: dừng tâm, giữ tâm yên lặng trên một đối tượng) và tỳ-bát-xá-na (quán: dùng trí tuệ nhìn sâu thấy rõ thật tướng các pháp). Mười là có được sự không chấp trước.

 Thế nào là Bồ-tát tích lũy phước đức? Nghĩa là các Bồ-tát yêu thích Đại thừa (cỗ xe lớn: con đường tu cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh), lại có thể tích lũy mọi căn lành; sinh ra ở đâu cũng gần gũi thiện tri thức (bạn lành, thầy hiền, người dẫn dắt mình đến điều tốt) và có thể tu tập các hạnh tốt đẹp. Lại thường nguyện sinh vào nhà Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tư tế ở Ấn Độ xưa) lớn, nhà Sát-đế-lợi (giai cấp vua chúa, võ tướng), nhà đại cư sĩ (gia chủ giàu có, có thế lực); sinh ra ở đâu cũng luôn có lòng tin chân chánh. Nhờ nhân duyên ấy, căn lành rộng lớn vô lượng ngày càng tăng trưởng, vì luôn không rời thiện tri thức. Thiện tri thức ấy là chư Phật và tất cả Bồ-tát.

 Nhờ vậy, Bồ-tát tập quen căn lành lâu ngày, căn lành tăng trưởng mạnh mẽ; quán xét thấy thế gian bị khổ não dồn ép, là nơi tụ hội của mọi bệnh tật, bị ngu tối che lấp, không có chỗ an trú. Vì sao vậy? Vì do lòng ham muốn mà ra.

 Thế nào là Bồ-tát có thể nhàm chán và xa lìa nhiều? Nghĩa là các Bồ-tát do nhân duyên trên mà nghĩ: “Nay ta không nên chạy theo tham dục ở thế gian này, vì tham dục ấy chỉ do tình mê phân biệt mà sinh ra.” Chư Phật đã nói rộng về đủ mọi tai hại của tham dục, rằng: dục như mũi giáo nhọn, như cây dùi đâm, như gươm, như dao sắc, lại như rắn độc, như bọt nước tụ lại, như thịt thối rữa hôi tanh đáng ghê tởm. Vì thế Bồ-tát khởi lòng nhàm chán xa lìa, cạo bỏ râu tóc, khoác áo pháp, với lòng tin chân chánh rời bỏ gia đình, đi vào đời sống không nhà.

 Thế nào là Bồ-tát siêng tu tinh tấn? Nghĩa là vị Bồ-tát này sau khi xuất gia thì phát khởi tinh tấn lớn: điều chưa đạt thì làm cho đạt, điều chưa hiểu thì làm cho hiểu, điều chưa chứng thì làm cho chứng.

 Thế nào là Bồ-tát đầy đủ đa văn? Nghĩa là vị Bồ-tát này do nhân duyên trên mà nghe nhiều, tiếp nhận nhiều, đối với lý sâu mầu của thế tục đế (chân lý theo cách hiểu thông thường của thế gian) và thắng nghĩa đế (chân lý tối thượng, tức thật tướng của các pháp) đều khéo léo giảng nói.

 Thế nào là Bồ-tát siêng tu, tiếp nhận giáo pháp không sai lệch? Nghĩa là vị Bồ-tát này tiếp nhận các lý chân thật vào lòng, siêng năng tu tập, khéo léo không sai lệch.

 Thế nào là Bồ-tát thực hành pháp đúng theo giáo pháp? Nghĩa là vị Bồ-tát này khi đã khéo léo rồi thì thực hành pháp đúng theo giáo pháp, tức là: chánh ngữ (lời nói đúng đắn), chánh nghiệp (hành động đúng đắn), chánh mạng (sinh sống bằng nghề chân chánh), chánh tư duy (suy nghĩ đúng đắn), chánh tinh tấn (nỗ lực đúng đắn), chánh niệm (ghi nhớ, tỉnh giác đúng đắn), chánh định (tập trung tâm đúng đắn), chánh kiến (hiểu biết đúng đắn). Đó là Bồ-tát tu tập các đạo chi (các chi phần của con đường Thánh, gọi chung là Bát chánh đạo).

