Thiên 19 — Phẩm 19 – Phẩm tạp (phần đầu)

 Kinh Ưu-bà-tắc giới (kinh về giới luật dành cho ưu-bà-tắc, tức người nam tu tại gia đã quy y Phật), phẩm Tạp thứ mười chín (phẩm bàn về nhiều vấn đề khác nhau).

 Thiện Sinh (người con của một nhà giàu, đang thưa hỏi Phật) thưa: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính), Bồ-tát (người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ mọi loài) đã tu sáu ba-la-mật (sáu hạnh tu đưa người từ bờ mê sang bờ giác ngộ: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), thì có thể làm được những việc gì cho chúng sinh (mọi loài có sự sống và có tâm thức)?"

 "Này thiện nam tử (cách Phật gọi người nam có lòng lành đang nghe pháp), Bồ-tát như thế có thể cứu vớt những chúng sinh đang chìm đắm trong biển khổ. Này thiện nam tử, nếu ai keo kiệt đối với của cải, đối với giáo pháp, đối với thức ăn, thì nên biết người ấy trong vô số đời sẽ chịu quả báo ngu si và nghèo khổ. Vì vậy, khi Bồ-tát tu hạnh bố thí ba-la-mật (hạnh cho đi đến mức trọn vẹn, đưa sang bờ giác ngộ), phải làm sao vừa lợi cho mình vừa lợi cho người.

 Này thiện nam tử, nếu người ưa bố thí thì mọi kẻ oán thù đều sinh lòng thân thiết, kẻ không được tự do làm chủ đều được tự do làm chủ. Người tin vào nhân quả (việc làm là nhân, kết quả nhận lại là quả) của bố thí, tin vào nhân quả của giữ giới, thì người ấy thành tựu được quả của bố thí.

 Này thiện nam tử, có người nói: bố thí chính là ý. Vì sao? Vì ý là gốc của bố thí. Nói vậy không đúng. Vì sao? Bố thí chính là năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân xác vật chất; thọ là cảm giác vui, khổ; tưởng là sự nhận biết, hình dung; hành là các ý muốn và hoạt động của tâm; thức là sự phân biệt, nhận biết). Vì sao? Vì phải có đủ thân, miệng, ý thì mới thành việc bố thí. Bố thí dù vì lợi mình, vì lợi người, hay vì lợi cả mình lẫn người, đều gồm đủ năm ấm. Bố thí như vậy thì có thể trang hoàng cho con đường bồ-đề (con đường giác ngộ). Xa lìa phiền não (những tâm xấu làm khổ mình và người như tham, giận, si mê), nhiều của cải, giàu lớn, gọi là quả chính của bố thí; sống lâu, sắc đẹp, sức khỏe, an vui, tài ăn nói, gọi là quả phụ của bố thí.

 Có ba cách được quả bố thí thù thắng (vượt trội): vì của cải thù thắng nên được quả thù thắng; vì ruộng thù thắng nên được quả thù thắng (ruộng ở đây là "ruộng phước", tức người nhận bố thí, ví như thửa ruộng gieo hạt vào thì sinh ra phước); vì thí chủ (người bố thí) thù thắng nên được quả thù thắng. Từ bậc hướng Tu-đà-hoàn (người đang tu tiến tới Tu-đà-hoàn, là quả vị thánh đầu tiên trong bốn quả thánh, bậc đã vào dòng thánh) cho đến hậu thân Bồ-tát (Bồ-tát ở đời cuối cùng, sau đời ấy sẽ thành Phật), cho đến thành Phật, gọi là ruộng thù thắng. Bố thí cho ruộng như vậy thì được quả thù thắng. Nếu vật đem cho có đầy đủ sắc đẹp, hương thơm, vị ngon, xúc chạm êm dịu, gọi là của cải thù thắng; đem vật ấy bố thí thì được quả thù thắng. Nếu thí chủ có lòng tin thuần hậu, có bố thí, giữ giới, học hỏi, trí tuệ, thì được quả thù thắng.

 Này thiện nam tử, người có trí bố thí có năm cách: một là hết lòng mà cho; hai là tự tay mà cho; ba là với lòng tin mà cho; bốn là cho đúng lúc; năm là cho vật tìm kiếm được một cách đúng pháp (đúng lẽ phải, không trái đạo lý).

 Này thiện nam tử, hết lòng mà cho thì được quả gì? Nếu hết lòng mà cho, người ấy được nhiều của, nhiều báu: vàng, bạc, lưu ly (một loại ngọc quý màu xanh), xa cừ (một loại vỏ ốc quý), mã não, ngọc trai, san hô; voi, ngựa, bò, dê, ruộng vườn nhà cửa, tôi tớ, nhiều người thân thuộc. Hết lòng mà cho thì được quả như vậy.

 Tự tay mà cho thì được quả gì? Tự tay cho rồi, quả báo được như đã nói trên; được rồi lại dùng được. Tự tay mà cho thì được quả báo như vậy.

 Với lòng tin mà cho thì được quả gì? Với lòng tin mà cho rồi, quả báo được như đã nói trên; lại thường được cha mẹ, anh em, họ hàng và mọi chúng sinh thương nhớ. Với lòng tin mà cho thì được thêm quả báo như vậy.

 Cho đúng lúc thì được quả gì? Cho đúng lúc thì quả báo được như đã nói trên; những vật cần dùng, đến lúc cần thì có. Cho đúng lúc thì được thêm quả như vậy.

 Cho của cải có được đúng pháp thì được quả gì? Cho của cải có được đúng pháp thì quả báo được như đã nói trước; được của ấy rồi, vua quan, giặc cướp, nước, lửa không xâm hại được.

