Phẩm Sáu ba-la-mật (sáu hạnh tu đưa người từ bờ mê sang bờ giác) thứ mười tám.
Thiện Sinh (người con trưởng giả đang thưa hỏi Phật) thưa: “Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật), như Phật trước đã nói về việc cúng dường (dâng tặng, phụng sự với lòng kính trọng) sáu phương, sáu phương chính là sáu ba-la-mật, người ấy thì có thể tăng thêm của cải và tuổi thọ. Người như vậy có những dấu hiệu gì?”
Phật dạy: “Này thiện nam tử (cách gọi người nam có lòng lành), nếu ai không tiếc mọi của cải, thường làm việc lợi ích cho người khác, nghĩ đến bố thí (đem của cải, sức lực, lời dạy… cho người), thích làm bố thí; có bao nhiêu thì cho bấy nhiêu, không kể nhiều ít; khi bố thí thì đối với thân mình và của cải không sinh ý xem nhẹ; bố thí trong sạch, không chọn người giữ giới hay phá giới; khen ngợi bố thí; thấy người bố thí thì vui mừng không ghen ghét; thấy người cầu xin thì lòng vui vẻ, đứng dậy đón tiếp lễ chào, mời ngồi lên giường; dù người kia có hỏi hay không hỏi cũng liền khen ngợi quả báo của bố thí; thấy người sợ hãi thì cứu giúp che chở; gặp năm đói kém thì vui lòng cho đồ ăn uống; dù bố thí như vậy cũng không vì quả báo, không mong được đền ơn; không lừa dối chúng sinh; biết khen ngợi mọi công đức của Tam bảo (Phật, Pháp, Tăng); không dùng đấu cân gian, không pha trộn đồ khác, đồ rẻ để lừa người; không ham rượu, cờ bạc và lòng tham dục; thường tu đức hổ thẹn biết xấu hổ; dù giàu lớn mà lòng không buông thả; bố thí nhiều mà không sinh kiêu mạn. Này thiện nam tử, ai có những dấu hiệu ấy, nên biết người ấy là cúng dường thí ba-la-mật (hạnh bố thí trọn vẹn).
Này thiện nam tử, nếu ai làm trong sạch được thân, miệng, ý; thường tu tâm mềm mỏng, không làm điều tội lỗi; lỡ có làm sai thì thường sinh hổ thẹn hối hận; tin rằng tội nghiệp ấy sẽ chịu quả báo xấu; việc lành đã làm thì lòng vui mừng; với tội nhỏ cũng coi như cực nặng; nếu đã lỡ làm thì sợ hãi, lo buồn, hối hận; không bao giờ đánh mắng, giận dữ làm phiền chúng sinh; chủ động mở lời trước, lời nói luôn dịu dàng; thấy chúng sinh thì sinh lòng thương mến; biết ơn và đền ơn; lòng không keo kiệt, không lừa dối chúng sinh; kiếm của đúng phép, thích làm phúc đức; công đức đã làm thường đem ra giáo hóa người; thấy người khốn khổ thì đem thân mình chịu thay; thường tu lòng từ, thương xót tất cả; thấy kẻ làm ác thì ngăn giữ; thấy người làm lành thì khen đức và nói quả báo tốt, lại đem sức mình đến giúp đỡ; mình chịu không được tự do để người khác được tự tại; thường tu xa lìa lòng giận dữ, có khi chợt nổi giận thì nhận ra liền sinh hổ thẹn hối hận; nói lời thật, lời dịu dàng, xa lìa lời hai lưỡi và lời vô nghĩa. Này thiện nam tử, ai có những dấu hiệu ấy, nên biết người ấy là cúng dường giới ba-la-mật (hạnh giữ giới trọn vẹn).
Này thiện nam tử, nếu ai làm trong sạch được nghiệp thân, miệng, ý; chúng sinh dù đem việc cực ác gây cho mình cũng không sinh một niệm giận, không bao giờ báo thù; nếu người ấy đến xin lỗi thì nhận ngay; thấy chúng sinh lòng thường vui vẻ; thấy kẻ làm ác thì sinh lòng thương xót; khen ngợi quả của nhẫn nhục, quở trách sân giận, nói quả báo của sân giận có nhiều khổ độc; khi tu bố thí và nhẫn nhục thì trước hết đến với kẻ oán; quán xét đúng đắn rằng năm ấm (năm yếu tố hợp thành con người: thân xác, cảm thọ, tưởng tượng, hành động tâm ý, nhận thức) do các duyên hòa hợp mà thành, đã do hòa hợp mà thành thì sao lại nổi giận; quán sâu rằng sân giận chính là nhân duyên chịu khổ trong vô lượng đường ác đời sau; nếu chợt nổi giận thì sinh lòng hổ thẹn, sợ hãi, hối hận; thấy người nhẫn giỏi hơn mình thì không ghen ghét. Này thiện nam tử, ai có những dấu hiệu ấy, nên biết người ấy là cúng dường nhẫn ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục trọn vẹn).