 Thế nào là Bồ-tát có căn tánh lanh lợi? Nghĩa là vị Bồ-tát này sau khi tu tập các đạo chi thì căn tánh lanh lợi, sáng suốt, có thể hiểu biết đúng đắn. Nhờ đó Bồ-tát an trú trong vắng lặng, xa lìa mọi sự chấp trước, mọi chốn ồn ào, không thích nói nhiều; lại có thể lìa bỏ dục tầm (ý nghĩ về dục lạc), khuể tầm (ý nghĩ giận hờn), hại tầm (ý nghĩ muốn làm hại người) và bất tử tầm (ý nghĩ mong sống mãi không chết), xa lìa bè bạn quyến thuộc, danh tiếng và lợi lộc.

 Thế nào là Bồ-tát có được sự khéo léo đối với tâm? Nghĩa là vị Bồ-tát này do nhân duyên trên mà có được sự khéo léo đối với tâm, thân thường vắng lặng, quán xét tâm mình là thiện, bất thiện hay vô ký (không thiện không ác, ở trạng thái không xác định), tự nghĩ: “Nay tâm ta đang ở trong tánh nào?” Nếu tâm đang ở trong điều thiện thù thắng, thanh tịnh, thì sinh lòng tin vui, hoan hỷ. Thế nào là điều thiện thù thắng? Đó là ba mươi bảy pháp bồ-đề phần (ba mươi bảy pháp trợ giúp đạt giác ngộ, gồm: bốn chỗ đặt niệm, bốn sự siêng năng chân chánh, bốn nền tảng thần thông, năm căn, năm lực, bảy yếu tố giác ngộ và tám chánh đạo).

 Nếu tâm đang ở trong điều bất thiện thì nên nhàm chán xa lìa, phát khởi tinh tấn, liền có thể dứt hẳn các pháp bất thiện. Thế nào gọi là các pháp bất thiện? Đó là tham, sân, si (lòng tham lam, lòng giận dữ, sự mê muội).

 Tham có ba loại: bậc trên, bậc giữa, bậc dưới. Thế nào là tham bậc trên? Nghĩa là tham dục này tràn khắp thân tâm, theo tâm thấp hèn mà luôn nhiễm đắm, lúc nào cũng không biết tàm quý. Thế nào là không tàm (không tự xấu hổ với mình)? Nghĩa là người tham dục luôn khởi ý nghĩ tìm kiếm cảnh dục, lòng yêu quý, đắm say, khen ngợi nó. Đó gọi là không tàm. Thế nào là không quý (không thẹn với người)? Nghĩa là người tham dục vì cớ dục vọng mà có thể cãi cọ với cha mẹ và các bậc tôn trưởng khác, khinh rẻ, lừa dối, làm hại họ, coi trọng lòng tham dục ấy. Đó gọi là không quý. Người tham dục do nhân duyên ấy mà sinh vào cõi ác. Vì thế gọi là tham dục nặng nhất.

 Thế nào là tham bậc giữa? Nghĩa là người tham dục sau khi chạy theo tham dục thì liền sinh nhàm chán xa lìa, khởi lòng hối hận, không còn chiều theo nữa. Đó gọi là tham bậc giữa. Thế nào là tham bậc dưới? Nghĩa là người tham dục khi nổi lòng tham dục, hoặc chỉ chạm vào thân, vừa trò chuyện, hoặc có khi vừa thấy xong là lòng dục liền dừng. Đó gọi là tham bậc dưới. Đối với mọi vật dụng nuôi sống, nếu tâm chấp giữ thì gọi chung là tham.

 Thế nào gọi là sân? Nên biết sân này cũng có ba loại: bậc trên, bậc giữa, bậc dưới. Thế nào là sân bậc trên? Nghĩa là người giận dữ khởi đủ thứ giận, phạm một trong năm tội vô gián (năm tội nặng nhất khiến phải đọa địa ngục chịu khổ không ngừng: giết cha, giết mẹ, giết bậc A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của chúng Tăng), hoặc phỉ báng chánh pháp. Tội phỉ báng chánh pháp còn nặng hơn tội của năm nghiệp vô gián kia; năm nghiệp vô gián so với nó không bằng một phần theo cách đếm số, không bằng một phần ca-la, cho đến không bằng một phần trong tính toán, ví dụ hay một phần ô-ba-ni-sát-đàm. Do nhân duyên ấy mà sinh vào nại-lạc-ca (địa ngục). Nếu sinh làm người thì hình dạng đen sạm thảm hại, mắt luôn đỏ ngầu, làm người hung dữ, ác độc, thường làm hại người khác. Do nhân duyên ấy mà sinh vào nại-lạc-ca. Đó gọi là sân bậc trên.

