Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm, quyển thứ mười ba. Phẩm thứ mười tám: Mười tạng vô tận của Bồ-tát (Bồ-tát: người phát tâm cầu thành Phật và cứu độ chúng sinh; tạng: cái kho, ở đây chỉ kho phẩm chất, công đức mà Bồ-tát tích chứa, dùng mãi không cạn).
Bấy giờ, Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn) Công Đức Lâm lại nói với các vị Bồ-tát rằng: "Này Phật tử (con Phật, tiếng gọi những người tu theo Phật)! Bồ-tát ma-ha-tát có mười thứ tạng, là điều mà chư Phật ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) đều giảng nói. Những gì là mười? Đó là: tín tạng (kho lòng tin), giới tạng (kho giữ giới — giới là những điều răn để giữ gìn thân, lời nói và ý nghĩ), tàm tạng (kho biết tự hổ thẹn với chính mình khi làm điều sai), quý tạng (kho biết xấu hổ trước người khác khi làm điều sai), văn tạng (kho nghe học nhiều), thí tạng (kho bố thí, tức cho đi), tuệ tạng (kho trí tuệ), chánh niệm tạng (kho ghi nhớ đúng đắn), trì tạng (kho ghi giữ những điều đã nghe không quên), biện tạng (kho tài biện thuyết, giảng nói lưu loát). Đó là mười.
Thế nào là tín tạng của Bồ-tát? Vị Bồ-tát này tin rằng mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều là không (trống rỗng, không có tự thể cố định), không có gì chân thật; tin mọi pháp là vô tướng (không có hình tướng cố định để nắm bắt); tin mọi pháp là vô nguyện (không có gì đáng để mong cầu, bám víu); tin mọi pháp không có người tạo tác; tin mọi pháp không thật; tin mọi pháp không bền chắc; tin mọi pháp là vô lượng (không thể đo lường); tin mọi pháp là vô thượng (không gì cao hơn); tin mọi pháp không thể vượt qua (?); tin mọi pháp vốn không sinh ra.
Nếu Bồ-tát thành tựu được lòng tin trong sạch, thuận theo chân lý như thế, thì khi nghe rằng Phật pháp không thể nghĩ bàn, lòng không kinh sợ; nghe rằng tất cả chư Phật không thể nghĩ bàn, lòng không kinh sợ; nghe rằng chúng sinh không thể nghĩ bàn, lòng không kinh sợ; nghe rằng pháp giới (toàn thể mọi hiện tượng trong vũ trụ) không thể nghĩ bàn, lòng không kinh sợ; nghe rằng hư không giới (toàn thể khoảng không vô tận) không thể nghĩ bàn, lòng không kinh sợ; nghe rằng Niết-bàn giới (cảnh giới Niết-bàn — trạng thái dứt sạch phiền não, thoát khỏi vòng sinh tử) không thể nghĩ bàn, lòng không kinh sợ; nghe rằng đời quá khứ không thể nghĩ bàn, lòng không kinh sợ; nghe rằng đời vị lai không thể nghĩ bàn, lòng không kinh sợ; nghe rằng đời hiện tại không thể nghĩ bàn, lòng không kinh sợ; nghe rằng việc đi vào mọi kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) không thể nghĩ bàn, lòng không kinh sợ.
Vì sao vậy? Vì Bồ-tát đối với chư Phật một mực tin chắc, không gì làm lung lay, phá hoại được. Bồ-tát biết như vầy: trí của Phật vô tận, vô biên. Trong tất cả các thế giới ở mười phương, trong mỗi một thế giới có vô lượng vô số chư Phật của ba đời ra đời, làm Phật sự (công việc giáo hóa, cứu độ chúng sinh của Phật), rồi nhập Bát-niết-bàn (nhập Niết-bàn trọn vẹn, tức là Phật qua đời). Trí tuệ của chư Phật ấy không tăng không giảm, không sinh không diệt, không cạn không đi, không gần không xa, không yên không loạn (?).
Bồ-tát thành tựu được những kho lòng tin vô biên vô tận như thế thì có thể cưỡi cỗ xe Như Lai (Như Lai là một danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như; "cỗ xe Như Lai" là con đường đưa thẳng tới quả vị Phật). Vị Bồ-tát này thành tựu những lòng tin vô lượng vô biên như thế: lòng tin không thối lui, lòng tin không rối loạn, lòng tin không hư hoại, lòng tin không chấp bám, lòng tin có gốc rễ, lòng tin thuận theo bậc thánh, lòng tin thuộc dòng giống nhà Như Lai, nhờ vậy có thể giữ gìn mọi Phật pháp, nuôi lớn mọi thiện căn (gốc lành — những việc lành làm nền tảng cho quả tốt về sau) của Bồ-tát, thuận theo thiện căn của mọi Như Lai, và sinh ra từ phương tiện khéo léo của mọi Phật (phương tiện: cách thức khéo léo, linh hoạt để dẫn dắt chúng sinh). Đó gọi là kho lòng tin vô tận của Bồ-tát ma-ha-tát. Bồ-tát ở trong kho lòng tin này thì đều có thể nghe và ghi giữ pháp của chư Như Lai, rồi rộng giảng nói cho mọi chúng sinh.
Này Phật tử! Thế nào là giới tạng của Bồ-tát ma-ha-tát? Vị Bồ-tát này thành tựu: giới làm lợi ích, giới không nhận giới khác, giới không chấp bám, giới vững yên, giới không tranh cãi, giới không làm phiền hại, giới không pha tạp, giới lìa tà mạng (tà mạng: kiếm sống bằng cách bất chính, như giả vẻ tu hành để được cúng dường), giới lìa điều ác, giới thanh tịnh (trong sạch).