 Nếu đem vật có màu sắc đẹp mà cho, do nhân duyên ấy người này được thân hình tươi đẹp bậc nhất. Nếu đem hương thơm mà cho, nhờ vậy người ấy được tiếng tốt vang xa. Nếu đem vị ngon mà cho, nhờ vậy mọi người ưa thấy ưa nghe người ấy; thấy nghe rồi sinh lòng yêu quý. Nếu đem vật xúc chạm êm dịu mà cho, nhờ vậy người ấy được những xúc chạm êm dịu tuyệt hảo. Người nhận, nhận rồi thì được sống lâu, sắc đẹp, sức khỏe, an vui, tài ăn nói.

 Này thiện nam tử, có người nói: bố thí cho tháp và tượng thì không được sống lâu, sắc đẹp, sức khỏe, an vui, tài ăn nói, vì không có người nhận. Nói vậy không đúng. Vì sao? Vì có lòng tin. Thí chủ do lòng tin mà bố thí, cho nên phải được năm quả báo ấy. Này thiện nam tử, ví như tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ đủ giới) tu tập lòng từ (lòng thương yêu, muốn đem vui cho người); lòng từ ấy thật không có ai nhận lấy, mà vẫn được vô số quả báo. Bố thí cho tháp, tượng cũng vậy, được năm quả báo. Này thiện nam tử, như người gieo lúa thì không bao giờ mọc ra cây niễng (một loại cỏ nước, ý nói gieo gì gặt nấy). Bố thí cho tháp, tượng cũng vậy, vì là ruộng phước nên được các thứ quả. Vì vậy ta nói: do ruộng mà được quả báo, do vật mà được quả báo, do thí chủ mà được quả báo.

 Này thiện nam tử, bố thí có hai loại: một là pháp thí (đem giáo pháp, lời dạy chân lý cho người), hai là tài thí (đem của cải cho người). Pháp thí thì được cả hai quả báo về của cải và giáo pháp; tài thí chỉ được lại quả báo về của cải. Bồ-tát tu hai cách bố thí này vì hai việc: một là khiến chúng sinh xa lìa khổ não, hai là khiến tâm chúng sinh được thuần phục.

 Này thiện nam tử, lại có ba cách bố thí: một là pháp thí, hai là vô úy thí (đem sự không sợ hãi cho người), ba là tài vật thí. Pháp thí là dạy người thọ giới (nhận giữ giới luật), xuất gia (rời bỏ đời sống gia đình để đi tu) tu đạo, làm phép bạch tứ yết-ma (nghi thức của tăng đoàn để trao giới đầy đủ: một lần trình bày trước đại chúng và ba lần hỏi ý đại chúng); vì phá tà kiến (sự thấy biết sai lầm) mà giảng chánh pháp (giáo pháp chân chính); phân biệt giảng nói cái gì là thật, cái gì không thật; giảng nói về bốn điên đảo (bốn cách thấy sai lệch: cho cái thay đổi là thường còn, cái khổ là vui, cái không có "ta" thật là có "ta", cái nhơ nhớp là trong sạch) và về hạnh không phóng dật (không buông lung, luôn tỉnh giác giữ mình). Đó gọi là pháp thí. Nếu có chúng sinh sợ hãi vua chúa, sư tử, cọp sói, nước, lửa, giặc cướp, Bồ-tát thấy thì cứu giúp, gọi là vô úy thí. Đối với của cải của mình, phá được lòng keo kiệt không tiếc: dù tốt dù xấu, dù nhiều dù ít, như bò, dê, voi, ngựa, nhà cửa, đồ nằm, rừng cây, suối giếng, tôi tớ người hầu, trâu, lạc đà, lừa, xe cộ, kiệu, bình vò, nồi chảo, giường đan bằng dây, đồ ngồi, đồ đồng, đồ sắt, đồ sành, quần áo, chuỗi ngọc, đèn sáng, hương hoa, quạt, lọng, mũ, giày, ghế tựa, gậy, dây thừng, cày cuốc, rìu đục, cỏ cây, nước, đá; các vật như vậy, tùy ý người xin, cần gì cho nấy, gọi là tài thí. Nếu xây tăng phường (khu nhà ở cho người xuất gia) và các phòng riêng, cùng các thứ như trên đem cho người xuất gia, thì chỉ trừ voi và ngựa.

 Này thiện nam tử, bố thí có bốn điều vướng mắc: một là lòng keo tham; hai là không tu tập bố thí; ba là coi thường vật nhỏ; bốn là mong quả báo thế gian. Bốn điều vướng mắc ấy có hai pháp phá được: một là tu quán vô ngã (thấy rằng không có cái "ta" thật sự, thường còn); hai là tu quán vô thường (thấy rằng mọi thứ đều đổi thay, không bền lâu).

 Này thiện nam tử, nếu muốn ưa bố thí thì phải phá năm việc: một là lòng giận; hai là lòng keo kiệt; ba là lòng ganh ghét; bốn là tiếc thân mạng; năm là không tin nhân quả. Phá được năm việc ấy thì thường ưa bố thí. Người ưa bố thí được năm điều: một là không bao giờ xa lìa các bậc thánh; hai là mọi chúng sinh ưa thấy ưa nghe; ba là khi vào giữa đám đông không sợ hãi; bốn là được tiếng tốt; năm là trang hoàng cho đạo bồ-đề.

