Thiên 54 — Phẩm 32 – Bảo Vương Như Lai tánh khởi (phần 3)

 Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm (bộ kinh lớn, rộng khắp, nói về hạnh của Phật được trang nghiêm như hoa), quyển thứ ba mươi sáu: phẩm thứ ba mươi hai "Bảo Vương Như Lai Tính Khởi" (phẩm nói về bản tính của Như Lai — bậc vua của mọi báu vật — hiện khởi ra như thế nào), phần thứ ba.

 Này Phật tử (con Phật, tức người tu theo đạo Phật)! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc tu hành lớn, phát nguyện thành Phật để cứu độ hết thảy chúng sinh) biết và thấy tâm của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác (ba danh hiệu của Phật: Như Lai — bậc đến từ chân lý như thật; Ứng Cúng — bậc xứng đáng được trời và người cúng dường; Đẳng Chánh Giác — bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn, bình đẳng)? Vị Bồ-tát Ma-ha-tát này biết rằng tâm, ý, thức (các tầng hoạt động tinh thần thông thường: suy nghĩ, ghi nhớ, phân biệt) không phải chính là Như Lai; chỉ biết rằng vì trí tuệ của Như Lai là vô lượng (không thể đo lường) nên tâm Như Lai cũng vô lượng.

 Này Phật tử! Ví như hư không (khoảng không bao la) là chỗ nương tựa của muôn vật, mà chính hư không thì không nương tựa vào đâu cả. Trí tuệ của Như Lai cũng như thế: là chỗ nương tựa cho mọi trí tuệ của thế gian và trí tuệ vượt ra ngoài thế gian, mà trí tuệ Như Lai thì không nương vào đâu. Này Phật tử! Đó là thắng hạnh (hạnh tu thù thắng, cách nhận biết cao vượt) thứ nhất mà Bồ-tát Ma-ha-tát dùng để biết và thấy tâm của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác.

 Lại nữa, này Phật tử! Ví như pháp giới (toàn thể thực tại, cõi chân lý bao trùm mọi sự vật) thanh tịnh là chỗ nương tựa cho sự giải thoát (thoát khỏi mọi trói buộc khổ đau) của tất cả Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà tỉnh ngộ, chủ yếu cầu thoát khổ cho riêng mình), Duyên giác (người tự tỉnh ngộ nhờ quán sát lẽ nhân duyên sinh diệt) và Bồ-tát, mà pháp giới thanh tịnh ấy không tăng cũng không giảm. Trí tuệ của Như Lai cũng như thế: là chỗ nương tựa cho mọi trí tuệ trong đời và ngoài đời, cho việc tính toán, các nghề khéo léo và mọi thứ hiểu biết, mà trí tuệ Như Lai không tăng không giảm. Này Phật tử! Đó là thắng hạnh thứ hai mà Bồ-tát Ma-ha-tát dùng để biết và thấy tâm của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác.

 Lại nữa, này Phật tử! Ví như nước của bốn biển lớn có thể thấm nhuần mặt đất của tứ thiên hạ (bốn châu lục lớn bao quanh núi Tu-di theo vũ trụ quan Phật giáo) cùng tám mươi ức hòn đảo nhỏ. Nếu có chúng sinh nào ở những nơi ấy tìm cách lấy nước thì đi đâu cũng có được. Thế mà biển lớn không hề nghĩ rằng: "Ta có thể cung cấp nước cho các chúng sinh." Biển cả trí tuệ của Như Lai cũng như thế: có thể thấm nhuần tâm của tất cả chúng sinh; các chúng sinh ấy, mỗi người theo một pháp môn (một con đường tu tập) mà vun trồng căn lành, đều được ánh sáng trí tuệ, thế mà Như Lai không hề nghĩ rằng: "Ta có thể ban trí tuệ cho chúng sinh." Này Phật tử! Đó là thắng hạnh thứ ba mà Bồ-tát Ma-ha-tát dùng để biết và thấy tâm của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác.

 Lại nữa, này Phật tử! Ví như trong biển lớn có bốn viên ngọc báu; bốn viên báu này sinh ra mọi thứ báu trong biển. Nếu không có bốn viên báu ấy thì mọi thứ báu trong biển đều tiêu mất. Bốn viên ấy là gì? Viên thứ nhất tên là "Nơi gom tụ các báu"; viên thứ hai tên là "Kho báu vô tận"; viên thứ ba tên là "Xa lìa lửa nóng"; viên thứ tư tên là "Khối tụ mọi sự trang nghiêm". Đó là bốn viên báu. Này Phật tử! Bốn viên báu này, hết thảy A-tu-la (loài thần hiếu chiến, hay đánh nhau với chư thiên), Ca-lâu-la (loài chim thần cánh vàng khổng lồ), các loài rồng và thần linh đều không thể thấy được. Vì sao vậy? Vì Long vương Sa-già-la (vua rồng cai quản biển lớn) đã cất giấu kín chúng trong kho báu sâu thẳm. Bốn viên báu này đẹp đẽ, ngay ngắn, vuông vức. Biển cả Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác cũng có bốn viên ngọc báu trí tuệ lớn, sinh ra trí tuệ của Thanh văn, Duyên giác ở bậc hữu học và vô học (hữu học: người còn đang phải học, tu; vô học: người đã tu xong, không còn gì phải học), cùng những báu lớn trí tuệ của các vị Bồ-tát. Bốn viên ấy là gì? Viên thứ nhất tên là "Báu trí thanh tịnh: phương tiện khéo léo không nhiễm ô"; viên thứ hai tên là "Báu trí thanh tịnh: phân biệt giảng nói pháp hữu vi và vô vi" (hữu vi: những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt; vô vi: cái không do tạo tác, không sinh không diệt); viên thứ ba tên là "Báu trí thanh tịnh: phân biệt giảng nói mọi pháp mà không phá vỡ pháp giới"; viên thứ tư tên là "Báu trí thanh tịnh: ứng hiện giáo hóa chúng sinh chưa từng lỡ thời". Đó là bốn viên báu trí thanh tịnh của biển cả Như Lai. Này Phật tử! Bốn viên báu trí thanh tịnh này của Như Lai, không một chúng sinh nào có thể thấy. Vì sao vậy? Vì bốn báu lớn trí tuệ này được cất giữ trong kho pháp báu nhiệm mầu kín đáo của Như Lai. Ánh sáng trí tuệ của Bồ-tát thì đẹp đẽ, trang nghiêm, đặc biệt khác thường. Này Phật tử! Đó là thắng hạnh thứ tư mà Bồ-tát Ma-ha-tát dùng để biết và thấy tâm của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác.