Thế nào là giới làm lợi ích? Vị Bồ-tát này trước hết lo làm lợi ích, đem an vui cho chúng sinh. Thế nào là giới không nhận giới khác? Vị Bồ-tát này không nhận giới của ngoại đạo (các đạo bên ngoài Phật giáo), mà vâng giữ trọn vẹn giới trong sạch bình đẳng của chư Phật ba đời. Thế nào là giới không chấp bám? Vị Bồ-tát này không bám vào giới của Dục giới (cõi của chúng sinh còn ham muốn ăn uống, tình dục, gồm địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, loài người và sáu tầng trời thấp), không bám vào giới của Sắc giới (các cõi trời của người tu thiền định, đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế), không bám vào giới của Vô sắc giới (các cõi trời cao nhất, chỉ còn tâm thức, không còn thân hình). Vì sao? Vì không hồi hướng (đem công đức của mình hướng về) để sinh vào các cõi ấy.
Thế nào là giới vững yên? Vị Bồ-tát này thành tựu giới trong sạch, không có điều gì phải nghi ngờ hay ân hận. Vì sao? Vì Bồ-tát không phạm năm tội vô gián (năm tội nặng nhất: giết cha, giết mẹ, giết bậc A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của tăng đoàn — phạm thì đọa địa ngục Vô Gián, chịu khổ không ngừng), và mãi mãi không cố ý phạm bất cứ giới nào.
Thế nào là giới không tranh cãi? Vị Bồ-tát này không chê bỏ những giới đã được chế định từ trước, không bày đặt thêm giới mới; lòng luôn thuận theo những giới hướng về Niết-bàn, đều giữ trọn vẹn, không hề hủy phạm; không vì giữ giới này mà làm phiền nhiễu chúng sinh, khiến cùng nhau chống đối tranh cãi. Bồ-tát giữ giới chỉ để làm lợi ích chúng sinh, khiến họ vui mừng.
Thế nào là giới không làm phiền hại? Vị Bồ-tát này không nhân danh giữ giới mà học các thứ bùa chú, thuốc cỏ để làm phiền hại chúng sinh. Vì sao? Vì Bồ-tát muốn cứu giúp, che chở chúng sinh nên mới giữ giới trong sạch.
Thế nào là giới không pha tạp? Vị Bồ-tát này lìa bỏ đoạn kiến và thường kiến (đoạn kiến: cho rằng chết là hết; thường kiến: cho rằng có một cái "ta" tồn tại mãi mãi — cả hai đều là cái thấy lệch lạc), không giữ giới pha tạp, mà chỉ quán sát mười hai duyên khởi (mười hai khâu nối nhau làm điều kiện cho nhau, tạo thành vòng sinh tử: vô minh, hành, thức, danh sắc, sáu giác quan, xúc chạm, cảm thọ, ái dục, chấp thủ, hữu, sinh, già chết) để giữ giới trong sạch.
Thế nào là giới lìa tà mạng? Vị Bồ-tát này không làm ra vẻ giữ giới trong sạch, muốn cho người khác biết đến mình, trong lòng không có đức thật mà bên ngoài phô ra vẻ có đức; mà chỉ giữ giới trong sạch, một lòng cầu pháp, đạt tới Tát-bà-nhã (trí biết tất cả, tức trí tuệ của Phật).
Thế nào là giới không làm ác? Vị Bồ-tát này không tự cao, khoe rằng "ta giữ giới"; thấy người phạm giới thì không khinh rẻ, quở mắng làm cho họ buồn khổ, mà chỉ chuyên một lòng giữ giới trong sạch.
Thế nào là giới thanh tịnh? Vị Bồ-tát này lìa bỏ giết hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói lời độc ác thô lỗ, nói hai lưỡi (đâm thọc gây chia rẽ), nói lời thêu dệt vô ích, tham lam, giận dữ, tà kiến (cái thấy sai lầm); giữ trọn mười điều lành (thập thiện: không làm mười điều ác vừa kể).
Khi vị Bồ-tát này giữ những giới trong sạch như thế, liền nghĩ rằng: "Nếu có chúng sinh nào phạm giới trong sạch, đó là do điên đảo (cái thấy lộn ngược, trái với sự thật) và các phiền não (những trạng thái tâm làm rối loạn, khổ não như tham, giận, si mê). Tất cả chư Phật đều phân biệt biết rõ rằng mọi chúng sinh ấy vì điên đảo mà hủy phạm giới trong sạch. Vì thế ta phải chuyên tâm cầu Phật đạo, đạt tới vô thượng Bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, tức quả vị Phật), rộng nói pháp chân thật cho chúng sinh, khiến họ lìa điên đảo, giữ giới cấm trong sạch, và đều đạt tới vô thượng Bồ-đề." Đó là kho giới vô tận thứ hai của Bồ-tát ma-ha-tát.
Này Phật tử! Thế nào là tàm tạng của Bồ-tát ma-ha-tát? Vị Bồ-tát này tự nhớ lại các đời trước của mình: từ vô số đời đến nay, đối với sáu bậc người thân (cha, mẹ, anh, em, vợ, con) đã làm những việc không biết hổ thẹn — hoặc khinh nhờn vô lễ, hoặc dâm loạn không chừng mực, nhẫn tâm làm hại không kể thân thích, dấy binh đánh nhau, mê lầm điên đảo, không điều ác nào mà không làm. Đó là do tam độc (ba thứ độc: tham lam, giận dữ, si mê), sự nghi ngờ lệch lạc, các phiền não sai khiến và trói buộc, cùng sự giả dối, nịnh bợ quanh co và mọi điều bất thiện gây nên.
Tất cả chúng sinh cũng đều như vậy, đều chất chứa thói quen làm những việc không biết hổ thẹn, là do không có trí tuệ cho đến nịnh bợ quanh co. Trên dưới mất trật tự, không kính trọng, thuận theo nhau; không biết khiêm nhường vâng theo bậc sáng suốt; luôn ôm lòng độc ác, oán hận ngày càng chồng chất; giết hại lẫn nhau mà chẳng hề biết xấu hổ, sợ hãi.
Bồ-tát tự nghĩ: "Thân ta và các chúng sinh khác, trong quá khứ, vị lai, hiện tại, làm những điều không biết hổ thẹn, chư Phật ba đời không ai là không biết, không thấy. Sao ta còn làm những điều không biết hổ thẹn? Thật không thể được. Vì thế ta nên tu tập pháp biết hổ thẹn, đạt tới Bồ-đề, rộng nói pháp chân thật cho chúng sinh, khiến họ mãi lìa mọi điều không biết hổ thẹn, thành tựu Bồ-đề." Đó là kho tự hổ thẹn vô tận thứ ba của Bồ-tát ma-ha-tát.