Này thiện nam tử, nếu ai không lười biếng, không nhận và không ham những sự sung sướng như ngồi nằm; khi làm việc lớn đem hết sức công đức thế nào thì khi lo việc nhỏ lòng cũng như thế; việc gì làm cũng làm cho xong; khi làm không để ý đói khát, lạnh nóng; dù đúng lúc hay không đúng lúc cũng không xem nhẹ thân mình; việc lớn chưa xong không sinh lòng hối tiếc; làm xong rồi tự mừng mình làm được; khen ngợi quả báo của tinh tiến (siêng năng cố gắng); kiếm của đúng phép, dùng đều hợp lẽ; thấy người siêng năng theo đường tà thì nói cho họ quả xấu; khéo dạy chúng sinh tu tinh tiến; việc làm chưa xong thì giữa chừng không nghỉ; khi tu điều lành không nghe theo lời người khác (lôi kéo bỏ dở). Này thiện nam tử, ai có những dấu hiệu ấy, nên biết người ấy là cúng dường tiến ba-la-mật (hạnh tinh tiến trọn vẹn).
Này thiện nam tử, nếu ai làm trong sạch được thân, miệng, ý; thích ở nơi vắng vẻ như hang động, núi non, rừng cây, nhà trống; không thích ồn náo, không tham đồ nằm; không thích nghe chuyện thế gian; không ưa tham dục, giận dữ, si mê; chủ động mở lời trước, nói lời dịu dàng; thường thích xuất gia, giáo hóa chúng sinh; phiền não có được đều nhẹ nhàng mỏng manh, lìa các giác quán ác (những suy tưởng, nghĩ ngợi xấu); thấy kẻ oán thì tu lòng từ; thích nói quả báo của thiền định; tâm nếu buông thả tán loạn thì sinh sợ hãi, hổ thẹn, hối hận; thấy người tu định tà thì nói cho họ lỗi lầm; khéo giáo hóa chúng sinh, đặt họ vào chính định (định chân chính). Này thiện nam tử, ai có những dấu hiệu ấy, nên biết người ấy là cúng dường thiền ba-la-mật (hạnh thiền định trọn vẹn — tu tâm lắng yên chuyên nhất).
Này thiện nam tử, nếu ai làm trong sạch được thân, miệng, ý; học hết mọi việc thế gian; đối với tham, giận, si lòng không ham thích; không cuồng không loạn, thương xót chúng sinh; khéo phụng dưỡng cha mẹ, thầy dạy, hòa thượng (vị thầy truyền giới), trưởng lão, bậc già cả có đức; tu không buông thả; chủ động mở lời trước, nói lời dịu dàng, không lừa dối chúng sinh; biết phân biệt mà nói về đường tà đường chính và quả báo thiện ác; thường thích vắng lặng, xuất gia tu đạo; biết dùng việc đời để dạy chúng sinh; thấy người học giỏi hơn mình không sinh lòng ghen; mình hơn người không sinh kiêu mạn; chịu khổ không buồn, được vui không mừng. Này thiện nam tử, ai có những dấu hiệu ấy, nên biết người ấy là cúng dường bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ trọn vẹn — trí tuệ thấy rõ chân lý).
Này thiện nam tử, mỗi một phương đều có bốn việc. Phương bố thí có bốn việc: một là điều phục chúng sinh; hai là lìa điều đối nghịch; ba là lợi mình; bốn là lợi người. Nếu ai đối với của cải không keo tiếc, cũng không phân biệt oán thân, đúng lúc hay không đúng lúc, thì người ấy có thể điều phục chúng sinh. Vì không tiếc của nên làm được bố thí, do đó lìa được cái xấu keo kiệt; đó gọi là lìa điều đối nghịch. Khi định bố thí, đang bố thí và bố thí xong đều vui mừng, không sinh lòng hối tiếc, vì thế đời sau hưởng niềm vui cõi người cõi trời cho đến niềm vui vô thượng; đó gọi là lợi mình. Có thể khiến người khác lìa khổ não đói khát bức bách, nên gọi là lợi người.