 Này thiện nam tử, người Bồ-tát gọi là người bố thí tất cả. Thế nào gọi là bố thí tất cả? Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc có hạnh nguyện rộng lớn) tìm vật một cách đúng pháp đem bố thí, gọi là bố thí tất cả. Luôn đem lòng trong sạch cho người nhận, gọi là bố thí tất cả. Vật ít cũng cho được, gọi là bố thí tất cả. Vật mình yêu quý mà phá được lòng keo để bỏ ra, gọi là bố thí tất cả. Cho mà không cầu đền đáp, gọi là bố thí tất cả. Khi cho không xét là ruộng phước hay không phải ruộng phước, gọi là bố thí tất cả. Kẻ oán người thân đều cho như nhau, gọi là bố thí tất cả. Của Bồ-tát đem cho có hai loại: một là chúng sinh, hai là vật không phải chúng sinh; trong hai loại ấy, cho đến chính thân mình cũng không tiếc, gọi là bố thí tất cả. Bồ-tát bố thí do lòng thương xót, gọi là bố thí tất cả. Lúc sắp cho, lúc đang cho, cho rồi đều không hối tiếc, gọi là bố thí tất cả.

 Có khi dù muốn đem vật không sạch mà cho để người trước mặt vui lòng, thì những vật như rượu, thuốc độc, dao gậy, gông xiềng, dù mình có quyền tự do làm chủ hay không, cũng không bao giờ đem cho. Không cho người bệnh thức ăn và thuốc không thích hợp. Không cướp của người khác, dù chỉ một đồng, để đem bố thí. Khi Bồ-tát bố thí, dù có quyền làm chủ, cũng không bao giờ mắng đánh khiến tôi tớ giận dữ, khổ não. Đem của có được đúng pháp mà cho, không cầu quả báo đời này hay đời sau. Cho rồi thường quán xét tội lỗi của phiền não, quán sâu công đức nhiệm mầu của niết-bàn (cảnh giới đã dứt sạch phiền não, thoát khỏi vòng sinh tử). Ngoài bồ-đề ra không cầu gì khác. Khi cho người nghèo khổ thì khởi lòng thương xót; khi cho ruộng phước thì sinh lòng vui mừng kính trọng; khi cho bạn bè người thân thì không sinh lòng buông lơi, xem nhẹ (?). Nếu thấy người xin thì biết họ cần gì, theo dáng vẻ mà cho, không để họ phải mở lời. Vì sao? Không đợi xin mà cho thì được quả vô lượng.

 Này thiện nam tử, thí chủ có ba hạng: dưới, giữa, trên. Không tin nghiệp quả (việc làm thiện ác và kết quả tương ứng), đắm sâu vào keo kiệt, sợ của cải hết; thấy người đến xin thì sinh ý giận ghét ngăn cản: đó là hạng dưới. Dù tin nghiệp quả nhưng đối với của cải vẫn keo, sợ cạn kiệt; thấy người đến xin thì sinh lòng chịu bỏ ra: đó là hạng giữa. Tin sâu nghiệp quả, đối với của cải không keo kiệt, quán thấy của cải là vô thường; thấy người đến xin, có để cho thì vui, không có để cho thì buồn; đem thân mình làm thuê đổi lấy vật (?) để cho: đó là hạng trên.

 Lại có hạng dưới: thấy người đến xin thì ngoảnh mặt (?) không nhìn, mắng chửi nhục mạ. Lại có hạng giữa: tuy có cho nhưng khinh rẻ không kính. Lại có hạng trên: chưa xin đã cho, kính trọng mà cho. Lại có hạng dưới cho vì quả báo đời này; hạng giữa cho vì quả báo đời sau; hạng trên cho vì thương xót. Lại có hạng dưới cho để báo ơn; hạng giữa cho vì việc làm (để tạo nghiệp lành); hạng trên cho vì pháp tạng (kho tàng giáo pháp, tức vì đạo). Lại có hạng dưới cho vì sợ người hơn mình; hạng giữa cho vì người ngang hàng mình; hạng trên không phân biệt oán hay thân. Lại nữa, hạng dưới có của mà nói không có; hạng giữa nhiều của mà nói ít; hạng trên được xin ít mà cho nhiều. Người cho khi không có của cũng có ba hạng: người thấp nhất thấy người đến xin thì ác ý giận trách; người bậc giữa thấy người đến xin thì nói thẳng là không có; người bậc trên thấy người đến xin thì tự hổ thẹn vì không có, lòng buồn rầu. Này thiện nam tử, lại nữa, hạng dưới thường bị các bậc thánh hiền quở trách; hạng giữa thường được các bậc hiền thánh thương xót; hạng trên thì các bậc hiền thánh thấy liền vui mừng.

 Này thiện nam tử, người trí bố thí là vì lợi mình lợi người; vì biết của cải là vô thường; vì muốn chúng sinh vui lòng; vì thương xót; vì phá lòng keo kiệt; vì không mong cầu quả báo về sau; vì muốn trang hoàng cho đạo bồ-đề. Vì vậy Bồ-tát cho tất cả rồi không sinh lòng hối tiếc, không lo hết của, không xem nhẹ của cải, không xem nhẹ thân mình, không chọn thời tiết, không chọn người xin; thường nhớ đến người xin như người đói nhớ đến thức ăn; gần gũi bạn lành, thưa hỏi và nhận lời dạy chân chính. Thấy người đến xin thì vui mừng như nhà bị cháy mà mang được của ra. Vui mừng khen ngợi, nói rằng giữ nhiều của thì lắm lỗi họa. Cho rồi vui như gửi của cho người tốt giữ hộ. Lại nói với người xin: "Anh nay thật là nhân duyên công đức của tôi. Tôi nay xa lìa được lòng keo tham, đều nhờ anh đến xin." Liền đối với người xin sinh lòng thân yêu. Cho rồi lại dạy người xin giữ gìn đúng pháp, chăm tu cúng dường Phật, Pháp, Tăng (ba ngôi báu: Phật là bậc giác ngộ, Pháp là giáo pháp, Tăng là đoàn thể người xuất gia tu hành). Bồ-tát ưa thực hành bố thí như vậy rồi thì xa lìa mọi sự buông lung. Dù đem bộ phận thân thể cho người xin cũng không bao giờ sinh một ý nghĩ xấu. Nhờ đó càng tăng thêm từ, bi, hỷ, xả (bốn tâm rộng lớn: thương yêu đem vui cho người; thương xót cứu khổ cho người; vui theo điều tốt của người; buông bỏ, không thiên vị, không vướng mắc). Không khinh người nhận, cũng không tự cao. Tự mừng mình có của để làm vừa ý người xin; tăng thêm lòng tin, không ngờ vực nghiệp quả. Này thiện nam tử, nếu quán được của cải là vô thường, xem mọi chúng sinh như đứa con một, người ấy mới cho được người xin. Này thiện nam tử, người ấy không bị mối trói buộc của lòng keo kiệt lay động, như núi Tu-di (ngọn núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo) gió không lay được. Người như vậy có thể làm chỗ nương tựa cho chúng sinh. Người ấy có thể đầy đủ đàn ba-la-mật (bố thí ba-la-mật; "đàn" nghĩa là bố thí).