Này Phật tử! Thế nào là quý tạng của Bồ-tát ma-ha-tát? Vị Bồ-tát này tự xấu hổ vì từ trước đến nay đã tham cầu hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, vật chạm, ý niệm, vợ con, quyến thuộc, tiền của, châu báu, tôi tớ, xe cộ, lòng không biết đủ. "Ta không nên làm những việc trái pháp ấy, vì chúng làm sinh sôi tham lam, giận dữ, si mê cho đến nịnh bợ quanh co."
Lại nghĩ thế này: "Những điều không biết xấu hổ mà chúng sinh làm đều do không có trí tuệ cho đến nịnh bợ quanh co và các pháp ác. Họ không thuận theo, kính trọng, cúng dường nhau, luôn ôm lòng độc ác, tàn hại lẫn nhau. Ta và chúng sinh, trong quá khứ, vị lai, hiện tại, ưa thích tham cầu, gom góp làm những điều ấy; vì những điều ấy mà phải vào bào thai, chịu vô lượng nỗi khổ sinh tử. Chư Phật ba đời đều biết, đều thấy. Nếu ta còn làm những điều không biết xấu hổ ấy thì chư Phật ba đời đều không vui. Ta phải tu tập pháp biết xấu hổ, đạt tới Bồ-đề, rộng nói pháp ấy cho chúng sinh, khiến họ lìa sự không biết xấu hổ, thành tựu Phật đạo." Đó là kho biết xấu hổ vô tận thứ tư của Bồ-tát ma-ha-tát.
Này Phật tử! Thế nào là kho nghe nhiều của Bồ-tát ma-ha-tát? Sự nghe nhiều của vị Bồ-tát này là biết: vì cái này có nên cái kia có; vì cái này không nên cái kia không; vì cái này khởi nên cái kia khởi; vì cái này diệt nên cái kia diệt; đây là pháp thế gian, đây là pháp xuất thế gian (pháp vượt ra khỏi thế gian, đưa tới giải thoát); đây là pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), đây là pháp vô vi (những gì không do tạo tác, không sinh không diệt); đây là pháp hữu ký (những vấn đề được Phật xác quyết, giảng giải rõ ràng), đây là pháp vô ký (những vấn đề Phật gác lại, không trả lời vì không có ích cho việc giải thoát).
Thế nào là "vì cái này có nên cái kia có"? Đó là vì có vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật) nên có hành (những tạo tác của thân, lời nói, ý nghĩ). Thế nào là "vì cái này không nên cái kia không"? Đó là vì không có thức (tâm thức) nên không có danh sắc (tinh thần và thân thể). Thế nào là "vì cái này khởi nên cái kia khởi"? Đó là vì ái (lòng khao khát, ham muốn) khởi nên khổ khởi. Thế nào là "vì cái này diệt nên cái kia diệt"? Đó là vì hữu (sự tồn tại do nghiệp dẫn tới tái sinh) diệt nên sinh tử diệt.
Thế nào là pháp thế gian? Đó là sắc, thọ, tưởng, hành, thức (năm uẩn — năm nhóm tạo thành con người: thân thể vật chất, cảm giác, tri giác, các tạo tác của tâm, và sự nhận biết). Thế nào là pháp xuất thế gian? Đó là giới thân, định thân, tuệ thân, giải thoát thân, giải thoát tri kiến thân (năm phần làm nên thân chân thật của bậc giác ngộ: giới hạnh, thiền định, trí tuệ, sự giải thoát, và sự biết rõ mình đã giải thoát).
Thế nào là pháp hữu vi? Đó là Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới và cõi chúng sinh. Thế nào là pháp vô vi? Đó là hư không, Niết-bàn, số duyên diệt (sự diệt trừ phiền não nhờ sức trí tuệ quán xét), phi số duyên diệt (sự diệt không nhờ trí tuệ, mà do thiếu điều kiện nên không sinh ra), mười hai duyên khởi và pháp giới.
Thế nào là pháp hữu ký? Đó là bốn chân đế (bốn sự thật: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ), bốn quả sa-môn (bốn quả vị tu chứng của người xuất gia: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán), bốn biện tài (bốn khả năng giảng nói không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về sự lưu loát), bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của bậc giác ngộ khi giảng pháp), bốn niệm xứ (bốn phép quán: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp), bốn chánh cần (bốn sự siêng năng đúng: ngăn điều ác chưa sinh, dứt điều ác đã sinh, làm sinh điều lành chưa có, tăng trưởng điều lành đã có), bốn như ý túc (bốn nền tảng của thần thông: ý muốn, tinh tấn, tâm chuyên, quán xét), năm căn (năm gốc lành: lòng tin, tinh tấn, chánh niệm, thiền định, trí tuệ), năm lực (năm sức mạnh khi năm căn ấy lớn mạnh), bảy giác chi (bảy yếu tố dẫn tới giác ngộ), tám thánh đạo phần (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, thiền định đúng).
Thế nào là pháp vô ký? Đó là những câu hỏi như: thế gian có giới hạn; thế gian không có giới hạn; thế gian vừa có vừa không có giới hạn; thế gian chẳng phải có giới hạn cũng chẳng phải không có giới hạn; thế gian thường còn; thế gian không thường còn; thế gian vừa thường còn vừa không thường còn; thế gian chẳng phải thường còn cũng chẳng phải không thường còn. Sau khi Như Lai diệt độ (nhập Niết-bàn) thì còn tồn tại — điều này không nhận định (?); sau khi Như Lai diệt độ thì không còn tồn tại — cũng không nhận định; sau khi Như Lai diệt độ thì vừa còn vừa không còn — cũng không nhận định; sau khi Như Lai diệt độ thì chẳng phải còn cũng chẳng phải không còn — cũng không nhận định. Có ta, có chúng sinh; không có ta, không có chúng sinh; vừa có ta vừa không có ta; vừa có chúng sinh vừa không có chúng sinh; chẳng phải có ta cũng chẳng phải không có ta; chẳng phải có chúng sinh cũng chẳng phải không có chúng sinh.