 Thế nào là sân bậc giữa? Nghĩa là người giận dữ sau khi gây tội nghiệp thì mau chóng biết hối cải, liền khởi pháp đối trị (phương pháp tu tập để đối chọi và trừ bỏ lỗi lầm). Đó gọi là sân bậc giữa. Thế nào là sân bậc dưới? Nghĩa là người giận dữ vì nổi giận mà nói lời thô ác, chế giễu, chê bai, gom góp nghiệp bất thiện; nhưng chỉ qua một sát-na (khoảnh khắc cực ngắn), một lạp-phược (đơn vị thời gian ngắn, khoảng hơn một phút), hay một mâu-hô-lật-đa (đơn vị thời gian khoảng bốn mươi tám phút), liền có thể hối cải, tu tập pháp đối trị. Đó gọi là sân bậc dưới.

 Nên biết si này cũng có ba loại: bậc trên, bậc giữa, bậc dưới. Thế nào là si bậc trên? Nghĩa là người ngu si luôn ở trong tham và sân mà chưa từng lo âu hối hận. Đó gọi là si bậc trên. Thế nào là si bậc giữa? Nghĩa là người ngu si khởi lên chút ít điều bất thiện thì liền có thể đến trước người tu phạm hạnh (người giữ đời sống thanh tịnh, tức người tu hành) mà bày tỏ lỗi lầm, sám hối, vì không thấy ác nghiệp là đáng để phải chịu nặng (?). Đó gọi là si bậc giữa. Thế nào là si bậc dưới? Nghĩa là người ngu si đối với các phi tánh giới (những giới do Phật đặt ra để ngăn ngừa, việc bị cấm tự nó vốn không phải tội ác, như uống rượu, ăn sai giờ) do Phật chế định có phạm chút ít, một, hai hay ba lần, rồi liền có thể bỏ được. Đó gọi là si bậc dưới.

 Đối với các pháp tham, sân, si ấy, Bồ-tát đều có thể ngăn chặn nhờ có sự khéo léo đối với tâm. Đã có sự khéo léo rồi thì trọn không vui thích, nhiễm đắm vào chúng. Vì sao vậy? Vì đã có được sự khéo léo đối với tâm.

 Nếu tâm đang ở trạng thái vô ký thì siêng năng quán xét, chỉ khởi chánh niệm. Thế nào là vô ký? Nghĩa là khi khởi tâm, tâm không ở bên trong cũng không ở bên ngoài, không ở trong điều thiện cũng không ở trong điều bất thiện, không ở trong tỳ-bát-xá-na cũng không ở trong xa-ma-tha, mà tâm yếu kém, dẫn đến buồn ngủ, khiến tâm mờ tối, lơ mơ. Giống như người đàn ông ngủ rất say, lúc mới tỉnh dậy thì giác quan và ý thức mờ mịt, không thể sáng suốt rõ ràng; tâm ở trạng thái vô ký cũng như vậy, vì tâm vô ký không sáng suốt rõ ràng. Bồ-tát ở trong trạng thái ấy thì làm cho tâm tinh tấn, dũng mãnh, sắc bén, an trú trong hoan hỷ. Đó gọi là Bồ-tát có được sự khéo léo đối với tâm.

 Thế nào là Bồ-tát có được sự khéo léo về xa-ma-tha và tỳ-bát-xá-na? Nghĩa là vị Bồ-tát này sau khi khéo léo đối với tâm thì quán xét các pháp như huyễn, như mộng, suy xét các pháp: đây là pháp thiện, đây không phải pháp thiện; đây là pháp đưa đến giải thoát, đây không phải pháp đưa đến giải thoát.

 Nghĩa là các Bồ-tát quán xét thấy tất cả các pháp đều dựa vào tâm, lấy tâm làm tự tánh, lấy tâm làm đứng đầu. Có thể thu nhiếp tâm, khéo điều phục tâm, khéo hiểu rõ tâm, nên có thể thu nhiếp tất cả các pháp này. Đã khéo điều phục lại khéo hiểu rõ, nhờ nhân duyên ấy mà có thể tu tập pháp xa-ma-tha: buộc tâm như vậy, dừng tâm như vậy và an trú tâm như vậy. Vì siêng tu xa-ma-tha như vậy nên có thể an trú trong tâm nhất cảnh tánh (trạng thái tâm chuyên chú hoàn toàn vào một đối tượng duy nhất).