 Này thiện nam tử, người có trí vì bốn việc mà ưa bố thí: một là nhờ bố thí mà phá được phiền não; hai là nhờ bố thí mà phát được các nguyện; ba là nhờ bố thí mà được an vui; bốn là nhờ bố thí mà được nhiều của báu. Này thiện nam tử, lòng không tham gọi là bố thí. Thế nào là bố thí không tham? Tức là việc làm và vật cho, tức là hành động tạo thành việc làm; vì làm cho trọn đủ việc bố thí nên gọi là không tham (?). Nhờ bố thí phá được phiền não là: đã bố thí thì phá được keo tham, ganh ghét, giận dữ, ngu si. Thế nào là nhờ bố thí mà phát các nguyện? Bố thí rồi có thể phát các nguyện thiện hoặc ác; do nguyện thiện, ác mà được quả thiện, ác. Vì sao? Vì sức mạnh của lời nguyện. Thế nào là nhờ bố thí mà được an vui? Nhờ bố thí mà được hưởng niềm vui cõi người, cõi trời, cho đến niềm vui cao tột (niềm vui của giác ngộ). Thế nào là nhờ bố thí mà được nhiều của báu? Nhờ bố thí mà những gì mong cầu, từ vàng bạc cho đến súc vật, đều được như ý.

 Này thiện nam tử, nếu người ưa bố thí thì người ấy phá được năm điều xấu ác: một là tà kiến; hai là không có lòng tin; ba là buông lung; bốn là keo kiệt; năm là giận ghét. Lìa được những điều xấu ấy thì lòng vui mừng; nhờ vui mừng mà cho đến đạt được giải thoát (thoát khỏi mọi trói buộc của phiền não và sinh tử) chân chính. Người ấy ngay đời này được bốn quả báo: một là mọi người, kể cả kẻ thù, đều ưa thấy; hai là tiếng tốt lan khắp bốn phương; ba là khi vào giữa đám đông lòng không sợ hãi; bốn là mọi người lành đều ưa đến gần gũi.

 Này thiện nam tử, tu bố thí rồi mà lòng không hối, người ấy nếu vì khách trần phiền não (phiền não như bụi từ ngoài bám vào, không phải bản chất của tâm) mà đọa vào địa ngục (cõi chịu khổ nặng nề nhất), dù ở chốn dữ vẫn không đói không khát; nhờ nhân duyên ấy mà lìa được hai thứ khổ: một là khổ phải nuốt hòn sắt nóng, hai là khổ phải uống nước sắt nung chảy. Nếu làm thân súc sinh thì những gì cần đều dễ có, không thiếu thốn. Nếu làm thân ngạ quỷ (loài quỷ đói) thì không chịu đói khát, thường được no đủ. Nếu được thân người thì sống lâu, sắc đẹp, sức khỏe, an vui, tài ăn nói, cùng lòng tin, giữ giới, bố thí, học rộng, trí tuệ đều hơn mọi người. Dù ở đời xấu ác cũng không làm điều ác; khi điều ác nổi lên cũng không bao giờ làm theo. Ở chỗ đáng sợ cũng không sinh sợ hãi. Nếu làm thân trời thì có mười điều thù thắng.

 Này thiện nam tử, người có trí vì hai việc mà bố thí: một là để thuần phục tâm mình; hai là để phá lòng oán giận. Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân lý) nhờ vậy mà được gọi là Đấng Tôn Quý Không Ai Hơn.

 Này thiện nam tử, người trí cho rồi không cầu người nhận thương nhớ mình, không cầu danh tiếng, không cầu thoát khỏi sợ hãi, không cầu người lành đến gần gũi, cũng không mong quả báo cõi trời cõi người. Chỉ quán xét hai việc: một là đem của không bền đổi lấy của bền; hai là không bao giờ chiều theo lòng keo kiệt. Vì sao? Của cải như vậy, khi ta chết đi sẽ không theo ta, cho nên ta phải tự tay đem cho. Ta nay không nên vì mất của mà buồn khổ, mà nên vì được cho mà vui mừng.

 Này thiện nam tử, người bố thí trước hết nên tự thử lòng mình bằng cách cho vật bên ngoài; biết lòng đã thuần rồi, kế đến mới cho vật bên trong (thân thể của mình). Nhờ hai cách cho ấy mà được hai điều: một là lìa hẳn các cõi tồn tại trong vòng sinh tử; hai là được giải thoát chân chính.

 Này thiện nam tử, như người đi xa vác gánh nặng, mệt mỏi rã rời, đặt xuống thì nhẹ nhõm; người bố thí thấy người đến xin, bỏ của ra cho, lòng vui sướng cũng như vậy. Này thiện nam tử, người trí thường nghĩ thế này: muốn cho vật này theo mình đến đời sau thì không gì hơn bố thí. Lại quán sâu nỗi khổ của nghèo hèn và niềm vui của giàu sang, cho nên chuyên tâm, thường ưa bố thí.

