Phẩm Nghiệp thứ hai mươi bốn, phần còn lại.
Này thiện nam tử (cách Phật gọi người nghe: người con trai có gốc lành), chúng sinh gây tội có hai loại: một là người có ác giới (người đã thề nguyện theo một nghề, một lối sống làm điều ác suốt đời), hai là người không có giới (giới: những điều răn cấm đã nhận lấy để giữ gìn). Người có ác giới, dù chỉ giết một con dê, kể cả lúc không giết, cũng thường mắc tội giết. Vì sao? Vì trước đó đã thề nguyện. Người không có giới, dù giết cả nghìn con, thì lúc giết mới mắc tội, lúc không giết thì không mắc. Vì sao? Vì không thề nguyện.
Vì thế, mọi pháp lành và chẳng lành đều lấy tâm làm gốc. Vì cái gốc ấy mà nói: các tỳ-kheo (tăng sĩ nam đã thọ giới đầy đủ) phạm giới có hai loại: một là phạm bằng thân, hai là phạm bằng miệng; không có phạm bằng tâm.
Giới như vậy, nếu thời gian không đủ, các phần không đủ, thì không đắc giới. Ví như dùi lấy lửa: có cái dùi, có sức, có phân và cỏ khô, rồi mới có lửa; thiếu một thứ thì không có lửa. Pháp giới cũng vậy. Giới như vậy, được hay bỏ, giữ hay phạm, đều tùy theo tâm. Như Lai (danh hiệu của Phật) biết rõ tính chất của các pháp, nên chế ra giới.
Nếu có người nhờ sức suy nghĩ của nghiệp lành mà không làm các điều ác, gọi là giới đúng pháp. Nếu nhận từ người khác thì gọi là thọ giới. Nếu không thọ giới mà vẫn có công đức, thì mọi loài thú dữ như sư tử, cọp, sói (những lúc không giết) lẽ ra cũng được công đức, nhưng thật ra không được. Vì nhân duyên ấy, người thọ giới lành được phúc vô lượng, người thọ giới ác mắc tội vô lượng.
Vì thế trong kinh nói về ác luật nghi (những nghề nghiệp, lối sống đã cam kết làm điều ác lâu dài): một là nuôi dê (để bán thịt), hai là nuôi gà, ba là nuôi heo, bốn là câu cá, năm là đánh lưới cá, sáu là giết bò, bảy là làm cai ngục, tám là nuôi chó săn, chín là giăng bẫy dài (?), mười là làm thợ săn, mười một là đọc chú bắt rồng rắn, mười hai là giết người, mười ba là làm giặc cướp, mười bốn là nói đâm thọc, mười lăm là dùng roi da tàn khốc, gông cùm xiềng xích, kẹp trán, đóng đinh sắt, đốt nướng mà hành hạ người.
Vua, quan đại thần nhận đồ gửi rồi chối cãi lừa gạt, kẻ vong ơn; kẻ tính ác tâm ác, trưởng làng hết sức ác, người coi việc thu thuế; tỳ-kheo phạm giới mà lòng không hổ thẹn hối hận — những người như thế đều là không có giới. Tuy không gọi là nghiệp đạo bất thiện (con đường hành động ác), nhưng mắc tội lớn. Vì sao? Vì làm suốt đời.
Những việc như thế, nếu không lập lời thề, không nhận từ người khác, thì không thành ác giới. Ác giới như vậy được bỏ vào bốn lúc: một là lúc thân thành có hai căn (vừa có bộ phận nam vừa có bộ phận nữ), hai là lúc bỏ mạng sống, ba là lúc thọ giới lành, bốn là lúc dứt được dục kết (phiền não tham dục trói buộc ở cõi Dục).
Có người nói: “Giới lành phải đầy đủ thế nào thì ác giới cũng vậy.” Lẽ ấy không đúng. Vì sao? Vì ác giới dễ được, chỉ một nhân duyên là được, tức là lập lời thề. Giới lành thì không như vậy, phải có năm cách, tức là năm căn (năm sức mạnh nội tâm: lòng tin, sự tinh tấn, chánh niệm, thiền định, trí tuệ), nên khó được; vì khó được nên phải đầy đủ.