Quá khứ có bao nhiêu Như Lai diệt độ, bao nhiêu Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu chứng), Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ) diệt độ? Vị lai sẽ có bao nhiêu Như Lai, bao nhiêu Thanh văn, Duyên giác, bao nhiêu chúng sinh ra đời? Hiện tại có bao nhiêu Phật, bao nhiêu Thanh văn, Duyên giác? Như Lai nào ra đời đầu tiên? Thanh văn, Duyên giác nào ra đời đầu tiên? Chúng sinh nào sinh ra đầu tiên? Như Lai nào ra đời sau cùng? Thanh văn, Duyên giác nào ra đời sau cùng? Chúng sinh nào sinh ra sau cùng? Pháp nào có trước nhất? Pháp nào có sau cùng? Thế gian từ đâu đến, đi về đâu? Có bao nhiêu thế giới hình thành? Có bao nhiêu thế giới hoại diệt? Thế giới từ đâu đến, đi về đâu? Đâu là điểm khởi đầu của sinh tử? Đâu là điểm tận cùng của sinh tử? Những điều ấy gọi là pháp vô ký.
Bồ-tát ma-ha-tát nghĩ thế này: "Chúng sinh trôi lăn trong sinh tử như trong đêm dài; phàm phu ngu tối như trẻ thơ không biết tu đạo. Ta phải ngày đêm siêng năng học hỏi, thọ nhận và giữ gìn mọi kho pháp của chư Phật, rốt ráo thành tựu vô thượng Bồ-đề, rộng nói pháp chân thật cho chúng sinh, khiến tất cả đều thành đạo vô thượng." Đó là kho nghe nhiều vô tận thứ năm của Bồ-tát ma-ha-tát.
Này Phật tử! Thế nào là thí tạng của Bồ-tát ma-ha-tát? Vị Bồ-tát này tu hành mười cách bố thí, đó là: pháp bố thí tập luyện, pháp bố thí khó làm bậc nhất, pháp bố thí bên trong (cho đi thân thể mình), pháp bố thí bên ngoài (cho đi của cải, ngôi vị), pháp bố thí cả trong lẫn ngoài, pháp bố thí tất cả, pháp bố thí quá khứ, pháp bố thí vị lai, pháp bố thí hiện tại, pháp bố thí rốt ráo.
Thế nào là Bồ-tát tu tập pháp bố thí? Vị Bồ-tát này từ trước đến nay quen bố thí một cách bình đẳng. Món ăn quý, vị ngon, tự mình không tham đắm, đều đem cho tất cả; các vật khác cũng vậy. Bố thí xong, phần còn lại mới tự mình ăn. Bồ-tát nghĩ rằng: "Ta ăn là vì tám vạn loài trùng trong thân ta. Thân ta yên vui thì chúng cũng yên vui; thân ta đói khổ thì chúng cũng đói khổ." Vì thế, những gì Bồ-tát ăn uống đều là vì các loài trùng, muốn cho chúng yên vui, chứ không tham mùi vị. Bồ-tát lại nghĩ: "Ta từ bao đời như đêm dài đã vì thân này mà tham cầu ăn uống; ta phải siêng năng tinh tấn để sớm lìa thân này." Đó là Bồ-tát tu tập pháp bố thí.
Thế nào là pháp bố thí khó làm bậc nhất của Bồ-tát? Vị Bồ-tát này nếu được các thứ đồ ăn thức uống thượng vị, hương hoa, y phục và những vật dụng để sống, nếu tự mình dùng thì được vui sướng, sống lâu; nếu đem cho người hết thì sẽ nghèo khổ, chết yểu. Lúc ấy có người ăn xin đến đòi tất cả. Bồ-tát tự nghĩ: "Ta từ thuở ban đầu đến nay đã mất thân vô số lần, mà chưa từng có lần nào tự chịu thiệt để làm lợi cho một chúng sinh, khiến họ được lợi lớn, được niềm vui hiếm có. Ta nên bỏ cả thân mạng, xả bỏ hết thảy để làm lợi ích chúng sinh, trọn vẹn cuộc bố thí lớn." Đó là pháp bố thí khó làm bậc nhất của Bồ-tát.
Thế nào là pháp bố thí bên trong của Bồ-tát? Vị Bồ-tát này lúc còn trẻ khỏe, thân hình đoan chính, dung mạo khác thường, tắm gội sạch sẽ, mặc áo đẹp nhất cùng đồ trang sức, nhận lễ quán đỉnh (lễ rưới nước lên đầu khi lên ngôi vua) lên ngôi Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thế giới bằng chính pháp), có đủ bảy báu (bảy vật báu theo vua Chuyển luân: bánh xe báu, voi báu, ngựa báu, ngọc báu, nữ báu, quan giữ kho báu, tướng quân báu), làm vua bốn thiên hạ (bốn châu lớn quanh núi Tu-di, tức cả một thế giới). Lúc ấy có người ăn xin đến chỗ vua, tự bày tỏ: "Đại vương nên biết, nay tôi già yếu, thân mang bệnh nặng, côi cút khốn khổ, không ai cứu giúp; đường sống đã cùng, chắc phải chết. Nếu được thân vua, tùy chỗ cần dùng — hoặc cần tay chân, hoặc cần máu thịt, hoặc cần đầu mắt, hoặc cần tủy não — nếu Đại vương nhân từ thương xót kẻ nghèo già, bỏ lòng tham tiếc thân mình mà cứu tôi, thì tôi được ân trời ban mà giữ trọn mạng sống." Bồ-tát liền nghĩ: "Thân ta nay rồi cũng như người kia, sẽ phải về cõi chết, chẳng làm lợi ích được gì. Nên nhân lúc này bỏ thân để cứu mạng người ấy." Nghĩ xong, vui mừng đem thân bố thí cho chúng sinh ấy. Đó là pháp bố thí bên trong của Bồ-tát.