 Này thiện nam tử, nếu người có của mà thấy có người xin lại nói không có, hoặc nói đang túng quẫn (?), nên biết người ấy đã tự nói trước sự nghèo khó, mỏng phước của đời sau. Người như vậy gọi là buông lung.

 Này thiện nam tử, người không có của tự nói mình không có của để cho, điều ấy không đúng. Vì sao? Nước và cỏ thì không ai là không có. Dù là vua một nước chưa chắc đã cho được; dù nghèo khó chưa hẳn là không cho được. Vì sao? Người nghèo cũng có phần ăn; ăn xong rửa bát, đem nước rửa đổ cho những loài ăn được thứ ấy, cũng được phước. Nếu đem chút bột rang nhỏ như bụi cho kiến ăn cũng được vô lượng phước báo. Trong thiên hạ, người nghèo nhất ai lại không có chút bột nhỏ như bụi ấy? Ai một ngày ăn ba nắm bột mà mạng sống không giữ được? Vì vậy mọi người nên đem nửa phần ăn cho người xin.

 Này thiện nam tử, người cực nghèo, ai lại trần truồng không có áo? Đã có áo, lẽ nào không có một sợi chỉ cho người buộc vết thương, hay một mẩu vải bằng ngón tay để làm bấc đèn? Này thiện nam tử, người trong thiên hạ, ai nghèo đến mức không có thân? Đã có thân, thấy người khác làm phước thì thân nên đến giúp, vui vẻ không chán, thì cũng gọi là thí chủ, cũng được phước; có khi được một phần, có khi ngang bằng, có khi lại hơn. Vì nhân duyên ấy, khi ta nhận cơm cúng của vua Ba-tư-nặc (vua nước Kiều-tát-la thời Phật, một vị hộ trì Phật pháp lớn), ta cũng đọc lời chúc nguyện rằng phước đức của vua và của người nghèo (đến giúp, vui theo) ngang nhau, không sai khác.

 Này thiện nam tử, như người mua hương: hương xoa, hương bột, hương rắc, hương đốt; bốn thứ hương ấy, ai chạm vào, người mua hay người cân đều ngửi thấy như nhau, mà hương không hề mất chút nào. Công đức bố thí cũng vậy: dù nhiều dù ít, dù thô dù tế, dù với lòng vui theo mà thân đến giúp, dù ở xa thấy nghe mà lòng vui mừng, vì lòng ngang nhau nên quả báo được không sai khác.

 Này thiện nam tử, nếu không có của, thấy người khác cho mà lòng không vui không tin, ngờ vực ruộng phước, đó gọi là nghèo. Nếu nhiều của báu, tự do làm chủ không ngăn ngại, có ruộng phước tốt, mà trong lòng không tin, không chịu dâng cho, cũng gọi là nghèo. Vì vậy người trí tùy có nhiều ít, tùy sức mà cho. Ngoài bố thí ra thì không có cách nào được niềm vui cõi trời cõi người, cho đến niềm vui cao tột. Vì vậy trong khế kinh (kinh điển ghi lời Phật dạy) ta có nói: người trí tự xét, còn lại một nắm cơm, mình ăn thì sống, cho người thì chết, vẫn nên đem cho, huống là có nhiều hơn?

 Này thiện nam tử, người trí nên quán của cải là vô thường. Vì vô thường nên trong vô số đời nó hư mất, hao hụt, không đem lại lợi ích. Dù là vô thường mà nếu đem cho thì làm được vô lượng lợi ích, sao lại keo tiếc không bố thí? Người trí lại quán: trong đời nếu có người giữ giới, học rộng, nhờ sức nhân duyên giữ giới học rộng mà cho đến chứng quả A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử); dù chứng quả ấy cũng không ngăn được các nỗi khổ đói khát. Nếu bậc A-la-hán khó có được nhà ở, áo mặc, đồ ăn uống, đồ nằm, thuốc chữa bệnh, đều do nhân duyên đời trước không bố thí. Người phạm giới mà ưa bố thí, dù đọa vào ngạ quỷ, súc sinh, vẫn thường được no đủ, không thiếu thốn. Này thiện nam tử, ngoài bố thí ra không được hai quả: một là tự tại, hai là giải thoát. Người giữ giới dù được sinh lên trời, vì không tu bố thí nên không được món ăn thượng hạng và chuỗi ngọc quý đẹp. Nếu ai muốn cầu niềm vui thế gian và niềm vui cao tột thì nên ưa bố thí.

 Người trí nên quán sinh tử (vòng sinh ra rồi chết đi, nối tiếp không dứt) không có bờ bến, sự hưởng vui cũng không cùng tận như vậy; vì thế nên bố thí để dứt sinh tử, không cầu hưởng vui. Lại quán thế này: dù giàu có đến làm chủ cả đất đai bốn châu thiên hạ (bốn châu lớn quanh núi Tu-di, tức toàn cõi thế gian loài người), hưởng vô lượng vui sướng, vẫn không biết đủ. Vì vậy ta nên vì niềm vui cao tột mà bố thí, không vì cõi trời cõi người. Vì sao? Vì những cõi ấy vô thường, có giới hạn.

