Kinh Ưu-bà-tắc giới (kinh về giới luật dành cho ưu-bà-tắc, tức người nam theo đạo Phật, tu tại gia và đã thọ giới) — Phẩm thứ mười: Lợi mình và lợi người.
Thiện Sinh (vị trưởng giả trẻ đang thưa hỏi Phật) thưa: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Thế nào là bồ-đề (sự giác ngộ)? Thế nào là đạo bồ-đề (con đường dẫn đến giác ngộ)?"
Phật dạy: "Này thiện nam tử (cách Phật gọi người nghe, nghĩa là người nam có lòng lành)! Nếu lìa bồ-đề thì không có đạo bồ-đề; lìa đạo bồ-đề thì không có bồ-đề. Đạo bồ-đề chính là bồ-đề, bồ-đề chính là đạo bồ-đề, vượt hơn mọi đạo quả mà thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình) và duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, cũng chỉ cầu giải thoát riêng) đạt được. Đó gọi là bồ-đề và đạo bồ-đề."
Thiện Sinh thưa: "Bạch Thế Tôn! Đạo quả mà thanh văn, duyên giác đạt được cũng chính là bồ-đề, cũng chính là đạo bồ-đề, sao lại nói là vượt hơn?"
"Này thiện nam tử! Đạo của thanh văn, duyên giác không rộng lớn, không phải là sự giác ngộ trọn khắp mọi thứ. Vì thế bồ-đề và đạo bồ-đề được gọi là vượt hơn. Ví như trong mọi kinh sách ở đời, mười hai bộ kinh (toàn bộ lời Phật dạy, chia thành mười hai thể loại) là bậc nhất. Vì sao? Vì điều nói ra không sai lầm, không trái ngược. Đạo của nhị thừa (hai cỗ xe: thanh văn và duyên giác) so với đạo bồ-đề cũng như vậy.
"Này thiện nam tử! Đạo bồ-đề chính là học, chính là học quả (kết quả của việc học). Thế nào gọi là học? Đi trên đạo bồ-đề mà chưa đầy đủ được tâm không thoái lui, đó gọi là học; đã được tâm không thoái lui, đó gọi là học quả. Chưa đạt được chỗ chắc chắn (?), đó gọi là học; đã đạt được chỗ chắc chắn vào a-tăng-kỳ kiếp thứ ba, đó gọi là học quả. Trong a-tăng-kỳ kiếp thứ nhất (a-tăng-kỳ kiếp: số kiếp nhiều không đếm xuể; kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài; bồ-tát phải tu qua ba a-tăng-kỳ kiếp mới thành Phật), vẫn chưa thể bố thí tất cả mọi thứ, bố thí vào mọi lúc, bố thí cho mọi chúng sinh. Trong a-tăng-kỳ kiếp thứ hai, tuy bố thí được tất cả mọi thứ, nhưng chưa thể bố thí vào mọi lúc, bố thí cho mọi chúng sinh. Hai giai đoạn ấy gọi là học. Trong a-tăng-kỳ kiếp thứ ba, có thể bố thí tất cả mọi thứ, bố thí vào mọi lúc, bố thí cho mọi chúng sinh, đó gọi là học quả.
"Này thiện nam tử! Bồ-tát khi tu hành bố thí, trì giới (giữ giới), nhẫn nhục, tinh tấn (siêng năng không lười), thiền định (giữ tâm lắng yên, tập trung), trí tuệ, đó gọi là học; đến được bờ bên kia (bờ giác ngộ, thoát khỏi sinh tử), đó gọi là học quả.