 Lại nữa, này Phật tử! Ví như trong biển lớn có bốn báu lớn tỏa ánh sáng nóng rực; bốn báu này có thể làm khô cạn khối nước vô tận của biển lớn. Bốn báu ấy là gì? Thứ nhất tên là "Báu lớn ánh sáng kho mặt trời"; thứ hai tên là "Báu lớn ánh sáng lìa ẩm ướt"; thứ ba tên là "Báu lớn ánh sáng ngọc lửa"; thứ tư tên là "Báu lớn ánh sáng rốt ráo không còn sót". Này Phật tử! Nếu trong biển lớn không có bốn báu này thì bốn châu thiên hạ, núi Kim Cương Vi (dãy núi bằng kim cương bao quanh một thế giới), cho đến cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ (cõi trời cao nhất trong cõi vô sắc, nơi tâm không còn tưởng thô mà cũng chẳng phải hoàn toàn không tưởng) đều bị nước cuốn trôi chìm ngập. Này Phật tử! Báu lớn ánh sáng kho mặt trời có thể biến nước biển thành sữa đông; báu lớn ánh sáng lìa ẩm ướt có thể biến biển sữa đông thành váng sữa (bơ); báu lớn ánh sáng ngọc lửa có thể làm biển váng sữa bốc cháy; báu lớn ánh sáng rốt ráo không còn sót đốt biển váng sữa cho cạn sạch hẳn, không còn sót lại gì. Biển cả Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác cũng có bốn báu lớn ma-ni (ngọc quý như ý) ánh sáng trí tuệ, chiếu soi các vị Bồ-tát, giúp họ tu tập đầy đủ mọi hạnh, cho đến khi thành Phật với trí tuệ bình đẳng. Bốn báu ấy là gì? Thứ nhất là báu lớn ánh sáng trí làm lặng hẳn mọi sóng bất thiện; thứ hai là báu lớn ánh sáng trí diệt mọi pháp ái (sự ưa thích, bám chấp vào chính giáo pháp hay vào cảnh giới tu chứng); thứ ba là báu lớn ánh sáng trí đại tuệ; thứ tư là báu lớn ánh sáng trí vô lượng ngang bằng Như Lai.

 Này Phật tử! Khi vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy tu tập gom góp Bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn), dấy lên vô lượng sóng bất thiện của sinh tử, mà hết thảy chư thiên, A-tu-la… đều không ai ngăn được. Như Lai dùng báu lớn ánh sáng trí làm lặng mọi sóng bất thiện chiếu soi những sóng bất thiện của Bồ-tát, khiến chúng lặng hẳn, giúp Bồ-tát vững chắc an trú trong tam-muội (trạng thái thiền định, tâm chuyên nhất không tán loạn) vô thượng. Dùng báu lớn ánh sáng trí diệt mọi pháp ái, Như Lai diệt sự đắm trước vào mùi vị khó buông bỏ của các tam-muội. Dùng báu lớn ánh sáng trí đại tuệ, Như Lai diệt hết vô minh (sự mê mờ, không thấy rõ chân lý), khiến trí tuệ trong sạch thông suốt. Dùng báu lớn ánh sáng trí vô lượng ngang bằng Như Lai, chỉ với chút ít phương tiện mà làm sinh ra địa vị trí tuệ của Như Lai. Này Phật tử! Nếu không có bốn báu lớn ánh sáng trí của Như Lai, thì cho đến chỉ một vị Bồ-tát đạt được địa vị Như Lai cũng không thể có. Này Phật tử! Đó là thắng hạnh thứ năm mà Bồ-tát Ma-ha-tát dùng để biết và thấy tâm của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác.

 Lại nữa, này Phật tử! Ví như từ ranh giới của thủy luân (tầng nước khổng lồ nâng đỡ mặt đất, theo vũ trụ quan Phật giáo) lên đến cõi trời Phi tưởng phi phi tưởng, toàn bộ tam thiên đại thiên thế giới (một hệ thống vũ trụ gồm một tỷ thế giới nhỏ) đều nương vào hư không mà tồn tại; đó là nơi ở của chúng sinh cõi vô sắc (cõi chỉ có tâm, không có thân hình vật chất), nơi ở của chúng sinh cõi sắc (cõi có thân hình vi tế nhưng đã lìa dục vọng thô), nơi ở của chúng sinh cõi dục (cõi còn ham muốn ăn uống, dâm dục, như cõi người). Ba cõi ấy đều nương vào hư không, mà hư không không hề chật hẹp. Trí tuệ của Như Lai cũng như thế: hết thảy Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát, với trí tuệ biết pháp hữu vi, trí tuệ biết pháp vô vi — mọi trí tuệ như thế đều nương vào trí tuệ Như Lai mà phát khởi, đều nương vào trí tuệ Như Lai mà tồn tại, mà trí tuệ Như Lai không hề chật hẹp. Vì sao vậy? Vì trí tuệ Như Lai không đâu không đến. Này Phật tử! Đó là thắng hạnh thứ sáu mà Bồ-tát Ma-ha-tát dùng để biết và thấy tâm của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác.

 Lại nữa, này Phật tử! Ví như trên đỉnh núi Tuyết có một cây Dược Vương (vua của các cây thuốc), tên là "Không từ rễ sinh, chẳng phải không từ rễ sinh". Cây Dược Vương ấy mọc lên từ đáy sâu sáu trăm tám mươi vạn do-tuần (do-tuần: đơn vị đo đường dài thời Ấn Độ xưa, khoảng mười mấy cây số), nơi tận cùng của tầng đất kim cương, chỗ giáp ranh thủy luân. Này Phật tử! Khi cây Dược Vương này mọc rễ thì mọi cây ở Diêm-phù-đề (châu lục phía nam, nơi loài người chúng ta sinh sống) đều mọc rễ; khi nó mọc thân thì mọi cây ở Diêm-phù-đề đều mọc thân; khi nó mọc cành, lá, hoa, quả thì mọi cây ở Diêm-phù-đề đều mọc cành, lá, hoa, quả. Rễ của cây Dược Vương này có thể sinh ra thân, thân có thể sinh ra rễ; vì thế mà gọi là "Không từ rễ sinh, chẳng phải không từ rễ sinh". Này Phật tử! Cây Dược Vương này ở mọi nơi đều có thể sinh trưởng, chỉ trừ hai nơi: đó là hố sâu địa ngục và trong thủy luân thì không sinh trưởng được; nhưng cây Dược Vương lớn ấy vẫn không bỏ mất bản tính sinh trưởng của mình.

 Cây Dược Vương lớn trí tuệ của Như Lai cũng như thế: sinh ra từ dòng giống của tất cả các Như Lai; trong đời quá khứ đã tu tập vô lượng vô biên công đức như đại từ đại bi…, đứng vững chắc ngay thẳng, không gì lay chuyển được. Căn lành và trí tuệ vô lượng trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) đều che phủ khắp tất cả thế gian, diệt trừ mọi tai nạn của các ác đạo (những cõi khổ như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh). Phương tiện khéo léo là thân cây; pháp giới thanh tịnh là cành; các thiền định, tam-muội, giải thoát là lá; thất giác ý (bảy yếu tố giúp giác ngộ: chọn lựa đúng pháp, tinh tấn, hoan hỷ, khinh an, niệm, định, xả) là hoa; giải thoát vô thượng là quả; đà-la-ni (năng lực ghi nhớ và gìn giữ giáo pháp không quên mất) gìn giữ, từ đầu chẳng hề tăng giảm (?). Này Phật tử! Cây Dược Vương lớn trí tuệ của Như Lai còn có một tên khác, gọi là "Rễ vững chắc không hư hoại". Vì sao vậy? Vì không bỏ, không dứt mọi hạnh của Bồ-tát, nên rễ ấy được gọi là không hư hoại.

 Khi cây Dược Vương lớn trí tuệ của Như Lai mới mọc rễ thì tất cả Bồ-tát đều mọc rễ đại từ bi, chưa từng rời bỏ một chúng sinh nào. Khi mới mọc thân thì tất cả Bồ-tát đều mọc lớn thân cây là tâm tinh tấn vững chắc và ngay thẳng. Khi mới mọc cành thì tất cả Bồ-tát đều mọc lớn cành là mọi ba-la-mật (các hạnh tu đưa người qua bờ khổ đến bờ giác ngộ, như bố thí, trì giới, nhẫn nhục…). Khi mới mọc lá thì tất cả Bồ-tát đều mọc lớn lá là công đức của giới luật trong sạch, oai nghi (dáng vẻ, cử chỉ đúng phép tắc của người tu) và hạnh đầu-đà (lối tu khổ hạnh, sống đơn sơ để rũ bỏ tham đắm). Khi mới nở hoa thì tất cả Bồ-tát đều nở hoa là các tướng tốt trang nghiêm bằng căn lành. Khi mới kết quả thì tất cả Bồ-tát đều được quả vô sinh nhẫn (sự an nhiên chứng biết rằng mọi pháp vốn không sinh không diệt) và được Phật thọ ký (Phật báo trước rằng về sau người ấy chắc chắn thành Phật).