 Này thiện nam tử, nếu có người nói: thí chủ, người nhận và người hưởng quả vui đều là năm ấm; năm ấm ấy là vô thường; năm ấm làm việc cho đã mất đi rồi thì ai ở đời sau nhận quả? Dù không có người nhận mà quả lành không mất, vậy là không có người cho, người nhận. Thì nên hỏi lại: có việc cho và việc nhận không? Nếu nói: cho chính là cho, người nhận chính là "ta" (cái ngã, linh hồn thường còn theo quan niệm của ngoại đạo), thì lại nên nói: ta cũng vậy, cho chính là cho, còn "ta" chính là năm ấm. Nếu nói: năm ấm làm việc cho ở đây là vô thường, vậy ai ở bên kia nhận quả? Hãy lắng nghe kỹ, lắng nghe kỹ, ta sẽ nói cho ông. Hạt giống là thường còn hay vô thường? Nếu nói thường còn, sao hạt mất đi mà sinh ra mầm? Nếu thấy lỗi ấy mà lại nói là vô thường, thì lại nên nói: nếu vô thường, thì lúc còn là hạt, nhờ công của phân, nước, đất…, làm sao khiến mầm lớn lên được? Nếu nói: hạt tuy vô thường nhưng nhờ công sức mà được mầm và quả, thì nên nói năm ấm cũng như vậy.

 Nếu nói trong hạt đã sẵn có mầm, công người, nước, phân chỉ làm liễu nhân (nhân làm hiện rõ cái vốn có sẵn, như ngọn đèn soi cho thấy đồ vật, khác với nhân tạo ra cái mới), điều ấy không đúng. Vì sao? Vật do liễu nhân làm hiện rõ thì không tăng không giảm: nhiều thì vẫn nhiều, ít thì vẫn ít. Mà nay nhờ nước, phân, mầm lại lớn lên; vậy là vốn không có, nay mới có. Nếu nói liễu nhân có hai loại: một nhiều, hai ít; nhiều thì thấy lớn, ít thì thấy nhỏ, như đốt đèn, ánh sáng nhiều thì thấy rộng, ánh sáng ít thì thấy hẹp, điều ấy không đúng. Vì sao? Như một hạt giống, dù cho nhiều nước nhiều phân, cũng không thể trong một lúc, một ngày lớn bằng người hay cao hơn người. Nếu nói: liễu nhân tuy có hai loại nhưng phải đợi thời gian; vật ít thì hiện ít, vật nhiều thì hiện nhiều, cho nên tôi nói liễu nhân không làm tăng, điều ấy không đúng. Vì sao? Trong giáo pháp của ông, thời gian là thường còn, cho nên không nên nói như vậy.

 Này thiện nam tử, hạt khác, mầm khác; tuy cái được tạo ra là khác nhưng giống nhau và tiếp nối không đứt. Năm ấm cũng vậy. Này thiện nam tử, như công năng của hạt làm lớn mầm, công năng của mầm làm lớn thân cây, công năng của thân làm lớn lá, công năng của lá làm lớn hoa, công năng của hoa làm lớn quả; năm ấm trong một đường làm tăng trưởng năm ấm trong năm đường (năm cõi luân hồi: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời) cũng như vậy. Nếu nói như thế là người này làm mà người kia nhận, thì nghĩa ấy là của ông, không phải điều ta nói. Vì sao? Như trong giáo pháp của ông, kẻ làm là "ta", kẻ nhận là thân, mà lại không nói là kẻ làm khác, kẻ nhận khác. Người giữ giới không sát sinh chính là "ta", mà nhờ nhân duyên ấy thân lại được sắc đẹp. Vì vậy trong giáo pháp ông, kẻ nhận không có nhân, kẻ làm không có quả; có lỗi như vậy. Nếu nói "ta" làm mà thân nhận, thì ta cũng vậy, ở đây làm mà ở kia nhận. Lại nên hỏi: thân ông và "ta" là khác nhau; thân nhận đồ ăn uống, áo mặc, chuỗi ngọc; do ăn ngon mà được sắc tốt sức mạnh, do ăn dở mà sắc kém sức yếu. Sắc tốt sắc xấu ấy, nếu thuộc về nhân duyên thì "ta" được gì? Nếu nói "ta" được buồn vui, sao lại không phải là kẻ làm khác, kẻ nhận khác? Ví như có người vì muốn có sức mà uống bơ sữa; uống lâu ngày thân có sức lớn, sắc đẹp tuyệt; có người gầy yếu thấy vậy trong lòng vui mừng; người gầy ấy có được sắc đẹp sức lớn không? Nếu nói không được, thì ta cũng vậy: việc thân làm, "ta" làm sao được? Vì sao? Vì không tương tự nhau. Giáo pháp của ta không như vậy: ấm làm, ấm nhận, tương tự nhau và tiếp nối không đứt.

 Này thiện nam tử, nếu nói năm ấm vô thường, ấm này không đến được ấm kia mà vẫn nhận quả báo, nghĩa ấy không trở ngại gì. Vì sao? Trong giáo pháp của ta, có khi chính người làm chính người nhận, có khi người làm khác người nhận khác, có khi không có người làm không có người nhận. Chính người làm chính người nhận: ấm làm thì ấm nhận. Người làm khác người nhận khác: làm khi ở thân người mà nhận quả khi ở thân trời. Không có người làm không có người nhận: việc làm do nhân duyên hòa hợp mà có, vốn không có tự tánh (bản chất tự có riêng biệt), thì làm gì có kẻ làm, kẻ nhận. Ý ông nếu cho rằng đã là người làm khác người nhận khác thì sao lại nói là tiếp nối không đứt? Điều ấy không đúng. Vì sao? Ví như bỏ thuốc độc vào sữa, đến khi thành đề hồ (chất tinh túy nhất luyện ra từ sữa) vẫn giết người được. Lúc là sữa thì khác, đến đề hồ cũng khác; tuy có khác nhưng lần lượt sinh ra, tương tự và không đứt, nên vẫn hại người được. Năm ấm cũng vậy: tuy có khác nhưng lần lượt sinh ra, tương tự và không đứt.