"Này thiện nam tử! Có cái là bố thí mà không phải ba-la-mật (pháp tu đưa người sang bờ giác ngộ); có cái là ba-la-mật mà không gọi là bố thí; có cái vừa là bố thí vừa là ba-la-mật; có cái không phải bố thí cũng không phải ba-la-mật. Này thiện nam tử! Là bố thí mà không phải ba-la-mật: đó là sự bố thí của thanh văn, duyên giác, mọi phàm phu (người thường còn mê lầm), ngoại đạo (các đạo giáo ngoài Phật giáo) có kiến giải khác, và sự bố thí mà bồ-tát làm trong hai a-tăng-kỳ kiếp đầu. Là ba-la-mật mà không phải bố thí: như thi-la ba-la-mật (giữ giới) cho đến bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ thấy rõ lẽ thật). Vừa là bố thí vừa là ba-la-mật: đó là sự bố thí bồ-tát làm trong a-tăng-kỳ kiếp thứ ba. Không phải bố thí cũng không phải ba-la-mật: đó là việc giữ giới, tu định, nhẫn nhục, từ bi của thanh văn, duyên giác. Này thiện nam tử! Không phải bố thí, không phải ba-la-mật, gọi là học (?); vừa là bố thí vừa là ba-la-mật, gọi là học quả.
"Này thiện nam tử! Bồ-đề chính là tận trí (trí biết rằng phiền não đã dứt hết) và vô sinh trí (trí biết rằng phiền não không còn sinh lại nữa). Vì hai trí này mà siêng năng tu tập ba mươi bảy phẩm trợ đạo (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ, như bốn niệm xứ, tám chánh đạo...), đó gọi là học; đã đạt bồ-đề, đó gọi là học quả. Tự điều phục các căn (các giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) của mình, kế đến điều phục chúng sinh, đó gọi là học; tự mình được giải thoát và khiến chúng sinh cũng được giải thoát, đó gọi là học quả. Tu tập mười lực (mười trí lực đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), đại bi (lòng thương xót lớn, cứu khổ cho tất cả) và ba niệm trụ (ba cách giữ tâm bình thản của Phật: chúng sinh nghe theo cũng không mừng, không nghe theo cũng không buồn, nghe hay không lẫn lộn cũng không mừng buồn), đó gọi là học; có đủ mười tám pháp bất cộng (mười tám đức tính chỉ riêng Phật có, không chung với ai), đó gọi là học quả.
"Vì lợi mình lợi người mà làm các việc, đó gọi là học; đã làm lợi được cho người, đó gọi là học quả. Tập học pháp thế gian, đó gọi là học; học pháp xuất thế gian (pháp vượt khỏi thế gian, đưa ra khỏi sinh tử), đó gọi là học quả. Vì chúng sinh mà không tiếc thân và của, đó gọi là học; vì chúng sinh mà không tiếc cả thân, của và mạng sống, đó gọi là học quả. Có thể giáo hóa chúng sinh làm nghiệp người và nghiệp trời (những việc lành đưa đến được làm người, sinh lên cõi trời), đó gọi là học; khiến họ làm nghiệp vô lậu (việc làm không còn dính phiền não, đưa ra khỏi sinh tử), đó gọi là học quả. Có thể bố thí cho chúng sinh mọi của cải, đó gọi là học; có thể làm pháp thí (đem giáo pháp dạy cho người), đó gọi là học quả. Có thể tự phá bỏ lòng keo kiệt, tham lam, ganh ghét của mình, đó gọi là học; phá được lòng keo kiệt, tham lam, ganh ghét của người khác, đó gọi là học quả. Thọ trì năm căn (năm gốc lành: lòng tin, tinh tấn, chánh niệm, thiền định, trí tuệ), tu hành, ghi nhớ, đó gọi là học; dạy người khác tu tập cho thành tựu đầy đủ, đó gọi là học quả.
"Này thiện nam tử! Bồ-tát có tín căn (gốc rễ lòng tin) rồi, đã lợi mình lại làm lợi cho người. Chỉ lợi riêng mình thì không gọi là thật; làm lợi cho người mới gọi là lợi mình. Vì sao? Bồ-tát ma-ha-tát (bậc bồ-tát lớn) vì lợi cho người mà đối với thân, mạng, của cải không sinh lòng keo tiếc, đó gọi là lợi mình. Bồ-tát biết chắc rằng nếu dùng sự giác ngộ của thanh văn, duyên giác để giáo hóa mà chúng sinh không nhận, thì dùng niềm vui thế gian ở cõi trời, cõi người mà dạy họ, đó gọi là lợi người. Lợi người chính là lợi mình.