 Này Phật tử! Cây Dược Vương lớn trí tuệ của Như Lai chỉ trừ hai nơi không thể sinh trưởng: đó là Niết-bàn (sự diệt tắt khổ đau, ở đây chỉ chỗ dừng nghỉ riêng của Thanh văn, Duyên giác) của Thanh văn, Duyên giác, và hố sâu địa ngục — cùng những kẻ phạm giới, mang tà kiến (thấy biết sai lệch), tham đắm, không phải là pháp khí (người không đủ khả năng tiếp nhận giáo pháp, như đồ chứa không dùng được)… Nhưng cây của Như Lai không phải là không sinh trưởng; ở tất cả những người còn lại đáng được giáo hóa thì cây ấy đều sinh trưởng. Mà cây Dược Vương lớn trí tuệ của Như Lai vẫn không tăng không giảm. Này Phật tử! Đó là thắng hạnh thứ bảy mà Bồ-tát Ma-ha-tát dùng để biết và thấy tâm của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác.

 Lại nữa, này Phật tử! Ví như khi kiếp hỏa (tai họa lửa lớn thiêu rụi thế giới vào thời kỳ thế giới hoại diệt) nổi lên, toàn bộ mặt đất, cỏ cây, núi Kim Cương Vi trong tam thiên đại thiên thế giới đều bốc cháy, thiêu sạch không còn sót gì. Giả sử có một người ném cỏ khô vào trong đám lửa ấy, có thể nào cỏ không cháy chăng? Đáp rằng: "Không thể, chẳng có gì không bị thiêu hết." Này Phật tử! Cỏ ném vào lửa ấy may ra còn có thể không cháy hết, chứ trí tuệ của Như Lai đối với tất cả chúng sinh, tất cả cõi Phật, tất cả số kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài), tất cả các pháp, không gì là không biết rõ; nếu nói có điều không biết, thì không có lẽ ấy. Vì sao vậy? Vì trí tuệ Như Lai không thể phá hoại, thấu suốt tất cả. Này Phật tử! Đó là thắng hạnh thứ tám mà Bồ-tát Ma-ha-tát dùng để biết và thấy tâm của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác.

 Lại nữa, này Phật tử! Ví như khi tai họa gió phá hoại thế giới, có trận gió lớn nổi lên tên là "Phá tan", có thể phá tan, nghiền nát cả núi Kim Cương Vi và muôn vật trong đại thiên thế giới. Lúc ấy, ở bên ngoài tam thiên đại thiên thế giới lại có gió nổi lên, tên là "Ngăn sự phá tan", không cho tai họa gió lan đến các phương khác. Này Phật tử! Nếu không có ngọn gió ngăn chặn ấy thì vô lượng vô biên a-tăng-kỳ (con số lớn không đếm xuể) thế giới khắp mười phương đều bị tan nát. Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác cũng như thế: có ngọn gió đại trí tên là "Làm tan diệt mọi phiền não", có thể làm tan diệt phiền não và tập khí (thói quen, dấu vết còn lại do phiền não lâu đời huân tập) của tất cả Bồ-tát. Như Lai lại có ngọn gió trí phương tiện khéo léo, có thể giữ gìn tất cả Bồ-tát, không để họ diệt tắt hoàn toàn mà rơi vào địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật (tức Duyên giác, bậc tự mình giác ngộ nhưng không giáo hóa rộng). Nhờ được sức gió trí phương tiện khéo léo này, Bồ-tát Ma-ha-tát có thể vượt qua địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật mà đạt đến địa vị Phật rốt ráo. Này Phật tử! Đó là thắng hạnh thứ chín mà Bồ-tát Ma-ha-tát dùng để biết và thấy tâm của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác.

 Lại nữa, này Phật tử! Trí tuệ của Như Lai không nơi nào không đến. Vì sao vậy? Vì không có chúng sinh nào, không có thân chúng sinh nào mà trí tuệ Như Lai lại không đầy đủ trong đó; chỉ vì chúng sinh điên đảo (nhận thức sai lệch, thấy trái với sự thật) nên không biết trí tuệ của Như Lai. Nếu xa lìa điên đảo thì sẽ khởi lên nhất thiết trí (trí biết rõ tất cả), vô sư trí (trí tự nhiên có, không do thầy dạy), vô ngại trí (trí không bị gì ngăn trở).

 Này Phật tử! Ví như có một quyển kinh lớn bằng cả một tam thiên đại thiên thế giới, ghi chép tất cả mọi sự trong đại thiên thế giới không sót điều gì: phần lớn bằng nhị thiên thế giới (trung thiên thế giới, gồm một triệu thế giới nhỏ) thì ghi hết mọi việc trong nhị thiên thế giới; phần lớn bằng tiểu thiên thế giới (gồm một nghìn thế giới nhỏ) thì ghi hết mọi việc trong tiểu thiên thế giới; phần lớn bằng bốn châu thiên hạ thì ghi hết mọi việc ở bốn châu thiên hạ; phần lớn bằng núi chúa Tu-di (ngọn núi cao nhất ở trung tâm mỗi thế giới) thì ghi hết mọi việc của núi chúa Tu-di; phần lớn bằng cung trời trên mặt đất thì ghi hết mọi việc trong cung điện chư thiên ở mặt đất; phần lớn bằng cung trời cõi dục thì ghi hết mọi việc trong cung điện chư thiên cõi dục; phần lớn bằng cung trời cõi sắc thì ghi hết mọi việc trong cung điện chư thiên cõi sắc; phần lớn bằng cung trời cõi vô sắc thì ghi hết mọi việc trong cung điện chư thiên cõi vô sắc. Quyển kinh lớn bằng tam thiên đại thiên thế giới ấy lại nằm trong một hạt vi trần (hạt bụi cực nhỏ); và tất cả các hạt vi trần cũng đều như vậy.

 Bấy giờ có một người ra đời, trí tuệ sáng suốt thông đạt, thành tựu đầy đủ thiên nhãn (con mắt nhìn thấu mọi nơi, kể cả những gì cực nhỏ, cực xa) thanh tịnh, thấy quyển kinh ấy nằm trong hạt vi trần, liền nghĩ rằng: "Sao quyển kinh rộng lớn như thế lại nằm trong hạt bụi mà không đem lại lợi ích cho chúng sinh? Ta phải siêng năng tìm cách đập vỡ hạt bụi ấy, lấy quyển kinh ra để làm lợi ích cho chúng sinh." Khi ấy người đó liền tìm cách đập vỡ hạt bụi, lấy quyển kinh ra làm lợi ích cho chúng sinh.