Thế nào là pháp bố thí bên ngoài của Bồ-tát? Vị Bồ-tát này lúc còn trẻ khỏe, thân hình đoan chính, dung mạo khác thường, tắm gội sạch sẽ, mặc áo đẹp nhất cùng đồ trang sức, nhận lễ quán đỉnh lên ngôi Chuyển luân vương, có đủ bảy báu, làm vua bốn thiên hạ. Lúc ấy có người ăn xin đến chỗ vua, nói rằng: "Đại vương nên biết, nay tôi già yếu, thân lại mang bệnh, mạng sống còn chẳng bao lâu, sẽ chết trong nghèo khổ; còn Đại vương thì đủ mọi vui sướng. Lành thay Đại vương! Xin bỏ ngôi vị cao quý như trời mà thương ban cho tôi, để tôi được cai quản thiên hạ, hưởng phúc vui của vua." Bồ-tát liền nghĩ: "Giàu sang là vô thường (không bền mãi), ắt sẽ trở về nghèo hèn. Nếu ở cảnh nghèo hèn thì chẳng làm lợi ích được gì, không thể đáp ứng mong muốn của chúng sinh. Vì thế nay ta nên nhân lúc này bỏ ngôi để làm vừa lòng người ấy." Nghĩ xong, vui mừng liền bỏ ngôi trao cho. Đó là pháp bố thí bên ngoài của Bồ-tát.
Thế nào là pháp bố thí cả trong lẫn ngoài của Bồ-tát? Vị Bồ-tát này lúc còn trẻ khỏe, thân hình đoan chính, sắc mặt khác thường, tắm gội sạch sẽ, mặc áo đẹp nhất cùng đồ trang sức, nhận lễ quán đỉnh lên ngôi Chuyển luân vương, có đủ bảy báu, làm vua bốn thiên hạ. Lúc ấy có người ăn xin đến chỗ vua, nói rằng: "Đại vương nên biết, nay tôi già cả, thân lại mang bệnh; tuy thân suy hèn mà vẫn trộm mong danh hiệu tốt đẹp. Lành thay Đại vương! Xin đem thân vua, bảy báu, thiên hạ và ngôi Chuyển luân vương trao cho tôi, để tôi được hưởng đủ niềm vui của vua." Bồ-tát liền nghĩ: "Thân ta và của báu đều chẳng bền chắc, là những thứ vô thường, mong manh, sẽ tiêu mòn. Nay ta đang lúc khỏe mạnh, giàu có cả thiên hạ, lại có người xin ngay trước mặt — ba điều đều đủ. Vì thế, từ những thứ không bền chắc này, ta nên cầu lấy cái bền chắc." Nghĩ xong càng thêm vui mừng, liền bỏ cả thân lẫn của cải bên ngoài mà bố thí cho người ấy. Đó là pháp bố thí cả trong lẫn ngoài của Bồ-tát.
Thế nào là pháp bố thí tất cả của Bồ-tát? Vị Bồ-tát này lúc còn trẻ khỏe, thân hình đoan chính, dung mạo khác thường, tắm bằng nước thơm, mặc áo đẹp nhất cùng đồ trang sức, nhận lễ quán đỉnh lên ngôi Chuyển luân vương, có đủ bảy báu, làm vua bốn thiên hạ. Lúc ấy có người ăn xin đến chỗ vua, nói rằng: "Đại vương nên biết, danh tiếng Đại vương vang khắp mười phương; tôi ở nước kia nghe danh vua (?), từ xa đến đây muốn có điều thỉnh cầu. Lành thay Đại vương! Xin theo điều tôi muốn mà làm cho tôi được thỏa lòng." Bấy giờ người xin hoặc xin thành quách đất nước, vợ con, quyến thuộc, hoặc tay chân, máu thịt, đầu mắt, tủy não. Lúc ấy Bồ-tát suy nghĩ: "Mọi ân ái rồi cũng sẽ chia lìa, chẳng làm lợi ích gì, cũng không giúp thành tựu những mong muốn của chúng sinh. Nay ta nên lìa bỏ thói tham lam keo kiệt (?), mau xả bỏ tất cả để làm lợi ích chúng sinh." Nghĩ xong càng thêm vui mừng, bỏ hết tất cả mà ban cho chúng sinh. Đó là pháp bố thí tất cả của Bồ-tát.
Thế nào là Bồ-tát tu tập pháp bố thí quá khứ? Vị Bồ-tát này nghe về những công đức đầy đủ mà chư Phật, Bồ-tát quá khứ đã làm; nghe rồi không chấp bám, hiểu thấu rằng chúng chẳng phải thật có; không khởi vọng tưởng, không tham đắm, không say mùi vị; quán sát các pháp, lòng không nương tựa vào đâu; biết các pháp như giấc mộng, không có gì bền chắc. Đối với các thiện căn, không khởi ý tưởng cho là thật có; lòng không chấp bám. Chỉ vì giáo hóa chúng sinh mà hiện thân, rộng giảng giáo pháp, muốn cho chúng sinh thành tựu Phật pháp. Lại quán sát các pháp quá khứ, tìm khắp mười phương đều không thể nắm bắt được. Bồ-tát quán như vậy rồi lại nghĩ: "Các pháp quá khứ đều phải xả bỏ." Đó là Bồ-tát tu tập pháp bố thí quá khứ.
Thế nào là Bồ-tát tu tập pháp bố thí vị lai? Vị Bồ-tát này nghe về những thiện căn và công đức đầy đủ mà chư Phật, Bồ-tát ở đời vị lai sẽ làm; nghe rồi không nắm giữ hình tướng, lòng không có gì; không cầu sinh về cõi Phật phương ấy; không có ý tưởng mong cầu, không khởi hạnh nguyện; thu nhiếp tâm không tán loạn, không say đắm, không chán ngán; không đem thiện căn hồi hướng về đó, không vì muốn sinh về đó mà chuyên tu thiện căn, nhưng cũng không bỏ phế; chỉ nhân cảnh giới ấy mà giáo hóa chúng sinh, muốn cho chúng sinh đầy đủ Phật pháp. Bồ-tát quán sát chân thật: pháp chân thật này chẳng phải có chỗ chốn, chẳng phải không có chỗ chốn, chẳng phải trong, chẳng phải ngoài, chẳng phải xa, chẳng phải gần. Lại nghĩ: "Nếu pháp vốn chẳng phải có thì không thể không xả bỏ." Đó là Bồ-tát tu tập pháp bố thí vị lai.