 Bồ-tát sau khi an trú trong tâm nhất cảnh tánh thì nhập định quán xét, đạt được niềm hỷ lạc (niềm vui mừng và an lạc) sinh ra từ sự xa lìa. Khi tâm đã được hỷ thì xa lìa các pháp xấu ác, bất thiện của cõi Dục (cõi của chúng sinh còn ham muốn dục lạc), còn có tầm có tứ (tầm: sự suy xét thô thiển; tứ: sự suy xét tinh tế). Đó gọi là tu hành an trú sơ tĩnh lự (tầng thiền định thứ nhất).

 Lại lìa tầm và tứ, không đắm say hỷ lạc; quán xét vô thường rồi ra khỏi sơ tĩnh lự, an trú trong nội đẳng tịnh (nội tâm lắng trong, đều đặn, thuần nhất), đạt được hỷ lạc sinh ra từ định. Đó gọi là Bồ-tát vào tĩnh lự thứ hai.

 Kế đến nhàm chán xa lìa hỷ và quán xét khổ, rồi an trú trong xả (tâm buông bỏ, quân bình, không thiên lệch), chánh niệm, chánh tri (biết rõ đúng đắn), cùng niềm lạc với tâm an ổn mà thọ nhận đúng đắn. Phật dạy rằng thành tựu sự an trú trong xả, niệm và lạc thì vào tĩnh lự thứ ba, tu hành mà an trú.

 Khởi sự hiểu biết về tánh không rồi thì vào tĩnh lự thứ tư, liền bỏ ngã chấp (sự chấp rằng có cái “tôi” thật). Vì bỏ ngã chấp nên khổ và lạc cũng dứt; vì buồn và vui đã diệt nên an trú trong trạng thái không khổ không lạc, xả và niệm thanh tịnh. Đó gọi là tu tập tĩnh lự thứ tư.

 Lại nữa, Bồ-tát quán xét thân mình ngang bằng với hư không. Đã tin hiểu như vậy rồi thì bỏ sắc tưởng (sự nhận biết về hình sắc, vật chất), diệt hữu đối tưởng (sự nhận biết về những vật có ngăn ngại, đối chạm nhau), lìa mọi loại tưởng khác nhau. Vì bỏ sắc tưởng, diệt hữu đối tưởng, lìa các tưởng khác nhau nên vào cảnh hư không vô biên. Đó gọi là tu tập Không vô biên xứ (cảnh định quán hư không vô tận).

 Vượt qua tất cả không vô biên rồi, có thức cùng khởi, vào cảnh thức vô biên. Đó gọi là tu tập an trú Thức vô biên xứ (cảnh định quán thức tâm vô tận). Vượt qua tất cả thức vô biên rồi, vào cảnh không có gì cả. Đó gọi là tu tập an trú Vô sở hữu xứ (cảnh định quán không có vật gì). Vượt qua vô sở hữu, tu tập mà an trú Phi tưởng phi phi tưởng xứ (cảnh định chẳng phải có tưởng cũng chẳng phải không có tưởng, sự nhận biết vi tế đến mức gần như không còn).

 Lại nữa, các Bồ-tát vì xa lìa tâm tưởng và thọ (sự nhận biết và cảm giác) có khả năng nắm bắt đối tượng, nên gọi là an trú diệt định (tầng định diệt hết tưởng và thọ). Tuy vào định ấy nhưng trọn không đắm say. Ra khỏi định ấy rồi thì cùng với tâm từ (lòng thương yêu, muốn ban vui cho chúng sinh), bỏ lòng oán ghét, xa ý muốn làm hại, rộng lớn, vô lượng, bình đẳng không hai, khéo léo tu tập đến cùng cực, dùng ý hiểu trải khắp một phương mà nhập định an trú; ba phương còn lại, bốn phương phụ (đông nam, tây nam, đông bắc, tây bắc), phương trên, phương dưới, trải khắp thế gian cũng như vậy.