 Này Phật tử! Trí tuệ của Như Lai — trí tuệ vô tướng (không mang hình tướng), trí tuệ vô ngại — có đầy đủ ngay trong thân của chúng sinh; chỉ vì chúng sinh ngu si bị tư tưởng điên đảo che lấp nên không biết, không thấy, không sinh lòng tin. Bấy giờ Như Lai dùng thiên nhãn thanh tịnh không chướng ngại quan sát tất cả chúng sinh; quan sát xong, Ngài nói: "Lạ thay, lạ thay! Sao trí tuệ Như Lai có đầy đủ trong thân mà chúng sinh lại không biết không thấy? Ta sẽ dạy những chúng sinh ấy tỉnh ngộ con đường thánh, khiến họ lìa hẳn những trói buộc dơ bẩn của vọng tưởng điên đảo, thấy đầy đủ trí tuệ Như Lai ngay trong thân mình, không khác gì Phật." Như Lai liền dạy những chúng sinh ấy tu bát thánh đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, thiền định đúng), bỏ lìa sự hư dối điên đảo; lìa điên đảo rồi thì có đầy đủ trí tuệ Như Lai, cũng như Như Lai làm lợi ích cho chúng sinh. Này Phật tử! Đó là thắng hạnh thứ mười mà Bồ-tát Ma-ha-tát dùng để biết và thấy tâm của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác.

 Này Phật tử! Bồ-tát Ma-ha-tát có vô lượng vô số thắng hạnh mầu nhiệm như thế để biết và thấy tâm của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác. Bấy giờ Bồ-tát Phổ Hiền (vị Bồ-tát lớn tiêu biểu cho hạnh nguyện rộng khắp), muốn nói lại ý nghĩa này cho rõ, liền đọc kệ (bài thơ tụng trong kinh Phật) rằng:

 Muốn biết tâm Như Lai, phải hiểu trí tối thắng (trí cao vượt hơn hết);

 Trí Như Lai vô lượng, tâm tối thắng cũng thế.

 Khắp các thế giới mười phương, hết thảy các loài chúng sinh,

 Đều nương vào hư không, mà hư không chẳng nương đâu.

 Trong khắp cả pháp giới, chúng sinh ưa thích muôn vẻ;

 Phương tiện, trí khéo, nghề hay, đều nương trí tối thắng mà khởi.

 Hết thảy mọi trí tuệ đều nương trí của Thiện Thệ (danh hiệu Phật: bậc đã khéo đi đến nơi giải thoát);

 Trí tối thắng của Như Lai thì lặng yên, chẳng nương đâu.

 Thừa (cỗ xe, tức con đường tu) Thanh văn, Duyên giác, cùng quả giải thoát, trí tuệ,

 Đều từ pháp giới mà khởi, mà pháp giới chẳng tăng giảm.

 Trí tối thắng cũng như thế, sinh khởi được mọi trí tuệ:

 Trí hữu học, trí vô học, trí thấu suốt có và không.

 Trí vô thượng của Thiện Thệ sinh ra mọi trí tuệ,

 Chẳng sinh, chẳng phải chẳng sinh, thảy đều chẳng tăng chẳng giảm.

 Ví như nước biển lớn thấm nhuần khắp mọi miền đất;

 Chúng sinh khéo tìm cách, tìm nước không đâu chẳng được.

 Biển cả, đất đai không nghĩ: "Ta ban nước cho chúng sinh";

 Biển lớn chẳng tăng giảm, ai khéo tìm đều có được.

 Khắp các thế giới mười phương, hết thảy mọi loài chúng sinh,

 Biển trí tuệ của Thiện Thệ đều thấm nhuần được tất cả.

 Mỗi người siêng năng tìm cách, tu tập các pháp môn;

 Hết thảy những người tu hành mau được ánh sáng trí tuệ.

 Như Long vương Sa-già-la có bốn viên ngọc mầu nhiệm,

 Giấu kín trong kho báu sâu, chúng sinh không ai thấy được.

 Đẹp đẽ và vuông vức, thường ở mãi trong biển lớn;

 Nhờ bốn ngọc ma-ni ấy mà sinh ra mọi thứ báu.

 Bốn thứ trí tối thắng vô lượng, không thể cân lường,

 Sinh ra cho mọi chúng sinh vô lượng các trí tuệ.

 An trú trong kho Đại thừa (con đường tu lớn cứu độ khắp chúng sinh), trang nghiêm bằng vô lượng đức;

 Trừ Bồ-tát được thọ ký, không ai có thể thấy được.

 Ví như trong biển lớn có bốn viên ngọc ma-ni,

 Ánh lửa nóng dữ dội, làm cạn được nước biển lớn.

 Nếu không có bốn báu ấy, trời đất đều bị cuốn chìm;

 Biển lớn chẳng tăng giảm, bốn châu đều được yên ổn.

 Bốn thứ trí của Như Lai vô lượng, không thể cân lường,

 Ngăn được sóng gốc bất thiện của các vị Bồ-tát.

 Hết thảy ba thế gian: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc,

 Lìa cái "ta" và "của ta", đều an trú trong hư không.

 Trí Thiện Thệ cũng như thế, là cội gốc của mọi trí:

 Thanh văn hữu học, vô học, cùng trí của các Duyên giác,

 Trí sâu xa vô lượng của Bồ-tát làm lợi khắp,

 Đều nương trí của Như Lai, mà trí Như Lai chẳng nương đâu.

 Như trên đỉnh núi Tuyết kia có cây Dược Vương lớn,

 Tên "Không từ rễ sinh, chẳng phải không từ rễ sinh".

 Do nhân duyên cây Dược Vương này sinh trưởng,

 Mà sinh ra khắp Diêm-phù-đề tất cả rừng cây.

 Khi rễ cây ấy mọc ra thì mọi cây đều mọc rễ;

 Thân, cành, lá, hoa, quả, hết thảy cũng như vậy.

 Trí thanh tịnh sâu xa sinh ra từ tánh Như Lai;

 Nương nhân nơi trí Như Lai mà sinh ra trí tu hành.

 Hết thảy hạnh Bồ-tát cùng vô lượng công đức,

 Cây chúa trí Như Lai sinh từ đất tâm bình đẳng.

 Ví như khi kiếp tận, tai họa (?) lửa lớn dữ dội;

 Giả có người ném cỏ khô, còn có thể cháy không hết.

 Trí thanh tịnh của Thiện Thệ vô lượng, không bờ bến,

 Phân biệt biết được hết mọi loài chúng sinh ba đời.

 Lại biết hết thảy các kiếp, hết thảy các cõi Phật;

 Vô lượng pháp như thế, Như Lai đều biết rõ cả.

 Ví như khi kiếp tận, tai họa (?) gió tên "Phá tan",

 Phá được mọi đại địa, núi Kim Cương và Tu-di.

 Ngoài cõi có gió nổi lên, tên gọi là "Ngăn phá tan";

 Nếu không có gió ấy, mười phương đều nát tan cả.

 Đấng Thập Lực (danh hiệu Phật: bậc có mười năng lực trí tuệ) cũng như thế, gió trí tuệ vô lượng,

 Đều làm tan diệt được mọi phiền não của Bồ-tát.

 Trí phương tiện của Như Lai thu nhận các Bồ-tát,

 Vượt qua Thanh văn, Duyên giác, an trú địa vị Như Lai.

 Ví như trong hạt bụi nhỏ có một quyển kinh lớn,

 Lớn bằng tam thiên thế giới, chẳng ích gì cho chúng sinh.

 Bấy giờ có một người xuất hiện ở trong đời,

 Đập bụi, lấy kinh ra, làm lợi ích khắp cõi đời.

 Trí Như Lai cũng như thế, chúng sinh thảy đều có đủ;

 Vọng tưởng điên đảo che lấp, chúng sinh chẳng biết, chẳng thấy.

 Như Lai dạy cho chúng sinh tu tập bát thánh đạo,

 Diệt trừ mọi chướng ngại, rốt ráo thành Bồ-đề.