Thế nào là Bồ-tát tu tập pháp bố thí hiện tại? Vị Bồ-tát này nghe về công đức đầy đủ của các cõi trời: trời Tứ Thiên vương (cõi trời thấp nhất, do bốn vị vua trời cai quản bốn phương), trời Ba Mươi Ba (cõi trời trên đỉnh núi Tu-di, do Đế Thích làm chủ), trời Dạ-ma, trời Đâu-suất-đà, trời Hóa Lạc (trời tự biến hóa ra cảnh vui để hưởng), trời Tha Hóa Tự Tại (trời hưởng những cảnh vui do người khác biến hóa ra) — sáu cõi trời này thuộc Dục giới; trời Phạm, trời Phạm Thân, trời Phạm Phụ, trời Phạm Quyến Thuộc, trời Đại Phạm, trời Quang, trời Thiểu Quang, trời Vô Lượng Quang, trời Quang Âm, trời Tịnh, trời Thiểu Tịnh, trời Vô Lượng Tịnh, trời Biến Tịnh, trời Mật Thân, trời Thiểu Mật Thân, trời Vô Lượng Mật Thân, trời Mật Quả, trời Bất Phiền, trời Bất Nhiệt, trời Thiện Hiện, trời Thiện Kiến, trời Sắc Cứu Cánh (các cõi trời từ Phạm thiên đến Sắc Cứu Cánh đều thuộc Sắc giới, xếp theo các tầng thiền định); lại nghe về công đức đầy đủ của Thanh văn, Duyên giác. Nghe rồi lòng không mê loạn, chánh niệm không quên, không lười biếng, không chìm đắm, cũng không buồn rầu; tâm lặng yên mà không nắm giữ gì. Bồ-tát chỉ nghĩ thế này: "Mọi hành động, mọi hiện tượng đều như giấc mộng; mọi việc làm đều chẳng phải chân thật. Chúng sinh không biết nên trôi lăn trong các đường ác." Bồ-tát ở nơi họ rộng nói pháp, khiến họ xa lìa các điều ác, thành tựu Phật pháp, tu đạo Bồ-tát với tâm không mê loạn. Đó là Bồ-tát tu tập pháp bố thí hiện tại.
Thế nào là pháp bố thí rốt ráo của Bồ-tát? Vị Bồ-tát ma-ha-tát này có vô lượng chúng sinh, hình dạng các loài khác nhau, đến chỗ Bồ-tát nói rằng: "Tôi có điều cần, mong ngài ban cho đầy đủ. Ý tôi được thỏa mãn thì nguyện của ngài cũng tròn đầy." Bồ-tát nghe vậy vui mừng hớn hở, theo điều họ xin mà ban cho đầy đủ.
Bồ-tát ma-ha-tát tự quán sát bên trong: từ lúc mới vào thai chỉ là một hình hài nhỏ nhoi không sạch, rồi thành bào thai, thành các giác quan, rồi sinh, già, bệnh, chết. Lại quán kỹ thân này: không có gì chân thật, là tướng không có gì cả; là vật không biết hổ thẹn, bị bậc hiền thánh bỏ đi; là chỗ đầy những thứ dơ dáy hôi thối, giống như xác chết; xương khớp chống đỡ nhau, máu thịt trát phủ như bùn; chín lỗ (hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, hai lỗ đại tiện tiểu tiện) luôn chảy ra những thứ không sạch. Bồ-tát thấy thân có vô lượng lỗi lầm, tai hại, đến nỗi không khởi một niệm tham tiếc thân này. Lại nghĩ: "Thân này mong manh, ta làm sao có thể đã thấy thân này có vô lượng lỗi lầm mà còn tham đắm? Nên bỏ nó, đem bố thí cho chúng sinh kia để thỏa nguyện của họ. Ta sẽ từ trong cái không bền chắc này mà cầu lấy pháp bền chắc, khiến mọi chúng sinh theo điều mong muốn đều được thỏa mãn; mở bày, chỉ dẫn cho họ giác ngộ, khiến tất cả đều đạt được pháp thân thanh tịnh (thân chân thật của Phật, chính là chân lý, không còn là thân xác thịt), an trú mà không chấp trụ vào đâu, lìa các tướng thân và tâm." Đó là kho bố thí vô tận thứ sáu của Bồ-tát ma-ha-tát.
Này Phật tử! Thế nào là kho trí tuệ vô tận của Bồ-tát ma-ha-tát? Vị Bồ-tát này biết đúng như thật cái khổ của sắc (thân thể, vật chất), biết đúng như thật cái tập của sắc (tập: nguyên nhân gom tụ làm sinh ra khổ), biết đúng như thật sự diệt của sắc, biết đúng như thật con đường (diệt khổ) của sắc; biết đúng như thật cái khổ của thọ, tưởng, hành, thức, biết đúng như thật cái tập của thức, biết đúng như thật sự diệt của thức, biết đúng như thật con đường của thức. Biết cái khổ của vô minh, biết cái tập của vô minh, biết sự diệt của vô minh, biết con đường diệt vô minh. Biết cái khổ của ái, biết cái tập của ái, biết sự diệt của ái, biết con đường diệt ái. Biết Thanh văn, biết pháp Thanh văn, biết sự tích tập của Thanh văn, biết Niết-bàn của Thanh văn. Biết Duyên giác, biết pháp Duyên giác, biết sự tích tập của Duyên giác, biết Niết-bàn của Duyên giác. Biết Bồ-tát, biết pháp Bồ-tát, biết sự tích tập của Bồ-tát, biết Niết-bàn của Bồ-tát.