 Cùng với tâm bi (lòng thương xót, muốn cứu khổ cho chúng sinh), bỏ lòng oán ghét, lìa ý muốn làm hại, rộng lớn, vô lượng, bình đẳng không hai, khéo léo tu tập đến cùng cực, dùng ý hiểu trải khắp các thế giới vô biên của một phương mà nhập định an trú; ba phương còn lại, bốn phương phụ, phương trên, phương dưới, trải khắp thế gian cũng như vậy.

 Bồ-tát cùng với tâm hỷ (lòng vui mừng trước niềm vui của chúng sinh), bỏ lòng oán ghét, lìa ý muốn làm hại, rộng lớn, vô lượng, bình đẳng không hai, khéo léo tu tập đến cùng cực, dùng ý hiểu trải khắp một phương mà nhập định an trú; ba phương còn lại, bốn phương phụ, phương trên, phương dưới, trải khắp thế gian cũng như vậy.

 Bồ-tát cùng với tâm xả (lòng buông xả, đối xử bình đẳng với mọi chúng sinh, không thương riêng ghét riêng), lìa lòng oán ghét, bỏ ý muốn làm hại, rộng lớn, vô lượng, bình đẳng không hai, khéo léo tu tập đến cùng cực, dùng ý hiểu trải khắp một phương mà nhập định an trú; ba phương còn lại, bốn phương phụ, phương trên, phương dưới, trải khắp thế gian cũng như vậy.

 Thế nào là Bồ-tát có được sự không chấp trước? Nghĩa là vị Bồ-tát này đạt được năm thần thông (năm năng lực siêu thường: thấy xa không ngăn ngại, nghe xa không ngăn ngại, biết tâm người khác, biết các đời trước, biến hóa và đi lại tự tại) mà cũng không chấp trước, thường mong cầu cho các pháp tư lương của bồ-đề được viên mãn.

 Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát vì thành tựu mười pháp này nên đạt được tĩnh lự trọn vẹn.

 Lại nữa, này thiện nam tử, Bồ-tát thành tựu mười pháp thì đạt được bát-nhã (trí tuệ thấy rõ thật tướng của các pháp) trọn vẹn. Mười pháp ấy là gì?

 Một là khéo léo về vô ngã (lẽ không có cái “tôi” thật, thường còn). Hai là khéo léo về nghiệp và quả. Ba là khéo léo về hữu vi (các pháp do nhân duyên hợp thành, có sinh có diệt). Bốn là khéo léo về sự trôi lăn trong sinh tử. Năm là khéo léo về việc lìa bỏ sinh tử. Sáu là khéo léo về nhị thừa. Bảy là khéo léo về Đại thừa. Tám là khéo léo về việc lìa bỏ ma nghiệp (những việc làm của ma, gây chướng ngại cho sự tu đạo). Chín là đạt được bát-nhã không điên đảo (không sai lệch). Mười là đạt được bát-nhã không gì sánh bằng.

 Này thiện nam tử, thế nào là Bồ-tát đạt được sự khéo léo về vô ngã? Nghĩa là các Bồ-tát vì học bát-nhã nên có thể quán xét đúng đắn sắc, thọ, tưởng, hành, thức (năm uẩn — năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân thể vật chất; thọ là cảm giác; tưởng là sự nhận biết, hình dung; hành là các hoạt động tạo tác của tâm; thức là sự phân biệt, nhận biết). Khi quán xét sắc thì thấy sự sinh không thể nắm bắt, sự tụ hợp không thể nắm bắt, sự diệt không thể nắm bắt. Quán xét như vậy thì các pháp sinh, tụ, diệt của thọ, tưởng, hành, thức đều không thể nắm bắt. Vì trong thắng nghĩa (chân lý tối thượng) không thể nắm bắt, chứ không phải trong thế tục (?). Tự tánh của các pháp trong thắng nghĩa và thế tục chỉ có tên gọi bằng lời nói, thật ra không có gì để nắm bắt. Vì nhân duyên ấy, Bồ-tát lâu dài không bỏ tinh tấn, vì muốn làm lợi ích cho các hữu tình mà gấp rút như cứu đầu đang cháy. Nhờ vậy Bồ-tát đạt được sự khéo léo về vô ngã.