 Vì vậy có thể nói người làm khác người nhận khác, chính người làm chính người nhận, không có người làm không có người nhận. Ngoài năm ấm ra thì không có "ta" và "cái của ta". Mọi chúng sinh bị sự điên đảo che lấp tâm: có người nói sắc là "ta", cho đến thức là "ta"; có người nói sắc là "ta", bốn ấm kia là "cái của ta", cho đến thức cũng như vậy. Nếu có người nói ngoài năm ấm riêng có "ta" thì không có lẽ ấy. Vì sao? Trong Phật pháp của ta, sắc không phải là "ta". Vì sao? Vì nó vô thường, không tự làm ra, không tự làm chủ. Vì vậy bốn ấm không gọi là "cái của ta"; cho đến thức cũng như vậy. Các duyên hòa hợp, pháp khác sinh ra, nên gọi là "làm", thật không có kẻ làm riêng biệt; các duyên hòa hợp, pháp khác sinh ra, gọi là "người nhận", thật không có kẻ nhận riêng biệt. Vì vậy gọi là không có người làm, không có người nhận.

 Nếu ý ông cho rằng người làm khác người nhận khác, thì vì sao người này làm việc mà người kia không nhận, dù cả hai đều có năm ấm? Điều ấy không đúng. Vì sao? Khác có hai loại: một là thân khác, hai là tên khác. Như một người tên Phật Đắc, một người tên Thiên Đắc. Phật Đắc và Thiên Đắc thân và tên đều khác; vì nhân duyên ấy mà thân, miệng khác nhau; thân, miệng khác nhau nên việc làm tạo ra cũng khác; việc làm khác nhau nên tuổi thọ, sắc đẹp, sức khỏe, an vui, tài ăn nói cũng khác. Vì vậy không thể Phật Đắc làm việc mà Thiên Đắc nhận quả. Tuy đều có năm ấm, cái gọi là sắc và danh như nhau, nhưng cảm giác, nhận biết, hoạt động của tâm lại khác. Vì sao? Phật Đắc hưởng vui, Thiên Đắc chịu khổ; Phật Đắc sinh tham, Thiên Đắc sinh giận. Vì vậy không thể gọi là tương tự. Sắc và tên tuy là một mà thật ra có khác: có khi Phật Đắc da trắng, Thiên Đắc da đen. Nếu lấy tên gọi giống nhau mà cho là một, thì một người sinh ra lẽ ra tất cả đều sinh, một người chết lẽ ra tất cả đều chết. Ông nếu không muốn chấp nhận nghĩa ấy, thì không thể nói như vậy là người làm khác người nhận khác (?).

 Ý ông nếu cho rằng: ông cũng người làm khác người nhận khác, tôi cũng người làm khác người nhận khác; nếu người làm khác người nhận khác thì ông cũng mắc lỗi như tôi, sao không thấy lỗi mình mà lại trách tôi? Điều ấy không đúng. Vì sao? Cái "khác" của ta có hai loại: một là lần lượt sinh và lần lượt diệt; hai là lần lượt sinh mà không lần lượt diệt. Vì sinh khác nên diệt cũng khác. Vì vậy ta nói người làm khác người nhận khác, mà cũng chính đây làm chính đây nhận, không giống lỗi của ông.

 Ví như có người muốn đốt làng, bỏ một đốm lửa vào đống cỏ khô. Do nhân duyên lửa ấy lần lượt sinh ra, nên cháy lan đến trăm dặm, hai trăm dặm. Trưởng làng bắt được liền hỏi: "Đồ xấu ác kia, vì cớ gì đốt làng lớn này?" Người kia đáp: "Thật không phải tôi đốt. Vì sao? Đốm lửa tôi bỏ đã tắt ngay rồi; chỗ nó đốt chỉ một nắm cỏ thôi, nay tôi xin đền ông hai nắm, còn những thứ khác tôi không phải đền." Trưởng làng lại nói: "Đồ ngu, do đốm lửa nhỏ của ngươi mà lửa lần lượt sinh ra, rồi cháy trăm dặm đến hai trăm dặm; tội do ngươi, sao lại không đền?" Tuy biết lửa ấy, cái gây ra khác, cái thiêu đốt khác, nhưng vì tiếp nối không đứt nên kẻ kia phải mắc tội. Năm ấm thiện ác cũng như vậy: năm ấm lúc nhận quả báo tuy nói là không làm, nhưng vì lần lượt tiếp nối sinh ra nên phải nhận quả báo.

 Ví như có người giao ước với người khác: cầm đuốc đi xa đến ngoài trăm dặm; nếu không tới thì phải chịu phạt nộp của; nếu tới thì ông phải nộp cho tôi. Người cầm đuốc đi đến trăm dặm rồi liền đòi của. Người kia nói: "Đuốc của anh từ lúc khởi hành đã tắt rồi, sao ở đây lại đòi của tôi?" Người cầm đuốc nói: "Lửa kia tuy tắt, nhưng lần lượt tiếp nối sinh ra mà đến được đây." Hai người nói đều có lý. Vì sao? Vì nghĩa như vậy vừa là một vừa là khác. Vì vậy cả hai người đều không sai. Nếu có người nói năm ấm cũng vậy, chính người làm chính người nhận, người làm khác người nhận khác, đều không có lỗi.