Biết như thế nào? Biết rằng các hành do nhân duyên của nghiệp báo (quả báo do hành động thiện ác gây ra) tạo thành, chẳng phải là "ta", chẳng bền chắc, không chân thật, trống không, không có gì cả. Không nắm lấy tướng bền chắc của các pháp, không nắm lấy tướng "có" của các pháp; biết mọi pháp đều không có gì cả, rồi rộng nói pháp chân thật cho chúng sinh. Nói như thế nào? Nói rằng mọi pháp không thể hư hoại. Những gì không thể hư hoại? Sắc không thể hư hoại; thọ, tưởng, hành, thức không thể hư hoại; vô minh không thể hư hoại; pháp Thanh văn, pháp Duyên giác, pháp Bồ-tát không thể hư hoại. Vì sao? Vì mọi pháp không tự mình tạo ra, không do cái khác tạo ra; vượt ngoài đường lối của lời nói, lìa mọi chỗ chốn; không sinh, không khởi, không cho, không nhận, không có tâm ý.
Bồ-tát thành tựu những kho trí tuệ vô tận như thế thì chỉ với chút ít phương tiện đã có thể đạt được phương tiện khéo léo, mầu nhiệm của mọi pháp, tự nhiên thấu suốt, không nhờ người khác chỉ bảo mà hiểu. Kho trí tuệ này có mười điều không thể cùng tận. Những gì là mười? Phương tiện khéo léo của sự nghe nhiều không thể cùng tận; sự gần gũi thiện tri thức (người bạn hiền, người thầy tốt dẫn dắt trên đường tu) không thể cùng tận; sự diễn giảng một câu pháp không thể cùng tận; sự đi vào pháp giới sâu xa không thể cùng tận; sự đi vào sự trang nghiêm của vô lượng trí tuệ không thể cùng tận; sự sinh ra và nuôi lớn các kho công đức mà lòng không buồn chán không thể cùng tận; sự đi vào mọi cửa đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, nắm giữ mọi pháp không quên) không thể cùng tận; sự phân biệt, hiểu rõ ngôn ngữ, âm thanh của mọi chúng sinh không thể cùng tận; sự khiến khắp chúng sinh lìa mọi nghi ngờ không thể cùng tận; sự thành tựu những việc làm tự tại thị hiện, giáo hóa chúng sinh của mọi Phật không thể cùng tận. Đó là mười pháp không thể cùng tận. Đó là kho trí tuệ vô tận thứ bảy của Bồ-tát ma-ha-tát. Bồ-tát an trú trong kho trí tuệ vô tận này thì mau chóng đạt được vô thượng bình đẳng chánh giác (sự giác ngộ chân chính, bình đẳng, cao nhất — tức thành Phật).
Này Phật tử! Thế nào là kho ghi nhớ vô tận của Bồ-tát ma-ha-tát? Vị Bồ-tát này lìa bỏ sự si mê tối tăm, nhớ lại quá khứ một đời, mười đời, trăm đời, nghìn đời, vạn đời, cho đến a-tăng-kỳ (số lượng lớn không thể đếm được) không thể nghĩ bàn, không có giới hạn, không thể nói hết ức na-do-tha (một đơn vị số rất lớn) đời; thành kiếp (kiếp thế giới hình thành), hoại kiếp (kiếp thế giới tan hoại), thành hoại kiếp; không phải một thành kiếp, không phải một hoại kiếp, không phải một thành hoại kiếp; trăm kiếp, nghìn kiếp, trăm nghìn ức na-do-tha kiếp, cho đến a-tăng-kỳ không thể nghĩ bàn, không có giới hạn, không thể nói hết ức na-do-tha kiếp.
Nhớ biết danh hiệu của một Phật, cho đến danh hiệu của không thể nói, không thể nói chư Phật. Nhớ biết lời thọ ký (lời Phật báo trước rằng một người nào đó về sau sẽ thành Phật) của một Phật, cho đến lời thọ ký của không thể nói, không thể nói chư Phật. Nhớ biết một Phật ra đời, cho đến nhớ biết không thể nói, không thể nói chư Phật ra đời. Nhớ biết từ chỗ một Phật nhận một bộ tu-đa-la (kinh văn xuôi, lời Phật giảng), cho đến từ chỗ không thể nói, không thể nói Phật nhận không thể nói, không thể nói tu-đa-la; đối với kỳ-dạ (kệ tụng lặp lại ý của đoạn văn xuôi), thọ ký, già-đà (kệ tụng đứng riêng), nhân duyên (những chuyện kể về duyên do Phật thuyết pháp), ưu-đà-na (lời Phật tự nói ra không đợi ai hỏi), bổn sự (chuyện đời trước của các đệ tử), bổn sinh (chuyện các đời trước của Phật), phương quảng (giáo lý rộng lớn sâu xa), vị tằng hữu (những việc hiếm có, chưa từng có), thí dụ, ưu-ba-đề-xá (phần luận giải, bàn rộng giáo lý) cũng đều như vậy.
Nhớ biết một hội chúng trong một lúc nghe thuyết pháp, cho đến không thể nói, không thể nói lúc, hội thuyết pháp. Nhớ biết một căn (căn cơ — khả năng tiếp nhận giáo pháp của chúng sinh), cho đến không thể nói, không thể nói căn. Nhớ biết một phiền não, cho đến không thể nói, không thể nói phiền não. Nhớ biết một tam-muội (trạng thái thiền định, tâm chuyên chú một chỗ), cho đến không thể nói, không thể nói tam-muội.
Bồ-tát ghi nhớ như thế: sự ghi nhớ mầu nhiệm, sự ghi nhớ trong sạch, sự ghi nhớ không vẩn đục, sự ghi nhớ trong sạch khắp cả, sự ghi nhớ lìa bụi trần (lìa những thứ làm nhiễm ô tâm), sự ghi nhớ lìa các thứ bụi trần, sự ghi nhớ lìa cấu bẩn, sự ghi nhớ sáng rỡ, sự ghi nhớ an vui, sự ghi nhớ không chướng ngại. Khi vị Bồ-tát này an trú trong sự ghi nhớ ấy thì mọi thế gian không thể quấy rối; các giác quan trong sạch, không còn nhiễm đắm; các loài ma (những thế lực ngăn trở việc tu hành) và ngoại đạo trong mọi thế gian không thể phá hoại; ghi nhớ giữ gìn mọi kho pháp của chư Phật, quyết định sáng rõ, chưa từng sai lẫn. Đó là kho ghi nhớ vô tận thứ tám của Bồ-tát ma-ha-tát.