 Thế nào là Bồ-tát đạt được sự khéo léo về nghiệp và quả? Nghĩa là các Bồ-tát suy nghĩ thế này: tự tánh của tất cả thế gian đều là không, như chốn sân khấu diễn trò, như thành càn-thát-bà (thành quách ảo do thần nhạc Càn-thát-bà hiện ra, ví điều hư ảo như ảo ảnh). Tất cả hữu tình tuy không có thật, nhưng lại chấp vào cái “tôi”, vì thế không thể thông suốt Thánh đạo. Các hữu tình ấy nghĩ thế này: “Nếu không có cái ‘tôi’, không có hữu tình, mạng giả (cái chủ thể của thọ mạng), sinh giả (cái chủ thể sinh ra), ý sinh (cái thân do ý sinh ra), sĩ phu (cái chủ thể hành động), bổ-đặc-già-la (cái chủ thể đi đầu thai luân hồi), ma-nạp-phược-ca (cái “con người” được cho là thường còn), hay dưỡng dục giả (cái chủ thể được nuôi lớn) — những cách gọi khác nhau về một cái ‘tôi’ thật — thì sẽ không có thể tánh của quả dị thục (quả báo chín muồi ở thời khác, mang tính chất khác với nhân đã gây ra) của nghiệp thiện ác để mà nắm bắt.” Bồ-tát dùng bát-nhã chân chánh mà hiểu biết đúng như thật. Đó gọi là Bồ-tát đạt được sự khéo léo về nghiệp và quả.

 Thế nào là Bồ-tát đạt được sự khéo léo về hữu vi? Nghĩa là các Bồ-tát dùng bát-nhã chân chánh hiểu rõ tất cả các pháp hữu vi, suy nghĩ thế này: “Các pháp hữu vi trong từng niệm, từng khoảnh khắc đều đổi dời, tàn tạ, không có tướng tồn tại lâu dài, giống như giọt sương sắp rơi, ví như dòng thác chảy xiết. Vì sao ở trong những pháp như thế mà lại sinh tham đắm rồi ôm lòng lo buồn? Nếu khởi lòng chấp giữ các pháp dễ hư hoại ấy thì sao gọi là người trí được?” Vì nhân duyên ấy, đối với các pháp hoại diệt, Bồ-tát không thích chấp giữ, khởi lòng nhàm chán xa lìa. Đó gọi là Bồ-tát đạt được sự khéo léo về hữu vi.

 Thế nào là Bồ-tát đạt được sự khéo léo về sự trôi lăn trong sinh tử? Nghĩa là các Bồ-tát suy nghĩ thế này: tất cả thế gian bị vô minh che lấp, luôn ở trong sinh tử, bị lưới ái (lòng yêu luyến, khát khao) trói buộc. Do ái làm nhân mà sinh ra thủ (sự chấp giữ, bám víu). Do thủ làm nhân mà sinh ra nghiệp thiện ác. Do sinh ra nghiệp nên làm cho hữu (sự tồn tại, mầm của đời sau) nối tiếp. Do hữu làm nhân mà khởi ra sinh (sự sinh ra ở đời sau). Do sinh làm nhân nên có già, chết, buồn rầu, đau thương, khổ não. Vì các khổ tụ hợp nên cứ thế xoay vần nối tiếp không dứt. Như guồng xe múc nước, lên xuống xoay vòng, sinh tử nối tiếp cũng như vậy. Nhờ vậy Bồ-tát dùng bát-nhã chân chánh hiểu biết đúng như thật. Đó gọi là Bồ-tát đạt được sự khéo léo về sự trôi lăn trong sinh tử.

 Thế nào là Bồ-tát đạt được sự khéo léo về việc lìa bỏ sinh tử? Nghĩa là các Bồ-tát suy nghĩ thế này: vì lìa vô minh nên không đắm vào các hành (các hoạt động tạo tác của thân, miệng, ý). Vì bỏ các hành nên không có ái. Vì xa lìa ái nên không có thủ. Vì lìa được thủ nên hữu không còn nối tiếp. Vì bỏ hữu nên không có sinh. Vì lìa được sinh nên dứt hẳn già, chết, buồn rầu, đau thương, khổ não. Nhờ vậy Bồ-tát dùng bát-nhã chân chánh hiểu biết đúng như thật. Đó gọi là Bồ-tát đạt được sự khéo léo về việc lìa bỏ sinh tử.