Phương giữ giới có bốn việc: một là trang nghiêm bồ-đề (vun đắp, làm đẹp con đường đến giác ngộ); hai là lìa điều đối nghịch; ba là lợi mình; bốn là lợi người. Trang nghiêm bồ-đề là: từ giới ưu-bà-tắc đến giới Bồ-tát (người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ mọi loài) đều có thể làm nền móng cho sơ địa (bậc đầu trong mười bậc tu chứng của Bồ-tát) trên con đường đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (quả giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của Phật); đó gọi là trang nghiêm. Đã nhận giới rồi thì lìa được ác giới (thệ nguyện hay nghề nghiệp chuyên làm ác, như sát sinh) và tình trạng không giới; đó gọi là lìa điều đối nghịch. Nhận giữ giới rồi được niềm vui cõi người cõi trời cho đến niềm vui vô thượng; đó gọi là lợi mình. Đã nhận giới rồi thì ban cho mọi chúng sinh sự không sợ hãi, khiến tất cả lìa khổ được an; đó gọi là lợi người.
Phương nhẫn nhục có bốn việc: một là trang nghiêm bồ-đề; hai là lìa điều đối nghịch; ba là lợi mình; bốn là lợi người. Trang nghiêm bồ-đề là: nhờ nhẫn mà tu được điều lành, nhờ tu điều lành mà đạt sơ địa cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; đó gọi là trang nghiêm. Đã tu nhẫn rồi thì lìa được cái ác sân giận; đó gọi là lìa điều đối nghịch. Nhờ nhân duyên nhẫn nhục mà được niềm vui cõi người cõi trời cho đến niềm vui vô thượng; đó gọi là lợi mình. Nhờ nhân duyên nhẫn nhục mà người khác sinh lòng vui, lòng lành, lòng hiền hòa; đó gọi là lợi người.
Phương tinh tiến có bốn việc: một là trang nghiêm bồ-đề; hai là lìa điều đối nghịch; ba là lợi mình; bốn là lợi người. Trang nghiêm bồ-đề là: nhờ tinh tiến mà tu được điều lành, nhờ tu điều lành mà đạt sơ địa cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; đó gọi là trang nghiêm. Khi tu điều lành thì lìa được cái ác lười biếng; đó gọi là lìa điều đối nghịch. Nhờ điều lành ấy mà được niềm vui cõi người cõi trời cho đến niềm vui vô thượng; đó gọi là lợi mình. Dạy chúng sinh tu điều lành, lìa điều ác; đó gọi là lợi người.
Phương thiền định có bốn việc: một là trang nghiêm bồ-đề; hai là lìa điều đối nghịch; ba là lợi mình; bốn là lợi người. Trang nghiêm bồ-đề là: nhờ tu sức thiền định như vậy mà đạt sơ địa cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; đó gọi là trang nghiêm. Nhờ thiền định ấy mà tu vô lượng điều lành, lìa các giác quán ác (suy tưởng, nghĩ ngợi xấu); đó gọi là lìa điều đối nghịch. Nhờ sức nhân duyên tu xa-ma-tha (phép “chỉ”: dừng lắng tâm, chuyên vào một cảnh) mà thường được vui trong vắng lặng, được niềm vui cõi người cõi trời cho đến niềm vui vô thượng; đó gọi là lợi mình. Dứt được lòng tham dục, giận dữ, cuồng si của chúng sinh; đó gọi là lợi người.
Phương trí tuệ có bốn việc: một là trang nghiêm bồ-đề; hai là lìa điều đối nghịch; ba là lợi mình; bốn là lợi người. Trang nghiêm bồ-đề là: nhờ tu trí tuệ mà đạt sơ địa cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; đó gọi là trang nghiêm. Nhờ tu trí tuệ mà xa lìa vô minh (sự mù tối, không thấy rõ chân lý), khiến các phiền não không còn tung hoành; đó gọi là lìa điều đối nghịch. Trừ được phiền não chướng (sự ngăn che do tham, giận, si) và trí chướng (sự ngăn che trí hiểu biết); đó gọi là lợi mình. Giáo hóa chúng sinh cho họ được điều phục; đó gọi là lợi người.