 Này Phật tử! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát biết và thấy cảnh giới (phạm vi hiểu biết và tác dụng) của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác? Vị Bồ-tát Ma-ha-tát này thành tựu trí tuệ vô lượng vô biên không chướng ngại, biết rằng tất cả chúng sinh là cảnh giới của Như Lai; tất cả thế gian, tất cả cõi, tất cả pháp, tất cả hành vi của chúng sinh; cảnh giới như như (chân như: bản tính chân thật, bất biến của mọi sự vật) không hư hoại, cảnh giới pháp giới không chướng ngại, cảnh giới thực tế (cõi chân thật tận cùng) không bờ mé, cảnh giới hư không vô lượng, cảnh giới "không phải cảnh giới" — đều là cảnh giới của Như Lai. Này Phật tử! Vì tất cả chúng sinh vô lượng nên cảnh giới Như Lai vô lượng; vì tất cả thế gian vô lượng nên cảnh giới Như Lai vô lượng; cho đến vì cảnh giới "không phải cảnh giới" vô lượng nên cảnh giới Như Lai vô lượng. "Không phải cảnh giới" thì đến khắp mọi nơi mà không có chỗ nào đến; cảnh giới Như Lai cũng như thế.

 Này Phật tử! Bồ-tát Ma-ha-tát biết rằng cảnh giới của tâm là cảnh giới của Như Lai. Vì cảnh giới của tâm vô lượng, nên cảnh giới của Như Lai vô lượng. Vì sao vậy? Vì tùy theo tâm vô lượng mà trí tuệ sinh ra cũng vô lượng như thế. Này Phật tử! Ví như con rồng lớn tùy tâm mà làm mưa; nước mưa không từ bên trong ra, cũng không từ bên ngoài đến. Cảnh giới Như Lai cũng như thế: tùy theo tâm niệm, trong từng niệm từng niệm (từng khoảnh khắc ý nghĩ) sinh ra vô lượng trí không thể nghĩ bàn, mà các trí tuệ ấy đều không có chỗ từ đâu đến. Này Phật tử! Tất cả nước biển lớn đều do tâm nguyện của long vương mà khởi ra; biển trí của Như Lai cũng như thế, đều do sức đại nguyện mà khởi ra.

 Này Phật tử! Biển trí của Như Lai vô lượng vô biên, không thể nói hết, không thể nghĩ bàn. Ta nói một ví dụ nhỏ, các ông nay hãy lắng nghe cho kỹ. Này Phật tử! Trong châu Diêm-phù-đề này có hai nghìn năm trăm con sông chảy ra, đều đổ vào biển lớn. Trong châu Câu-da-ni (châu lục phía tây) có năm nghìn con sông chảy ra, đều đổ vào biển lớn. Trong châu Phất-bà-đề (châu lục phía đông) có tám nghìn bốn trăm con sông chảy ra, đều đổ vào biển lớn. Trong châu Uất-đan-việt (châu lục phía bắc) có một vạn con sông chảy ra, đều đổ vào biển lớn. Này Phật tử! Trong bốn châu thiên hạ này có tất cả hai vạn năm nghìn chín trăm con sông như vậy đều đổ vào biển lớn. Này Phật tử! Ý ông nghĩ sao, lượng nước ấy nhiều hay ít? Đáp rằng: "Rất nhiều."

 Này Phật tử! Lại có Long vương Thập Quang Minh (Mười Ánh Sáng) làm mưa xuống biển lớn, còn nhiều hơn lượng nước trước. Long vương Bách Quang Minh (Trăm Ánh Sáng) làm mưa xuống biển lớn, lại nhiều hơn trước. Long vương Đại Trang Nghiêm làm mưa xuống biển lớn, lại nhiều hơn trước. Long vương Ma-na-tư làm mưa xuống biển lớn, lại nhiều hơn trước. Long vương Đại Lôi (Sấm Lớn) làm mưa xuống biển lớn, lại nhiều hơn trước. Long vương Nan-đà và Bạt-nan-đà (hai anh em vua rồng nổi tiếng) làm mưa xuống biển lớn, lại nhiều hơn trước. Long vương Vô Lượng Quang Minh làm mưa xuống biển lớn, lại nhiều hơn trước. Long vương Lưu Chú Bất Đoạn (Tuôn Chảy Không Dứt) làm mưa xuống biển lớn, lại nhiều hơn trước. Long vương Đại Thắng làm mưa xuống biển lớn, lại nhiều hơn trước. Long vương Kim Cương Quang Minh làm mưa xuống biển lớn, lại nhiều hơn trước. Này Phật tử! Tám mươi ức long vương như thế, mỗi vị làm mưa xuống biển lớn, vị sau lại nhiều hơn vị trước. Thái tử của Long vương Sa-già-la tên là Phật Sinh làm mưa xuống biển lớn, lại nhiều hơn trước.

 Này Phật tử! Nước từ vực hồ nơi Long vương Thập Quang Minh ở chảy vào biển lớn, lại nhiều hơn trước. Nước từ vực hồ nơi Long vương Bách Quang Minh ở chảy vào biển lớn, lại nhiều hơn trước. Nước từ vực hồ nơi Long vương Đại Trang Nghiêm ở chảy vào biển lớn, lại nhiều hơn trước. Nước từ vực hồ nơi Long vương Ma-na-tư ở chảy vào biển lớn, lại nhiều hơn trước. Nước từ vực hồ nơi Long vương Đại Lôi ở chảy vào biển lớn, lại nhiều hơn trước. Nước từ vực hồ nơi Long vương Nan-đà và Bạt-nan-đà ở chảy vào biển lớn, lại nhiều hơn trước. Nước từ vực hồ nơi Long vương Vô Lượng Quang Minh ở chảy vào biển lớn, lại nhiều hơn trước. Nước từ vực hồ nơi Long vương Lưu Chú Bất Đoạn ở chảy vào biển lớn, lại nhiều hơn trước. Nước từ vực hồ nơi Long vương Đại Thắng ở chảy vào biển lớn, lại nhiều hơn trước. Nước từ vực hồ nơi Long vương Kim Cương Quang Minh ở chảy vào biển lớn, lại nhiều hơn trước. Nói rộng ra như thế, cho đến nước từ vực hồ nơi thái tử của Long vương Sa-già-la ở chảy vào biển lớn, lại nhiều hơn trước.

 Này Phật tử! Như mười vị long vương ấy, cùng tám mươi ức long vương, cho đến thái tử của Long vương Sa-già-la, nước mưa họ đổ xuống biển lớn và nước từ vực hồ của họ, đều không bằng nước mưa mà Long vương Sa-già-la đổ xuống biển lớn. Nước từ vực hồ nơi Long vương Sa-già-la ở trào lên chảy vào biển lớn lại gấp bội hơn trước. Dòng nước trào chảy ấy có màu xanh như ngọc lưu ly, tràn đầy biển lớn; nước trào ra có thời có lúc, vì thế thủy triều ngoài biển luôn luôn đúng giờ. Này Phật tử! Biển lớn như thế, nước của nó vô lượng, châu báu vô lượng, chúng sinh vô lượng, đất đai vô lượng. Này Phật tử! Ý ông nghĩ sao, nước của biển lớn ấy có phải là vô lượng chăng? Đáp rằng: "Đúng thật như vậy, nước ấy sâu rộng không thể ví dụ được."