Nếu có người nói: “Giới Ưu-bà-tắc (người nam tu tại gia đã quy y và giữ giới) không có giới về nói lời vô nghĩa, nói đâm thọc, nói lời độc ác; vì thế giới Ưu-bà-tắc, pháp bát giới trai (tám giới giữ trong một ngày một đêm), so với sa-di (người xuất gia mới thọ mười giới) và tỳ-kheo thì không được đầy đủ.” Lẽ ấy không đúng. Vì sao? Vì (khi thọ giới, người ấy nói): “Nay tôi nhận giữ nghiệp miệng trong sạch.”
Nếu có người nói: “Tôi thọ năm giới, giữ thân miệng ý trong sạch”, mà tâm không trong sạch, nên biết người ấy không được giới đầy đủ. Ví như người đã thọ ác giới, dù không giết hại vẫn thường thành tựu ác giới; tỳ-kheo phạm cấm giới cũng vậy. Vì sao? Vì đã nhận giữ giới rồi thì nơi mỗi giới có nhiều nghiệp, nhiều quả. Chúng sinh vô lượng nên giới cũng vô lượng; sự vật vô lượng nên giới cũng vô lượng. Giới lành và giới ác đều có ba bậc: thượng, trung, hạ. Nếu không thọ ác giới thì dù gây nhiều tội cũng không gọi là ác giới.
Nếu có ai vặn hỏi: “Vì sao năm giới thì thọ suốt đời, còn tám giới trai thì chỉ một ngày một đêm?” Nên đáp rằng: Như Lai khéo biết tướng trạng của các pháp, thông suốt không trở ngại, nên nói như vậy.
Này thiện nam tử, ruộng phúc ở thế gian có hai loại: một là công đức điền (ruộng công đức: các bậc có đức như Phật, thánh nhân), hai là báo ân điền (ruộng báo ân: người có ơn như cha mẹ). Phá hoại hai thứ ruộng này gọi là tội ngũ nghịch (năm tội cực nặng: giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá hòa hợp Tăng). Tội ngũ nghịch có ba nhân duyên: một là có tâm cực ác, hai là không nhận biết phúc đức, ba là không thấy quả báo chân chính.
Nếu người tưởng lầm là người khác mà giết A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não), thì không mắc tội nghịch; với cha mẹ cũng vậy. Nếu không biết hổ thẹn, không nghĩ đến báo ơn, lòng không cung kính, chỉ làm phần chuẩn bị mà chưa làm phần chính, thì tuy không phải tội nghịch nhưng cũng mắc quả báo lớn.
Vì khéo dạy dỗ, vì sinh lòng thương yêu, vì chịu đựng được, vì làm được những việc khó làm, vì chịu khổ lớn, nên cha mẹ được gọi là ruộng báo ân. Nếu có người giết cha mẹ rồi, dù có tu điều lành thì điều lành ấy cũng không có quả báo. Vì thế ta nói: chỗ người ta từng ngồi nghỉ dưới bóng mát dù chỉ chốc lát, cũng phải giữ gìn chớ bẻ gãy cành, lá, hoa (ý nói: một chút ơn nhỏ cũng phải nhớ, huống chi ơn cha mẹ).
Này thiện nam tử, sau khi ta nhập Niết-bàn (tịch diệt, rời bỏ thân xác), sẽ có các đệ tử nói rằng: “Nếu tưởng là người khác, tên khác mà giết cha mẹ thì không mắc tội nghịch” — đó là phái Đàm-vô-đức (một bộ phái Phật giáo, tức Pháp Tạng bộ). Hoặc có phái nói: “Dù tưởng là người khác mà giết cha mẹ thì vẫn mắc tội nghịch” — đó là phái Di-sa-tắc (một bộ phái Phật giáo, tức Hóa Địa bộ). Hoặc có phái nói: “Tưởng là người khác, tên khác mà giết cha mẹ thì đều mắc tội nghịch” — đó là phái Tát-bà-đa (một bộ phái Phật giáo, tức Nhất Thiết Hữu bộ).