"Bồ-tát nào không thể lợi mình lợi người cùng lúc, chỉ cầu lợi riêng cho mình, đó gọi là hạng thấp. Vì sao? Vì bồ-tát như thế sinh lòng tham đắm đối với pháp và của, cho nên cũng không thể lợi cho chính mình. Người tu hành nếu khiến người khác chịu khổ não, còn mình thì ở chỗ an vui, bồ-tát như thế không thể lợi người. Nếu tự mình không tu bố thí, giữ giới, đa văn (nghe học nhiều), dù có dạy người, thì đó gọi là lợi người mà không thể lợi mình. Nếu tự mình đầy đủ năm căn như lòng tin..., rồi sau mới dạy lại người khác, đó gọi là bồ-tát lợi mình lợi người.
"Này thiện nam tử! Lợi ích có hai: một là đời hiện tại, hai là đời sau. Bồ-tát nếu chỉ làm lợi ích đời hiện tại thì không gọi là thật; nếu làm lợi ích đời sau thì có thể lợi cả đôi bên. Này thiện nam tử! Niềm vui có hai: một là niềm vui thế gian, hai là niềm vui xuất thế gian. Phúc đức cũng vậy. Bồ-tát nếu tự mình có đủ hai thứ vui, hai thứ phúc ấy rồi giáo hóa chúng sinh, thì đó gọi là lợi mình lợi người.
"Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát có đủ một pháp thì có thể lợi cả đôi bên, đó là không buông lung. Lại có hai pháp có thể lợi mình lợi người: một là đa văn, hai là suy ngẫm. Lại có ba pháp có thể lợi mình lợi người: một là thương xót chúng sinh, hai là siêng năng tinh tấn, ba là đầy đủ tâm chánh niệm (luôn nhớ biết, tỉnh giác). Lại có bốn pháp có thể lợi mình lợi người, đó là bốn oai nghi (bốn tư thế đi, đứng, ngồi, nằm đều giữ đúng phép tắc, nghiêm trang). Lại có năm pháp có thể lợi mình lợi người: một là tín căn, hai là giữ giới, ba là đa văn, bốn là bố thí, năm là trí tuệ. Lại có sáu pháp có thể lợi mình lợi người, đó là sáu niệm (sáu điều thường nhớ nghĩ: nhớ Phật, nhớ Pháp, nhớ Tăng, nhớ giới, nhớ bố thí, nhớ cõi trời). Lại có bảy pháp có thể lợi mình lợi người, đó là phá bảy thứ mạn (bảy kiểu kiêu căng, như cho mình hơn người, cho mình bằng người hơn mình, chấp vào cái ta, chưa đắc mà cho là đã đắc...).
"Này thiện nam tử! Nếu sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn (giai cấp tu sĩ lo việc tế lễ ở Ấn Độ), trưởng giả (người giàu có, có danh vọng), người nam người nữ, hoặc giữa đại chúng có ai mắc lỗi, bồ-tát thấy rồi thì trước hết thuận theo ý họ, sau đó mới thuyết pháp khiến họ được điều phục (dạy dỗ cho thuần hậu, hướng về điều lành). Nếu không thể trước thuận theo ý họ mà liền thuyết pháp ngay, thì đó gọi là bồ-tát hạng thấp.