 Ví như bờ bên này, bờ bên kia và dòng nước ở giữa, gọi chung là sông Hằng (con sông lớn ở Ấn Độ). Mùa hạ hai bờ cách nhau rất xa, mùa thu hai bờ cách nhau gần. Sông không có hình tướng nhất định, khi lớn khi nhỏ. Tuy có tăng giảm, người ta vẫn gọi là sông; có người lại nói đây không phải là con sông ấy; người trí cũng nói có khác và không khác. Năm ấm cũng vậy, người trí cũng nói chính người làm chính người nhận, người làm khác người nhận khác. Ý ông nếu cho rằng: hai bờ là đất, dòng giữa là nước, thần sông mới là sông, điều ấy không đúng. Vì sao? Nếu thần là sông thì sao lại nói sông trong, sông đục, có bờ này bờ kia, dòng giữa sâu cạn, chảy đến biển lớn, lội qua được hay không qua được? Ví như có cây thì có thần ở; nếu không có cây thì thần ở đâu? Sông với thần cũng nên hiểu như vậy. Vì vậy hai bờ và dòng giữa nối tiếp không đứt, gọi chung là sông. Vì vậy có thể nói là một và khác; năm ấm cũng vậy.

 Ví như có người mắng nhục người quyền quý, vì lời ác ấy mà chân bị cùm khóa. Cái chân ấy thật không có tội nói lời ác mà lại bị cùm khóa. Vì vậy không thể nói một cách quả quyết là người làm khác người nhận khác hay chính người làm chính người nhận; chỉ có người trí mới có thể nói chính người làm chính người nhận, người làm khác người nhận khác.

 Ví như đĩa đèn, dầu, bấc, lửa, người trông giữ, các duyên hòa hợp mới gọi là ánh đèn. Ý ông nếu cho rằng ánh đèn có tăng có giảm, điều ấy không đúng. Vì sao? Vì ánh cũ đã diệt nên không tăng, vì ánh mới đến nên không giảm; vì lần lượt sinh ra nên mới nói đèn tăng giảm. Ý ông nếu cho rằng đèn là vô thường, còn dầu là thường còn, dầu nhiều thì sáng nhiều, dầu ít thì sáng ít, điều ấy không đúng. Vì sao? Dầu là vô thường nên có hết, có cháy. Nếu dầu là thường còn thì phải đứng yên qua hai khoảnh khắc; nếu đứng yên qua hai khoảnh khắc thì ai đốt hết được? Vì vậy người trí cũng nói ánh đèn vừa là một vừa là khác. Năm ấm cũng vậy: ánh sáng là lục nhập (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý — sáu cửa tiếp nhận thế giới bên ngoài), dầu là nghiệp (việc làm thiện ác đã tạo). Do nhân duyên của dầu và nghiệp mà năm ấm có tăng có giảm, có bên kia có bên này.

 Như có người nói "lời của A-để-da" (?) (tên một bậc người xưa). A-để-da ấy đã qua đời từ lâu, không còn đến ngày nay, nhưng người đời truyền nhau lần lượt không mất, nên được gọi là lời của A-để-da. Người trí cũng nói đó là lời của A-để-da, cũng nói đó không phải lời của A-để-da; tuy nói phải hay nói không phải đều không sai lý. Năm ấm cũng vậy, cũng có thể nói chính người làm chính người nhận, người làm khác người nhận khác.

 Có người rất giàu, dòng nối dõi bị đứt, bản thân lại chết, của cải sắp bị sung vào công. Có người nói: "Của cải ấy phải thuộc về tôi." Viên quan nói: "Của ấy, sao lại người này làm ra mà thuộc về người khác?" Người kia lại nói: "Tôi là cháu đời thứ bảy của người đã mất, lần lượt nối nhau không đứt, sao của ấy lại không thuộc về tôi?" Viên quan liền nói: "Đúng vậy, đúng vậy, như ông nói." Người trí nói năm ấm cũng vậy: chính người làm chính người nhận, người làm khác người nhận khác.

 Ý ông nếu cho rằng: năm ấm tạo nghiệp, nghiệp thành rồi liền qua đi, còn thân vẫn còn, nghiệp không có chỗ nương; nghiệp nếu không có chỗ nương thì tức là không có nghiệp; bỏ thân này rồi làm sao được quả báo? Điều ấy không đúng. Vì sao? Mọi nghiệp đã qua đều phải đợi thân thể và đợi thời gian. Ví như hạt quýt từ quả quýt mà sinh ra, từ chua mà thành ngọt (?). Người ta vì muốn có quýt mà trồng hạt ấy; rễ, thân, lá, hoa, quả non của hạt ấy đều không chua; đến khi quả chín thì vị chua mới phát ra. Vị chua ấy không phải vốn không mà nay có, cũng không phải không có duyên, mà là do nhân duyên của quả cũ trong quá khứ. Nghiệp của thân, miệng, ý cũng như vậy. Nếu hỏi nghiệp ấy ở đâu, thì nghiệp ấy ở trong đời quá khứ, đợi thời gian, đợi thân thể thích hợp mà nhận quả báo. Như người uống thuốc, qua một thời gian, thuốc tuy đã tiêu hết, đến lúc thì phát ra sức khỏe tốt, sắc da tốt. Nghiệp thân, miệng, ý cũng vậy, tuy đã qua đi, đến lúc thì nhận quả. Ví như đứa trẻ học những điều đầu tiên, tuy từng khoảnh khắc đều diệt mất, không có chỗ nào để ở, nhưng đến trăm tuổi vẫn không quên mất. Nghiệp quá khứ cũng vậy, tuy không có chỗ ở, đến lúc thì tự nhận quả. Vì vậy nói rằng không phải ấm làm thì chính ấm ấy nhận, mà cũng không thể nói không phải ấm nhận. Nếu ai hiểu thấu rõ ràng việc này, người ấy sẽ đạt được quả cao tột.

 Kinh Ưu-bà-tắc giới, quyển thứ tư.

 Kinh Ưu-bà-tắc giới, quyển thứ năm.

 Ngài Đàm-vô-sấm, vị Tam tạng (pháp sư thông suốt ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) người Trung Ấn Độ, dịch vào thời nhà Bắc Lương (một nước nhỏ ở miền tây bắc Trung Hoa thời Nam Bắc triều).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video