Vì sao? Vì sự thật ở thế gian là điều đáng tin. Thật là cha mẹ, biết là cha mẹ, ý nghĩ ấy không đổi, mà dùng tâm ác giết thì mắc tội nghịch. Thật là cha mẹ nhưng không biết là cha mẹ, không khởi tâm ác, thì dù cha mẹ chết cũng không mắc tội nghịch. Vì sao? Vì phải đủ bốn điều mới mắc tội nghịch: một là thật là cha mẹ và biết là cha mẹ; hai là có tâm ác; ba là có lòng muốn bỏ (muốn cho chết); bốn là biết đó là chúng sinh. Đủ bốn điều ấy thì tội nghịch thành; nếu không đủ thì không thành.
Nếu vì thương xót, vì cung kính, vì làm theo pháp, vì sợ hãi, vì danh tiếng, mà trao cho cha mẹ thứ để tự sát, thì dù không tự tay giết cũng mắc tội nghịch. Nếu bị người khác sai khiến giết cha mẹ, khóc lóc buồn rầu mà làm, thì tướng tội như thế, từ đầu, giữa đến cuối đều nhẹ.
Định giết cha mẹ mà lỡ tay trúng người khác thì không mắc tội nghịch; định giết người khác mà lỡ tay trúng cha mẹ cũng vậy. Định giết mẹ mà giết lầm người giống mẹ, giết xong giấu dao, rồi dao lại trúng thân mẹ, thì không mắc tội nghịch. Mẹ có cách thấy khác, con có cách giết khác, thì chỉ mắc tội giết, không mắc tội nghịch (?).
Trong năm tội nghịch, giết cha thì nhẹ, giết mẹ thì nặng; giết A-la-hán nặng hơn giết mẹ; làm thân Phật chảy máu nặng hơn giết A-la-hán; phá hòa hợp Tăng lại nặng hơn làm thân Phật chảy máu.
Có khi đối tượng nặng mà ý nhẹ, có khi đối tượng nhẹ mà ý nặng, có khi đối tượng nặng ý cũng nặng, có khi đối tượng nhẹ ý cũng nhẹ. Đối tượng nặng ý nhẹ: như không có tâm ác mà giết cha mẹ. Đối tượng nhẹ ý nặng: như dùng tâm ác giết súc vật. Đối tượng nặng ý nặng: như dùng tâm cực ác giết mẹ ruột. Đối tượng nhẹ ý nhẹ: như dùng tâm nhẹ giết súc vật.
Nghiệp ác như vậy, có khi phần chuẩn bị nặng mà phần chính và phần làm sau nhẹ; có khi phần chuẩn bị và phần chính nhẹ mà phần làm sau nặng; có khi phần chuẩn bị và phần chính nặng mà phần làm sau nhẹ; có khi phần chính nhẹ mà phần chuẩn bị và phần làm sau nặng. Đối tượng chỉ là một, nhưng do sức của tâm mà được quả nặng nhẹ khác nhau.
Này thiện nam tử, có người cầm thức ăn định cúng cho ta, chưa kịp trao cho ta thì đem cho con chó đói; ta cũng khen người ấy là đại thí chủ. Dù là ruộng phúc hay không phải ruộng phúc, lòng không chọn lựa mà đem cho, người ấy được phúc đức vô lượng. Vì sao? Vì tâm lành và trong sạch.
Nghiệp này có bốn loại: một là hiện báo (quả báo nhận ngay trong đời này), hai là sinh báo (quả báo nhận ở đời kế tiếp), ba là hậu báo (quả báo nhận ở những đời sau nữa), bốn là không có quả báo.