 Thế nào là Bồ-tát đạt được sự khéo léo về nhị thừa? Nghĩa là các Bồ-tát suy nghĩ thế này: pháp này có thể giúp đạt quả Dự lưu (quả vị đầu tiên, mới vào dòng Thánh), Nhất lai (còn trở lại cõi người một lần nữa), Bất hoàn (không còn trở lại cõi Dục) và A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, không còn sinh tử), vì thế dứt hết các lậu (phiền não rò rỉ làm ô nhiễm tâm), đoạn các kết (sự trói buộc của phiền não) và tập (thói quen còn sót lại), không còn nối tiếp sự trôi lăn trong sinh tử, mà đi vào Niết-bàn. Lại suy nghĩ rằng pháp này giúp đạt quả Bích-chi Phật (bậc tự giác ngộ không cần thầy, sống một mình), như ví dụ sừng tê giác (tê giác chỉ có một sừng — ví người sống một mình), đi lại một mình.

 Tất cả Bồ-tát dùng bát-nhã chân chánh hiểu rõ pháp này, nhưng trọn không chứng lấy. Vì sao vậy? Vì các Bồ-tát suy nghĩ thế này: “Ta vì làm lợi ích cho các cõi hữu tình mà cất tiếng sư tử hống rằng: Ta sẽ cứu vớt các loài hữu tình đang ở trong sinh tử. Ta đã phát lời thề nguyện lớn, trọn không ra khỏi sinh tử một mình.” Đó gọi là Bồ-tát đạt được sự khéo léo về nhị thừa.

 Thế nào là Bồ-tát đạt được sự khéo léo về Đại thừa? Nghĩa là các Bồ-tát ở trong việc học giới, quán xét thấy người học không thể nắm bắt, điều được học cũng không thể nắm bắt, quả do giữ giới mà đạt được cũng không thể nắm bắt; nhưng không chấp vào cái không mà rơi vào đoạn kiến (cái thấy sai lầm cho rằng mọi thứ đều dứt mất hoàn toàn, chết là hết, không có nhân quả). Đó gọi là Bồ-tát khéo léo về Đại thừa.

 Thế nào là Bồ-tát đạt được sự khéo léo về việc lìa bỏ ma nghiệp? Nghĩa là các Bồ-tát xa lìa tất cả những kẻ bất thiện, cũng không ở trong những nước xấu ác; lại có thể xa lìa việc chạy theo cái thấy của thế tục mà tu tập chú thuật (bùa chú, phép thuật) để cầu lợi lộc, được tôn trọng và cúng dường; lại có thể xa lìa các phiền não v.v… gây chướng ngại cho pháp bồ-đề, và có thể tu tập các con đường đối trị. Đó gọi là sự khéo léo về việc lìa bỏ ma nghiệp.

 Thế nào là Bồ-tát đạt được bát-nhã không điên đảo? Nghĩa là các Bồ-tát tu tập bát-nhã, đối với các kinh sách, chú thuật và các ngành nghề kỹ thuật ở thế gian, luôn vì giáo hóa các hữu tình mà học, trọn không vì riêng mình cầu hiểu biết, cũng không vì bản thân được danh tiếng, lại không vì được lợi lộc; vì muốn mở bày uy đức lớn của Thánh giáo, trọn không muốn phô bày đức hạnh của mình. Chuyên tâm suy ngẫm chánh giáo thù thắng, trong Tỳ-nại-da (giới luật) do Như Lai chế định mà hiển bày công đức, trọn không rơi vào các tà kiến của những đạo khác. Đó gọi là Bồ-tát đạt được sự khéo léo không điên đảo.

 Thế nào là Bồ-tát đạt được bát-nhã không gì sánh bằng? Nghĩa là bát-nhã mà các Bồ-tát học vượt hơn nhị thừa. Tất cả thế gian, nào là thiên ma, cõi Phạm thiên (các tầng trời thanh tịnh, đã lìa dục), các ngoại đạo, Bà-la-môn v.v…, chúng tám bộ (tám loài thần linh hộ trì Phật pháp: trời, rồng, dạ-xoa, càn-thát-bà, a-tu-la, ca-lâu-la, khẩn-na-la, ma-hầu-la-già) và tất cả hữu tình, đều không ai sánh bằng bát-nhã của Bồ-tát, chỉ trừ các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác. Đó gọi là Bồ-tát bát-nhã không gì sánh bằng.

 Này thiện nam tử, Bồ-tát thành tựu được mười pháp này thì đạt được bát-nhã trọn vẹn.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video