Này thiện nam tử, có người nói rằng: lìa giới thì không có nhẫn, lìa trí thì không có định, vì thế nói chỉ có bốn ba-la-mật. Nếu nhẫn được điều ác không báo trả thì đó chính là giới; nếu tu thiền định tâm không buông thả thì đó chính là trí tuệ. Vì thế giới chính là nhẫn, tuệ chính là định; lìa tuệ không có định, lìa định không có tuệ, vì thế tuệ chính là định, định chính là tuệ. Lìa giới không có tinh tiến, lìa tinh tiến không có giới, vì thế giới chính là tinh tiến, tinh tiến chính là giới. Lìa bố thí không có tinh tiến, lìa tinh tiến không có bố thí, vì thế bố thí chính là tinh tiến, tinh tiến chính là bố thí. Do đó biết rằng không có sáu ba-la-mật.
Nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Trí tuệ là nhân, bố thí là quả; tinh tiến là nhân, giữ giới là quả; tam-muội (định, trạng thái tâm chuyên nhất lắng yên) là nhân, nhẫn nhục là quả. Mà nhân với quả không thể là một, vì thế phải có sáu ba-la-mật. Nếu có người nói giới chính là nhẫn, nhẫn chính là giới, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Giới là do nhận từ người khác, nhẫn thì không như vậy. Có người không nhận giới mà vẫn nhẫn được điều ác; vì mọi người tu điều lành, nhẫn chịu vô số khổ; trong vô lượng đời thay chúng sinh chịu khổ não lớn mà lòng không hối hận lùi bước. Vì thế ngoài giới ra phải có nhẫn nhục.
Này thiện nam tử, tam-muội chính là xa-ma-tha; trí tuệ chính là tỳ-bà-xá-na (phép “quán”: dùng trí quan sát, phân biệt rõ sự vật). Xa-ma-tha nghĩa là chuyên vào một cảnh không tán loạn; tỳ-bà-xá-na nghĩa là có thể phân biệt. Vì thế trong mười hai bộ kinh (toàn bộ giáo pháp của Phật chia theo mười hai thể loại) ta nói định và tuệ là khác nhau. Nên biết chắc chắn có sáu ba-la-mật.
Sở dĩ Như Lai (danh hiệu Phật) trước hết nói đàn ba-la-mật (tức hạnh bố thí trọn vẹn) là để điều phục chúng sinh. Khi bố thí phải lìa tham, vì thế kế đến nói thi ba-la-mật (tức hạnh giữ giới trọn vẹn). Khi bố thí phải nhẫn được tâm buông bỏ của cải, vì thế kế đến nói nhẫn ba-la-mật. Khi bố thí lòng vui vẻ, không kể thời giờ, vì thế kế đến nói tiến ba-la-mật. Khi bố thí tâm chuyên một, không có dáng tán loạn, vì thế kế đến nói định ba-la-mật. Khi bố thí không vì hưởng niềm vui trong sinh tử, vì thế kế đến nói trí ba-la-mật.
Này thiện nam tử, thế nào gọi là ba-la-mật? Khi bố thí không cầu quả báo bên trong hay bên ngoài, không xét đó là ruộng phúc (đối tượng đáng gieo phúc) hay không phải ruộng phúc, cho hết mọi của cải mà lòng không keo tiếc, không chọn thời giờ; vì thế gọi là thí ba-la-mật. Cho đến tội nhỏ, dù vì thân mạng cũng không hủy phạm; vì thế gọi là giới ba-la-mật. Cho đến khi kẻ ác đến cắt xẻo thân mình cũng nhẫn chịu không giận; vì thế gọi là nhẫn ba-la-mật. Suốt ba tháng dùng một bài kệ khen ngợi Phật không ngừng không nghỉ; vì thế gọi là tiến ba-la-mật. Đạt trọn vẹn kim cương tam-muội (loại định vững chắc như kim cương, phá tan mọi phiền não); vì thế gọi là thiền ba-la-mật. Này thiện nam tử, khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì thành tựu đầy đủ sáu ba-la-mật; vì thế gọi là trí ba-la-mật.
Này thiện nam tử, Bồ-tát có hai loại: một là tại gia, hai là xuất gia. Người xuất gia làm trong sạch được sáu ba-la-mật thì không khó; người tại gia làm trong sạch được mới thật là khó. Vì sao? Vì người tại gia bị nhiều nhân duyên xấu ác quấn trói.”
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video