Này Phật tử! Thế nào là kho nghe và ghi giữ vô tận của Bồ-tát ma-ha-tát? Vị Bồ-tát này ở chỗ chư Phật nghe và ghi giữ một phẩm tu-đa-la, cho đến nghe và ghi giữ không thể nói, không thể nói tu-đa-la, chưa từng quên mất một chữ, một câu; trong một đời không quên mất, cho đến không thể nói, không thể nói đời cũng chưa từng quên mất một chữ, một câu. Nghe và ghi giữ danh hiệu một Phật, cho đến danh hiệu không thể nói, không thể nói Phật. Nghe và ghi giữ tên một thế giới, cho đến tên không thể nói, không thể nói thế giới. Nghe và ghi giữ tên một kiếp, cho đến tên không thể nói, không thể nói kiếp. Nghe và ghi giữ lời thọ ký của một Như Lai, cho đến lời thọ ký của không thể nói, không thể nói Như Lai. Nghe và ghi giữ một tu-đa-la, cho đến không thể nói, không thể nói tu-đa-la. Nghe và ghi giữ tên một hội, cho đến tên không thể nói, không thể nói hội. Nghe và ghi giữ lời thuyết pháp trong một lúc, cho đến lời thuyết pháp trong không thể nói, không thể nói lúc. Nghe và ghi giữ một căn, cho đến không thể nói, không thể nói căn. Nghe và ghi giữ một phiền não, cho đến không thể nói, không thể nói phiền não. Nghe và ghi giữ một tam-muội, cho đến không thể nói, không thể nói tam-muội. Đó là kho nghe và ghi giữ rất sâu xa, vô tận thứ chín của Bồ-tát ma-ha-tát. Kho nghe và ghi giữ này chỉ là cảnh giới của Phật, ngoài ra không ai theo kịp.
Này Phật tử! Thế nào là kho biện tài vô tận của Bồ-tát ma-ha-tát? Vị Bồ-tát này thành tựu trí tuệ rất sâu xa, rộng giảng các pháp cho chúng sinh mà không trái với mọi kinh điển của chư Phật. Nói một phẩm pháp, cho đến nói không thể nói, không thể nói phẩm pháp. Nói danh hiệu một Phật, cho đến nói danh hiệu không thể nói, không thể nói chư Phật. Nói tên một thế giới, nói lời thọ ký của một Phật, nói một tu-đa-la, nói một hội, nói một lúc thuyết pháp, nói một căn, nói một phiền não, nói một tam-muội, cho đến nói không thể nói, không thể nói tam-muội. Hoặc trong một ngày nói một câu pháp một vị (pháp cùng một hương vị giải thoát) mà không cùng tận, cho đến trong không thể nói, không thể nói kiếp nói một câu pháp một vị mà không cùng tận. Mọi kiếp còn có thể hết, chứ nói một câu một vị thì không thể hết.
Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát này đã thành tựu mười kho vô tận. Nhờ thành tựu kho này nên thâu tóm được mọi pháp; cửa đà-la-ni hiện ra trước mắt, có trăm vạn a-tăng-kỳ đà-la-ni làm quyến thuộc (đi theo phụ trợ). Vị Bồ-tát này thành tựu trăm vạn a-tăng-kỳ đà-la-ni quyến thuộc rồi, dùng ánh sáng pháp và tài biện thuyết, rộng giảng pháp sâu xa cho chúng sinh; dùng tướng lưỡi rộng dài (một trong những tướng tốt của Phật, tượng trưng cho lời nói chân thật và giảng pháp vô cùng) phát ra âm thanh mầu nhiệm, vang khắp mọi thế giới mười phương, thuận theo căn cơ của từng người mà diệt trừ phiền não, khiến tất cả đều vui mừng. Khéo đi vào mọi âm thanh; đối với mọi văn tự đều được biện tài không gián đoạn; đi vào pháp môn chiếu sáng khắp cả (pháp môn: cánh cửa, phương pháp đi vào giáo pháp); nói rằng hạt giống Như Lai (khả năng thành Phật) trong mọi chúng sinh không thể đoạn diệt; không bỏ mọi hạnh của Bồ-tát, lòng không buồn chán. Vì sao? Vì vị Bồ-tát này đã thành tựu pháp thân thanh tịnh tràn đầy hư không và pháp giới. Đó là kho biện tài vô tận thứ mười của Bồ-tát ma-ha-tát. Kho này vô lượng, không có giới hạn, không gián đoạn, không thể hư hoại, không đứt quãng, không thể cắt đứt, không thối lui, sâu xa không đáy, dùng mọi pháp môn mà đi vào mọi Phật pháp.
Này Phật tử! Đó là mười kho vô tận của Bồ-tát ma-ha-tát, khiến mọi chúng sinh rốt ráo thành tựu vô thượng Bồ-đề. Kho này có mười pháp sâu xa vô tận. Những gì là mười? Vì khéo hồi hướng làm lợi ích mọi chúng sinh; vì không dứt bỏ bản nguyện (lời nguyện gốc đã phát từ ban đầu), tu hành trong mọi kiếp; vì tâm vô lượng vô biên, quán sát bình đẳng như hư không; vì hồi hướng các pháp hữu vi mà không chấp vào pháp vô vi; vì mọi pháp là vô tận, trong từng niệm (từng khoảnh khắc ý nghĩ) đều biết rõ cảnh giới; vì đại nguyện không thể phá hoại, rốt ráo hạnh của các lực và đà-la-ni; vì được chư Phật hộ niệm (che chở, ghi nhớ đến), đi vào mọi pháp như huyễn như hóa (như trò ảo thuật, như vật biến hóa, không thật). Đó là mười pháp vô tận, có thể khiến mọi thế gian đạt được kho vô tận."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video