Nghiệp lại có bốn loại: một là thời gian nhận quả đã định mà quả báo chưa định; hai là quả báo đã định mà thời gian chưa chắc định; ba là thời gian đã định, quả báo cũng định; bốn là thời gian và quả báo đều chưa định. Thời gian đã định nghĩa là: đời hiện tại, đời kế tiếp, hoặc đời sau nữa. Nếu thời gian chưa định, quả báo chưa định, thì nghiệp ấy có thể chuyển đổi. Nếu quả báo đã định, đáng lẽ chịu ở đời sau, thì nghiệp ấy có thể chuyển sang chịu ngay đời này. Vì sao? Vì nhờ sức nhân duyên của tâm lành và trí tuệ. Quả ác đã định cũng có thể chuyển thành nhẹ.
Vì nhân duyên gì gọi là quả báo đã định? Vì thường làm mà không hối hận; vì chuyên tâm làm; vì ưa thích làm; vì đã lập lời thề nguyện; vì làm xong lại vui mừng. Vì thế nghiệp ấy có quả báo đã định. Ngoài những trường hợp này đều gọi là chưa định.
Nghiệp mà chúng sinh làm có nặng có nhẹ, có xa có gần, tùy theo nhân duyên mà nhận trước nhận sau. Như có người tu thân, tu giới, tu tâm, tu tuệ, biết chắc thiện ác sẽ có quả báo, người ấy có thể chuyển nghiệp nặng thành nhẹ, nghiệp nhẹ thì không phải chịu. Nếu gặp ruộng phúc, gặp bậc thiện tri thức (người thầy, người bạn hiền dẫn dắt trên đường tu), tu đạo làm lành, người ấy có thể chuyển tội nặng đáng chịu đời sau thành chịu nhẹ ngay đời này.
Nếu người có đủ các nghiệp thuộc cõi Dục (cõi của chúng sinh còn ham muốn dục lạc), đắc quả A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không còn tái sinh vào cõi Dục nữa), thì có thể chuyển nghiệp đời sau sang chịu ngay đời này. Quả A-la-hán cũng vậy.
Này thiện nam tử, người có trí nếu tu thân, tu giới, tu tâm, tu tuệ, thì người ấy phá được nghiệp cực nặng; như thuốc A-già-đà (thứ thuốc thần giải được mọi chất độc), thần chú và ngọc báu trừ độc phá được độc dữ. Nếu gây tội nhỏ, ban đầu phần chuẩn bị nhẹ, sau phần làm tiếp lại nặng, thì đó là người không tu thân, giới, tâm, tuệ, khiến tội nhẹ thành nặng.
Chúng sinh làm một thứ, hai thứ, cho đến nhiều thứ; có việc làm không đầy đủ, có việc làm đầy đủ. Trước suy nghĩ rồi sau mới làm, gọi là làm đầy đủ. Trước không khởi ý nghĩ mà làm ngay, gọi là làm không đầy đủ.
Lại có làm rồi mà không đầy đủ: tức làm nghiệp rồi mà quả báo chưa định. Lại có làm rồi mà đầy đủ: tức làm nghiệp rồi nhất định sẽ nhận quả báo. Lại có làm rồi mà không đầy đủ: quả báo tuy đã định nhưng thời gian chưa định. Lại có làm rồi mà đầy đủ: thời gian và quả báo đều đã định. Lại có làm rồi mà không đầy đủ: người giữ giới, có chính kiến (hiểu biết đúng đắn). Lại có làm rồi mà đầy đủ: người phạm giới, có tà kiến (hiểu biết sai lệch). Lại có làm rồi mà không đầy đủ: người tin nhân, tin quả. Lại có làm rồi mà đầy đủ: người không tin nhân quả.
Lại có làm rồi mà không đầy đủ: lúc làm ác có điều lành vây quanh. Lại có làm rồi mà đầy đủ: lúc làm ác có điều ác vây quanh. Lại có làm rồi mà không đầy đủ: tuy làm nhiều điều ác nhưng chịu quả báo ở cõi người. Lại có làm rồi mà đầy đủ: làm ác ở cõi người mà chịu quả báo ở địa ngục. Lại có làm rồi mà không đầy đủ: có tâm chánh niệm (tỉnh thức, nhớ điều đúng). Lại có làm rồi mà đầy đủ: không có tâm tỉnh nhớ. Lại có làm rồi mà không đầy đủ: trong ba thời (trước, trong và sau khi làm) đều sinh hối hận. Lại có làm rồi mà đầy đủ: trong ba thời đều không hối hận. Ác như thế, lành cũng như thế. Vì làm rồi mà đầy đủ hay không, nên có khi làm nhỏ mà được quả lớn, làm lớn mà được quả nhỏ.