"Này thiện nam tử! Bồ-tát có hai loại: một là ưa gần bạn lành, hai là không ưa. Người ưa gần bạn lành thì có thể lợi mình lợi người; người không ưa gần thì không thể lợi cả đôi bên. Này thiện nam tử! Người ưa gần bạn lành lại có hai loại: một là ưa cúng dường, hai là không ưa cúng dường. Người ưa cúng dường thì có thể lợi mình lợi người; người không ưa cúng dường thì không thể lợi cả đôi bên. Người ưa cúng dường lại có hai loại: một là có thể nghe pháp, hai là không thể nghe. Người hết lòng nghe thì có thể lợi mình lợi người; người không hết lòng nghe thì không lợi cả đôi bên. Người hết lòng nghe pháp lại có hai loại: một là biết hỏi, hai là không biết hỏi. Người biết hỏi nghĩa thì có thể lợi mình lợi người; người không biết hỏi thì không thể lợi mình lợi người. Người biết hỏi nghĩa lại có hai loại: một là hết lòng ghi giữ, hai là không thể ghi giữ. Người hết lòng ghi giữ thì có thể lợi mình lợi người; người không hết lòng thì không thể lợi mình lợi người. Người hết lòng ghi giữ lại có hai loại: một là suy ngẫm, hai là không suy ngẫm. Người biết suy ngẫm thì có thể lợi mình lợi người; người không suy ngẫm thì không được gọi là lợi mình lợi người. Người biết suy ngẫm lại có hai loại: một là hiểu nghĩa, hai là không hiểu nghĩa. Người hiểu nghĩa thì có thể lợi mình lợi người; người không hiểu nghĩa thì không được gọi là có thể lợi mình lợi người. Người hiểu nghĩa lại có hai loại: một là sống đúng theo pháp, hai là không sống đúng theo pháp. Người sống đúng theo pháp thì có thể lợi mình lợi người; người không sống đúng theo pháp thì không được gọi là lợi mình lợi người.
"Người sống đúng theo pháp lại có hai loại: một là có đủ tám trí, hai là không có đủ. Những gì là tám trí? Một là pháp trí (biết rõ giáo pháp), hai là nghĩa trí (biết rõ nghĩa lý), ba là thời trí (biết đúng lúc nên nói nên làm), bốn là tri túc trí (biết thế nào là đủ), năm là tự tha trí (biết mình và biết người), sáu là chúng trí (biết rõ đại chúng, hội chúng), bảy là căn trí (biết căn cơ, khả năng tiếp nhận của người nghe), tám là thượng hạ trí (biết người hơn kém, cao thấp).
"Người có đủ tám trí như thế thì phàm nói điều gì cũng có đủ mười sáu điều: một là nói đúng lúc; hai là nói hết lòng; ba là nói có thứ tự; bốn là nói hòa hợp (lời trước sau ăn khớp); năm là nói theo nghĩa; sáu là nói với lòng vui thích; bảy là nói theo ý người nghe; tám là nói mà không xem thường đại chúng; chín là nói mà không quở mắng đại chúng; mười là nói đúng pháp; mười một là nói để lợi mình lợi người; mười hai là nói không tán loạn; mười ba là nói hợp nghĩa; mười bốn là nói chân chính; mười lăm là nói xong không sinh kiêu căng; mười sáu là nói xong không cầu quả báo ở đời.
"Người như thế cũng có thể nghe từ người khác. Khi nghe người khác nói có đủ mười sáu điều: một là nghe đúng lúc; hai là nghe với lòng vui thích; ba là nghe hết lòng; bốn là nghe với lòng cung kính; năm là nghe mà không bới lỗi; sáu là nghe không phải để tranh luận; bảy là nghe không phải để hơn người; tám là khi nghe không xem thường người nói; chín là khi nghe không xem thường pháp; mười là khi nghe trọn không xem thường bản thân; mười một là khi nghe xa lìa năm cái (năm thứ che lấp tâm: tham muốn, giận dữ, mê mệt buồn ngủ, xao động hối hận, nghi ngờ); mười hai là khi nghe là để thọ trì và đọc tụng; mười ba là khi nghe là để trừ năm dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, âm thanh, mùi thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái); mười bốn là khi nghe là để đầy đủ lòng tin; mười lăm là khi nghe là để điều phục chúng sinh; mười sáu là khi nghe là để dứt cái gốc của sự nghe (?).
"Này thiện nam tử! Người có đủ tám trí thì có thể nói, có thể nghe; người như thế có thể lợi mình lợi người. Người không có đủ thì không được gọi là lợi mình lợi người.