 Này Phật tử! Nước biển sâu rộng vô lượng như thế, so với biển trí vô lượng của Như Lai thì không bằng một phần trăm, cho đến không thể đem ra so sánh được; chỉ là tùy theo người cần được giáo hóa mà làm ví dụ cho họ. Này Phật tử! Bồ-tát Ma-ha-tát biết và thấy biển trí của Như Lai sâu rộng vô lượng, vì từ lúc mới phát tâm cho đến mãi về sau không dứt vô lượng hạnh Bồ-tát; biết và thấy báu đạo phẩm (các pháp tu giúp đạt giác ngộ) là vô lượng, vì không để Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng) đoạn dứt; biết và thấy vô lượng chúng sinh được hoan hỷ, vì nuôi lớn tất cả Thanh văn hữu học, vô học và Duyên giác; biết và thấy đại địa vô lượng, vì từ Hoan Hỷ địa (địa vị thứ nhất trong mười địa vị tu chứng của Bồ-tát, nơi tâm tràn đầy vui mừng) cho đến địa vị trí vô ngại rốt ráo. Này Phật tử! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát biết và thấy cảnh giới vô lượng của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác, vì trí tuệ vô lượng làm lợi ích cho tất cả chúng sinh. Bấy giờ Bồ-tát Phổ Hiền, muốn nói lại ý nghĩa này cho rõ, liền đọc kệ rằng:

 Cảnh giới trong sạch, lìa nhơ, vô lượng, không thể cân lường;

 Do sức nguyện thù thắng nên hết thảy đều không thể đo.

 Ví như cảnh giới của tâm vô lượng, không bờ bến;

 Cảnh giới của các đấng Thập Lực cũng đều như thế.

 Ví như vị đại long vương không rời khỏi chỗ ở của mình,

 Nhờ sức tâm nguyện mà nước mưa vô lượng.

 Nước mưa chẳng từ đâu đến, cũng chẳng có chỗ đi về;

 Do sức nguyện của long vương, tùy tâm mưa xuống vô lượng.

 Hết thảy cõi mười phương, đấng Thập Lực cũng như thế:

 Vốn chẳng từ đâu đến, đi cũng chẳng đến nơi nào.

 Vô lượng các cảnh giới đều từ tâm duyên mà khởi;

 Hết thảy các pháp giới đều vào trong một lỗ chân lông (?).

 Ví như nước biển lớn vô lượng, không bờ bến;

 Chúng sinh và châu báu, đất đai cũng vô lượng.

 Nước biển thường lặng trong, thảy đều cùng một vị;

 Tùy chúng sinh sử dụng mà vị nếm mỗi khác nhau.

 Đấng Tối Thắng (bậc cao vượt hơn hết, chỉ Phật) cũng như thế, biển trí tuệ vô lượng;

 Vì Tam bảo tối thắng, cho nên báu vô lượng.

 Thanh văn hữu học, vô học, Bích-chi Phật vô lượng;

 Tu đầy đủ đạo vô thượng, nên nói đất (địa vị tu chứng) vô lượng.

 Này Phật tử! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát biết và thấy hạnh (cách hành xử, hoạt động) của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác? Vị Bồ-tát Ma-ha-tát này biết và thấy hạnh vô ngại của Như Lai, hạnh như như (theo đúng bản tính chân thật bất biến), đó là hạnh của Như Lai. Như như thì quá khứ không diệt, tương lai không đến, hiện tại không khởi; hạnh của Như Lai cũng như thế: không diệt, không đến, không khởi. Này Phật tử! Ví như pháp giới vô lượng, không bị trói buộc. Vì sao vậy? Vì pháp giới không có thân. Hạnh Như Lai cũng như thế: vô lượng, không bị trói buộc. Vì sao vậy? Vì hạnh Như Lai không có thân.

 Này Phật tử! Ví như con chim bay trong hư không suốt trăm nghìn năm, những chỗ đã bay qua không thể đo lường, những chỗ chưa bay qua cũng không thể đo lường. Vì sao vậy? Vì hư không không có giới hạn. Hạnh của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác cũng như thế: giả sử có người trong trăm nghìn ức na-do-tha (con số rất lớn, khoảng hàng nghìn ức) kiếp phân biệt giảng giải hạnh của Như Lai, thì phần đã giảng giải không thể hạn lượng, phần chưa giảng giải cũng không thể đo lường. Vì sao vậy? Vì hạnh Như Lai không có giới hạn. Này Phật tử! Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác trú nơi chỗ trú của Như Lai, vì không trú vào đâu cả, mà vẫn có thể vì tất cả chúng sinh mà chỉ bày, mở dẫn hạnh của Như Lai; chúng sinh thấy rồi thì vượt qua mọi con đường chướng ngại.

 Này Phật tử! Ví như vua chim Kim-sí (chim thần cánh vàng khổng lồ, chuyên bắt rồng làm thức ăn) bay lượn trong hư không, an trú trong hư không, dùng mắt trong sáng quan sát cung điện long vương trong biển lớn, rồi vận sức mạnh mẽ dùng hai cánh trái phải quạt rẽ nước biển ra làm hai bên, biết con rồng trai rồng gái nào sắp hết mạng thì chộp lấy. Vua chim Kim-sí Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác cũng như thế: an trú giữa hư không vô ngại, dùng mắt trong sáng quan sát tất cả chúng sinh trong các cung điện của pháp giới; nếu ai có căn lành đã chín muồi, Ngài vận sức mạnh mẽ của mười lực, dùng hai cánh chỉ (dừng lắng tâm ý) và quán (quán chiếu sáng suốt), quạt rẽ nước biển ái dục lớn của sinh tử, tùy theo chỗ thích hợp mà đưa họ ra khỏi biển sinh tử, diệt trừ mọi vọng tưởng điên đảo, an lập họ trong hạnh vô ngại của Như Lai.

 Này Phật tử! Ví như mặt trời mặt trăng đi vòng khắp hư không, không hề nghĩ rằng: "Ta đi trong hư không, từ đâu đến, đi về đâu." Như Lai cũng như thế: đi khắp hư không giải thoát vô ngại, phân biệt tất cả pháp giới, làm lợi ích cho tất cả chúng sinh, làm Phật sự (việc của Phật, tức giáo hóa cứu độ) rộng lớn, mà Như Lai không hề nghĩ rằng: "Ta có đi, có đến." Này Phật tử! Bồ-tát Ma-ha-tát dùng vô lượng vô biên thắng hạnh như thế để biết và thấy hạnh của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác. Bấy giờ Bồ-tát Phổ Hiền, muốn nói lại ý nghĩa này cho rõ, liền đọc kệ rằng:

 Ví như chân như không cùng tận, không sinh cũng không diệt,

 Cũng chẳng có phương hướng, nơi chốn, tìm kiếm không thể thấy.

 Như Lai cũng như thế, cảnh giới không thể đo;

 Xa lìa cả ba đời, bản tính đều như như.

 Ví như các pháp giới, chẳng phải giới, chẳng phải không giới,

 Chẳng có cũng chẳng không, chẳng có lượng, chẳng vô lượng.

 Bậc giữ công đức (chỉ Phật) cũng như thế, việc làm không thể đo;

 Chẳng có cũng chẳng không, vì thân Ngài vốn là không.

 Như chim bay trong hư không, trải qua trăm nghìn năm,

 Chỗ đã bay, chỗ chưa bay, thảy đều không thể đo.

 Nếu người trong trăm nghìn kiếp giảng nói hạnh Như Lai,

 Phần đã nói và chưa nói, thảy đều không thể đo.

 Ví như chim Kim-sí an trú giữa hư không,

 Quan sát cung long vương, chộp lấy rồng trai rồng gái.

 Đấng Thập Lực cũng như thế, an trú hạnh Như Lai,

 Ai căn lành chín muồi, khiến ra khỏi biển phiền não.

 Ví như mặt trời mặt trăng trong sáng đi vòng khắp hư không,

 Làm an vui mọi chúng sinh, mà không nghĩ: "Ta làm được."

 Như Lai cũng như thế, dạo khắp các pháp giới,

 Cứu độ mọi chúng sinh, mà không nghĩ: "Ta độ được."

 Này Phật tử! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát biết và thấy Bồ-đề (sự giác ngộ) của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác? Vị Bồ-tát Ma-ha-tát này biết và thấy Bồ-đề: hiểu mọi nghĩa lý, diệt trừ nghi ngờ; giác ngộ bình đẳng không hai; không tướng, không tạo tác, không thoái lui; vô lượng vô biên; không trói buộc, không cởi thoát; xa lìa hai cực đoan; biết điều hợp lẽ và không hợp lẽ; biết mọi chữ viết, mọi phép tắc ngôn ngữ; biết tâm và tâm sở (các trạng thái tâm lý đi kèm theo tâm) cùng sự vận hành nơi tất cả chúng sinh; biết căn tánh (khả năng, năng khiếu tu tập), phiền não, tập khí của tất cả; chỉ trong một niệm mà biết hết mọi pháp trong ba đời.

 Này Phật tử! Ví như biển lớn là "ấn" (con dấu, ở đây chỉ mặt in bóng) của hình sắc tất cả chúng sinh, vì thế biển lớn được gọi là "ấn". Bồ-đề của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác cũng như thế: tâm niệm và các căn của tất cả chúng sinh đều hiện ra trong Bồ-đề mà không có gì gọi là hiện ra; vì thế nói Như Lai là bậc biết rõ tất cả. Này Phật tử! Bồ-đề của tất cả chư Phật thì mọi chữ viết không ghi lại được, mọi lời nói không diễn tả được, không thể ví dụ được; chỉ là tùy theo chỗ thích hợp mà Như Lai phân biệt giảng nói cho chúng sinh.

 Này Phật tử! Khi Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác thành tựu Bồ-đề, Ngài trú trong phương tiện của Phật, được thân ngang bằng tất cả chúng sinh, được thân ngang bằng tất cả pháp, được thân ngang bằng tất cả cõi, được thân ngang bằng tất cả ba đời, được thân ngang bằng tất cả Như Lai, được thân ngang bằng tất cả chư Phật, được thân ngang bằng mọi ngôn ngữ, được thân ngang bằng tất cả pháp giới, được thân ngang bằng cõi hư không, được thân ngang bằng pháp giới vô ngại, được thân ngang bằng cõi sinh ra vô lượng, được thân ngang bằng cõi mọi hành động, được thân ngang bằng cõi Niết-bàn tịch diệt (sự lặng yên, dứt sạch mọi khổ đau và phiền não). Này Phật tử! Thân Như Lai đạt được như thế nào thì nên biết âm thanh và tâm vô ngại của Ngài cũng như thế ấy. Như Lai có đầy đủ ba thứ thanh tịnh vô lượng như vậy (thân, tiếng nói và tâm).

 Này Phật tử! Trong thân Như Lai thấy hết tất cả chúng sinh phát tâm Bồ-đề, tu hạnh Bồ-tát, thành Đẳng Chánh Giác, cho đến thấy tất cả chúng sinh nhập Niết-bàn tịch diệt cũng như thế. Thảy đều cùng một tánh, vì là vô tánh (không có tự tánh cố định riêng biệt); vì không tướng, không cùng tận, không sinh, không diệt; vì "ta" chẳng phải có tánh "ta"; vì chúng sinh chẳng phải có tánh chúng sinh; vì giác ngộ mà không có gì bị giác ngộ; vì pháp giới không có tự tánh; vì cõi hư không không có tự tánh. Giác ngộ bình đẳng rằng tất cả đều vô tánh như thế, với trí vô tận, trí tự nhiên, và lòng đại bi vô cùng của tất cả Như Lai mà cứu độ chúng sinh. Này Phật tử! Ví như cõi hư không, dù thế giới thành hay hoại, hư không thường không tăng không giảm. Vì sao vậy? Vì hư không không sinh không diệt. Bồ-đề của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác, dù đã thành hay chưa thành, cũng thường không tăng không giảm: cùng một tánh, là vô tánh, lìa bỏ mọi tánh.

 Này Phật tử! Giả sử có một người ra đời, người ấy có thể hóa hiện ra số tâm nhiều như cát sông Hằng (sông lớn ở Ấn Độ, chỉ số lượng nhiều không đếm xuể); mỗi một tâm ấy lại có thể hóa ra số Như Lai nhiều như cát sông Hằng, không màu sắc, không hình dáng; như thế trải qua số kiếp nhiều như cát sông Hằng, thường hóa hiện không ngừng. Ý ông nghĩ sao, số Như Lai được hóa ra ấy có nhiều chăng? Đáp rằng: "Tôi hiểu ý của Ngài: dù hóa hay không hóa thì cũng ngang nhau, không có gì khác." "Hay thay, hay thay! Này Phật tử, đúng như lời ông nói." Này Phật tử! Giả sử tất cả chúng sinh trong một niệm đều thành Chánh Giác, thì dù thành hay chưa thành cũng đều bình đẳng. Vì sao vậy? Vì Bồ-đề không có tự tánh, nên không tăng không giảm. Bồ-đề của Như Lai đều cùng một tánh, đó là vô tánh. Này Phật tử! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát biết và thấy Bồ-đề của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác.

 Này Phật tử! Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác sau khi thành Chánh Giác thì nhập chánh thọ (đi vào thiền định chân chính) tam-muội tên là "Thiện Giác" (Khéo Giác Ngộ). Nhập chánh thọ tam-muội rồi, Ngài được thân Bồ-đề, số lượng ngang bằng thân của tất cả chúng sinh. Như một tam-muội ấy, tất cả tam-muội, tất cả pháp môn cũng như thế. Này Phật tử! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát biết và thấy thân Bồ-đề của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác.

 Lại nữa, này Phật tử! Bồ-tát Ma-ha-tát trong một lỗ chân lông (?) biết hết số thân Như Lai ngang bằng tất cả chúng sinh. Như một lỗ chân lông, tất cả lỗ chân lông, tất cả nơi chốn trong pháp giới cũng như thế. Vì sao vậy? Vì thân Bồ-đề của Như Lai không nơi nào không đến, không nơi nào không có. Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác xưa kia cầu Bồ-đề, siêng năng tinh tấn tu tập, đi đến đạo tràng (nơi tu đạo và thành đạo), ngồi dưới cội cây Bồ-đề, trên tòa sư tử (tòa ngồi của Phật, ví Phật như sư tử là chúa muôn loài), thành tựu Chánh Giác tối thượng, Bồ-đề rốt ráo.

 Lại nữa, này Phật tử! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát này tự biết trong thân mình có đủ Bồ-đề của tất cả chư Phật. Vì sao vậy? Vì tâm của vị Bồ-tát ấy không lìa Bồ-đề của tất cả Như Lai. Như trong tâm của chính mình, trong tâm của tất cả chúng sinh cũng như thế: vô lượng vô biên, không nơi nào không có, không thể phá hoại, không thể nghĩ bàn. Này Phật tử! Bồ-tát Ma-ha-tát dùng vô lượng vô biên pháp môn phương tiện không thể nghĩ bàn như thế để biết và thấy Bồ-đề của Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác. Bấy giờ Bồ-tát Phổ Hiền, muốn nói lại ý nghĩa này cho rõ, liền đọc kệ rằng:

 Bồ-đề chẳng phải pháp hai, xa lìa hai cực đoan;

 Diệt trừ mọi điều ác, giác ngộ bình đẳng các pháp.