"Này thiện nam tử! Người thuyết pháp lại có hai loại: một là trong sạch, hai là không trong sạch. Không trong sạch có năm điều: một là vì lợi lộc mà nói; hai là vì mong được đền đáp mà nói; ba là để hơn người mà nói; bốn là vì quả báo ở đời mà nói; năm là nói trong nghi ngờ. Thuyết pháp trong sạch cũng có năm điều: một là trước cho người nghe ăn rồi sau mới nói; hai là vì làm tăng trưởng Tam bảo (ba ngôi quý: Phật; Pháp — lời Phật dạy; Tăng — đoàn thể người xuất gia) mà nói; ba là vì dứt phiền não (những trạng thái làm tâm rối loạn, khổ sở như tham, giận, si mê) của mình và người mà nói; bốn là vì phân biệt tà chánh mà nói; năm là vì để người nghe đạt được điều cao quý nhất mà nói.
"Này thiện nam tử! Thuyết pháp không trong sạch thì gọi là dơ bẩn, gọi là bán pháp, cũng gọi là làm nhục pháp, cũng gọi là sai lầm, cũng gọi là lạc mất ý đúng. Thuyết pháp trong sạch thì gọi là tinh khiết, cũng gọi là nói chân chính, cũng gọi là lời thật, cũng gọi là kho tích chứa pháp.
"Này thiện nam tử! Nếu biết đầy đủ mười hai bộ kinh, thanh luận (môn học về âm thanh, ngôn ngữ, ngữ pháp) và nhân luận (môn luận lý, lập luận có lý do và chứng cứ), biết lý do, biết thí dụ, biết điều mình và người đều chấp nhận (?), đó gọi là nói chân chính.
"Người nghe có bốn hạng: một là nghe sơ lược mà hiểu nhiều; hai là theo sự phân tích giảng giải mà hiểu; ba là theo ý gốc của người nói mà hiểu; bốn là phải từng chữ từng câu mới hiểu. Như Lai (một danh hiệu của Phật) thuyết pháp chính là vì ba hạng đầu, không vì hạng thứ tư. Vì sao? Vì hạng ấy không phải là căn khí (không đủ khả năng tiếp nhận, như đồ đựng không chứa được). Bốn hạng người này chia làm hai loại: một là đã chín, hai là còn sống (chưa chín). Người đã chín thì được điều phục ngay trong đời này; người còn sống thì được điều phục trong đời sau.
"Này thiện nam tử! Ví như cây trong rừng có bốn loại: một là dễ chặt mà khó đem ra; hai là khó chặt mà dễ đem ra; ba là dễ chặt, dễ đem ra; bốn là khó chặt, khó đem ra. Người tại gia (ở nhà, sống đời thế tục) cũng có bốn hạng: một là dễ điều phục mà khó ra khỏi (đời tục, sinh tử); hai là khó điều phục mà dễ ra khỏi; ba là dễ điều phục, dễ ra khỏi; bốn là khó điều phục, khó ra khỏi. Bốn hạng người này chia làm ba loại: một là phải quở trách rồi mới điều phục được; hai là dùng lời dịu dàng mà điều phục được; ba là phải vừa quở trách vừa dùng lời dịu dàng mới điều phục được. Lại có hai loại: một là tự mình điều phục được, không nhờ người khác; hai là nếu tự mình không làm được thì mời người khác điều phục giúp. Lại có hai loại: một là điều phục bằng bố thí, hai là điều phục bằng chú thuật (thần chú). Phép điều phục này lại có hai lúc: một là lúc vui, hai là lúc khổ. Khi thuyết chánh pháp cho bốn hạng người này, có hai phương tiện (cách thức khéo léo): một là khéo biết việc đời, hai là làm người phục dịch cho họ.
"Này thiện nam tử! Bồ-tát nếu biết hai phương tiện này thì có thể lợi cả đôi bên; nếu không biết thì không thể lợi mình lợi người.
"Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát vì lợi cho người nên trước học sách vở ngoại đạo, sau đó mới phân tích mười hai bộ kinh. Chúng sinh nếu được nghe mười hai bộ kinh, thì đối với sách vở ngoại đạo sẽ sinh lòng chán bỏ, coi nhẹ. Lại vì chúng sinh mà nói về lỗi lầm của phiền não và sự giải thoát khỏi phiền não; khen đức của bạn lành, chê lỗi của bạn xấu; khen công đức của bố thí, chê lỗi của keo kiệt. Bồ-tát thường sống tịch tĩnh (lặng lẽ, an yên) và khen công đức của tịch tĩnh; thường tu theo pháp và khen đức của việc tu theo pháp. Nếu làm được như thế thì gọi là lợi cả đôi bên.
"Bồ-tát tại gia trước tự điều phục mình; nếu chưa điều phục được thì không xuất gia (rời nhà đi tu). Bồ-tát tại gia có thể độ (cứu giúp, dẫn dắt) được nhiều người, bồ-tát xuất gia thì không được như thế. Vì sao? Nếu không có người tại gia thì không có người xuất gia của ba thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu: thanh văn, duyên giác, bồ-tát). Người xuất gia của ba thừa tu đạo, giữ giới, tụng kinh, ngồi thiền, đều nhờ người tại gia làm cho trang nghiêm (nâng đỡ, làm cho đầy đủ tốt đẹp).
"Này thiện nam tử! Có đạo và có cái làm trang nghiêm cho đạo. Đạo tức là tu theo pháp; cái làm trang nghiêm cho đạo tức là người tại gia. Bồ-tát xuất gia vì người tại gia mà tu hành theo đạo; người tại gia vì người xuất gia mà làm việc theo pháp. Người tại gia phần nhiều tu hai pháp: một là thọ (nhận lấy, giữ gìn giới pháp) (?), hai là bố thí. Người xuất gia cũng tu hai pháp: một là tụng đọc, hai là dạy dỗ.
"Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát có đủ cả bốn pháp: thọ, bố thí, tụng đọc, dạy dỗ; như thế gọi là lợi mình lợi người. Bồ-tát nếu muốn vì chúng sinh nói nghĩa sâu xa của pháp giới (thực tướng, bản chất chân thật của mọi sự vật), thì trước nên nói pháp thế gian, sau mới nói pháp giới sâu xa. Vì sao? Vì như thế dễ giáo hóa. Bồ-tát ma-ha-tát nên giữ gìn tâm ý của mọi chúng sinh; nếu không giữ gìn thì không thể điều phục mọi chúng sinh. Bồ-tát cũng nên giữ gìn thân mình; nếu không giữ gìn thân thì cũng không thể điều phục chúng sinh. Bồ-tát không phải vì tham thân mạng, của cải; việc giữ gìn thân mạng, của cải đều là để điều phục chúng sinh.
"Bồ-tát ma-ha-tát trước tự trừ điều ác, sau mới dạy người trừ. Nếu tự mình không trừ mà dạy được người khác trừ, thì không có lẽ ấy. Vì thế bồ-tát trước hết phải tự bố thí, giữ giới, biết đủ, siêng năng tinh tấn, sau đó mới giáo hóa người. Bồ-tát nếu tự mình không tu theo pháp thì không thể giáo hóa chúng sinh.
"Này thiện nam tử! Căn cơ (khả năng tiếp nhận giáo pháp) của chúng sinh có ba loại, căn cơ của bồ-tát cũng có ba loại, tức là thấp, vừa, cao. Bồ-tát căn thấp chỉ giáo hóa được người căn thấp, không tới được người căn vừa và căn cao. Bồ-tát căn vừa giáo hóa được người căn vừa và căn thấp, không tới được người căn cao. Bồ-tát căn cao giáo hóa được cả ba loại.
"Này thiện nam tử! Bồ-tát có hai loại: một là tại gia, hai là xuất gia. Bồ-tát xuất gia lợi mình lợi người thì chẳng khó; bồ-tát tại gia tu được hai điều lợi này mới là khó. Vì sao? Vì bồ-tát tại gia bị nhiều nhân duyên xấu quấn chặt."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video