 Thấu suốt hết thảy pháp đều giống như hư không;

 Chẳng phải ta, chẳng phải không ta, giác ngộ bình đẳng mọi pháp.

 Ví như các biển lớn, hết thảy mọi loài chúng sinh,

 Hình bóng đều hiện rõ, nên gọi là "ấn của tất cả".

 Trong các thế giới mười phương, hết thảy mọi loài chúng sinh,

 Trong biển Bồ-đề vô thượng, không pháp nào không hiện ra.

 Ví như tánh hư không, khi thế giới thành hay hoại,

 Dù thành hay chưa thành, hư không chẳng tăng giảm.

 Đấng Tối Thắng cũng như thế, đạo Bồ-đề vô thượng,

 Dù giác hay chưa giác, cùng một tánh, cũng vô tánh.

 Ví như trong vô lượng kiếp, từng niệm hóa ra chư Phật,

 Dù hóa hay không hóa, thảy đều ngang nhau không khác.

 Giả sử hết thảy chúng sinh cùng một lúc thành Chánh Giác,

 Dù thành hay chưa thành, Bồ-đề chẳng tăng giảm.

 Đấng Tối Thắng có tam-muội tên gọi là "Thiện Giác";

 Ở đạo tràng thành Bồ-đề thì chứng được tam-muội này.

 Phóng khắp vô lượng ánh sáng, ngang bằng hết thảy chúng sinh,

 Diệt trừ mọi tối tăm, khai ngộ cho muôn loài.

 Hết thảy kiếp trong ba đời, các cõi Phật và các pháp,

 Các căn, tâm và tâm sở, hết thảy pháp hư dối,

 Trong một thân Phật, các pháp ấy đều hiện ra;

 Vì thế nói Bồ-đề vô lượng, không bờ bến.

 Này Phật tử! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát biết và thấy Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác chuyển pháp luân (bánh xe pháp; "chuyển pháp luân" nghĩa là giảng dạy giáo pháp, ví giáo pháp như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não)? Vị Bồ-tát Ma-ha-tát này biết và thấy mọi nguyện của Như Lai; mọi pháp được chuyển mà không có gì bị chuyển, vốn không có chỗ khởi; tam chuyển (ba lần chuyển bánh xe pháp: chỉ rõ chân lý, khuyên tu theo, và tự chứng nghiệm) trọn đủ, thảy đều thanh tịnh; có thể xa lìa mọi tà kiến; lìa ranh giới của dục, chẳng phải ranh giới (?); mọi pháp như ranh giới của hư không, không thể nói được; vì mọi pháp đều tịch diệt, là tánh Niết-bàn. Bồ-tát Ma-ha-tát biết và thấy mọi chữ viết, mọi phép tắc ngôn ngữ đều là chuyển pháp luân, vì âm thanh của Như Lai không nơi nào không đến; biết và thấy pháp luân như tiếng vang, vì đó là pháp tánh chân thật; biết và thấy mọi âm thanh đều là một âm thanh, Như Lai dùng âm thanh ấy mà chuyển pháp luân, vì Phật chuyển pháp luân mà không có chủ thể; biết và thấy chuyển pháp luân là vô lậu (không còn rỉ chảy phiền não) và không cùng tận, vì trong ngoài đều không có gì.

 Này Phật tử! Ví như chữ viết, trong vô lượng vô số kiếp nói cũng không hết; Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác chuyển chánh pháp luân cũng như thế: dùng mọi chữ viết, mọi ngôn ngữ mà nói cũng không hết. Pháp luân của Như Lai đi vào hết thảy ngôn ngữ, chữ viết mà không trú ở đâu. Này Phật tử! Ví như bảng chữ cái (?) đi vào hết thảy số chữ, số việc, số lời nói, số tính toán, hết thảy những gì trong đời và ngoài đời, mà không trú ở đâu. Âm thanh của Như Lai cũng như thế: ở mọi nơi không đâu không vào, mà đối với tất cả chúng sinh, tất cả pháp, tất cả nghiệp (hành động tạo ra kết quả), tất cả quả báo, tất cả tâm, cũng không trú vào đâu. Mọi phép tắc ngôn ngữ của tất cả chúng sinh đều được âm thanh pháp luân thu nhiếp. Vì sao vậy? Vì mọi âm thanh đều không lìa âm thanh pháp luân.

 Lại nữa, này Phật tử! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát này biết và thấy Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác dùng pháp môn sinh ra mà chuyển pháp luân. Thế nào là Như Lai dùng pháp môn sinh ra mà chuyển pháp luân? Như Lai dùng những âm thanh ngang bằng với từng niệm, từng tâm, từng hành vi của tất cả chúng sinh, vì tất cả chúng sinh mà chuyển pháp luân. Vì sao vậy? Này Phật tử! Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác có một tam-muội tên là "Như Lai chánh thọ tam-muội rốt ráo vô ngại vô úy (không sợ hãi)", nhờ đó mà chuyển pháp luân. Như Lai nhập tam-muội này rồi thì sinh ra những âm thanh ngang bằng số tất cả chúng sinh; trong mỗi một âm thanh lại sinh ra những âm thanh ngang bằng số tất cả chúng sinh mà chuyển pháp luân, khiến chúng sinh đều vô cùng hoan hỷ. Này Phật tử! Nếu ai biết việc chuyển pháp luân như thế, nên biết người ấy là thuận theo nhà của tất cả chư Phật; nếu không biết như thế thì không thuận theo nhà của các Như Lai. Này Phật tử! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát biết và thấy Như Lai Ứng Cúng Đẳng Chánh Giác chuyển pháp luân. Bấy giờ Bồ-tát Phổ Hiền, muốn nói lại ý nghĩa này cho rõ, liền đọc kệ rằng:

 Như Lai chuyển pháp luân, ba đời không đâu không đến;

 Chuyển mà không có gì bị chuyển, tìm kiếm không thể được.

 Ví như các chữ viết, nói ra không thể hết;

 Đấng Thập Lực cũng như thế, chuyển pháp luân không cùng tận.

 Ví như bảng chữ cái (?), đi vào hết thảy các số;

 Đi vào mà không có chỗ vào, pháp luân cũng như thế.

 Đi vào khắp mọi âm thanh, đi vào mà không có chỗ vào;

 Nó cũng không có tự tánh, mà làm mọi người vui mừng.

 Vượt ra ngoài mọi con số, rốt ráo thành Bồ-đề;

 Muốn nói nghĩa chân thật, vì thế nhập tam-muội.

 Nhờ sức tam-muội ấy, sinh ra âm thanh mầu nhiệm,

 Ngang bằng số chúng sinh, mà chuyển chánh pháp luân.

 Lại nữa, ngay trong mỗi một âm thanh ấy,

 Sinh ra vô lượng âm thanh, theo lời nói của chúng sinh.

 Đấng Đại Tự Tại (bậc hoàn toàn tự do, không gì ràng buộc, chỉ Phật) không nghĩ: "Ta phát ra các âm thanh ấy";

 Tùy theo người được giáo hóa, không ai là không nghe.

 Ví như các chữ viết, chẳng ở trong cũng chẳng ở ngoài,

 Vô lậu, không thể cùng tận, cũng không có gom tụ.

 Đấng Thập Lực cũng như thế, chuyển pháp luân thanh tịnh,

 Vô lậu, không thể cùng tận — đó là sức thần thông lớn của chư Phật.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video