Một ý nắn khuôn thân; khi thân đã thành thì có vô lượng ý. Ý đầu tiên nắn khuôn thân ấy là lành. Thân đã thành rồi thì nhận hai thứ quả, lành và chẳng lành lẫn lộn — như cõi người và cõi trời. Cũng vậy, chúng sinh địa ngục do ý ác nắn khuôn thân, thân đã thành thì hoàn toàn chẳng lành. Ngạ quỷ (loài quỷ đói), súc sinh (loài vật) cũng do ý ác nắn khuôn thân, thân đã thành thì lành và chẳng lành lẫn lộn. Thân trung ấm (thân trung gian giữa lúc chết và lúc tái sinh) lành hay dữ thì do lành hay dữ mà nắn khuôn thân, thân đã thành thì đều nhận quả báo lẫn lộn lành và chẳng lành. Từ lúc ca-la-la (giai đoạn đầu tiên của bào thai) cho đến lúc già, cũng nhận quả báo lẫn lộn lành và chẳng lành.
Vì thế kinh nói có bốn loại nghiệp: nghiệp đen quả đen, nghiệp trắng quả trắng, nghiệp lẫn lộn quả lẫn lộn, và nghiệp không đen không trắng thì không có quả. Nghiệp đen quả đen là địa ngục. Nghiệp trắng quả trắng là các tầng trời cõi Sắc (cõi có thân vi tế, đã lìa dục lạc). Nghiệp lẫn lộn quả lẫn lộn là các tầng trời cõi Dục, cõi người, súc sinh, ngạ quỷ. Không trắng không đen, không có quả, là vô lậu (trạng thái không còn phiền não rò rỉ, tức đã giải thoát).
Này thiện nam tử, nếu người không hiểu nghiệp duyên như vậy thì sẽ trôi lăn trong sinh tử vô lượng đời. Vì sao? Vì người không hiểu nghiệp duyên như vậy, tuy sinh lên cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ (tầng cao nhất của cõi Vô sắc, nơi tâm ở trạng thái không phải có tưởng cũng không phải không có tưởng), sống tám vạn kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài), nhưng hết phúc lại rơi vào ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh).
Này thiện nam tử, trong mọi sự nắn vẽ, không gì hơn ý. Ý vẽ ra phiền não (những trạng thái tâm ô nhiễm như tham, giận, si mê), phiền não vẽ ra nghiệp, nghiệp vẽ ra thân. Do nhân duyên tham, nên hình sắc, âm thanh đẹp đẽ, dáng vẻ thong thả chừng mực; do nhân duyên giận, nên hình sắc, âm thanh thô xấu, dáng vẻ hấp tấp hung bạo; giận như vậy, si mê cũng như vậy. Vô lượng thế giới, một trăm ba mươi sáu nơi địa ngục, vô lượng súc sinh, vô lượng ngạ quỷ đều do nghiệp; làm người, làm trời cũng vậy. Vô lượng chúng sinh được giải thoát (thoát khỏi mọi trói buộc và khổ đau của sinh tử) cũng là do nghiệp.
Này thiện nam tử, mười đạo lành này có ba tác dụng: một là ngăn được phiền não, hai là tạo được tâm lành, ba là làm tăng trưởng giới. Như việc trừ độc có ba thứ: một là thuốc A-già-đà, hai là thần chú, ba là ngọc báu thật. Nếu người khéo tu, không buông lung, đủ chánh niệm, phân biệt được lành dữ, nên biết người ấy nhất định tu được mười nghiệp đạo lành. Nếu nhiều buông lung, không biết hổ thẹn, không có lòng tin, nên biết người ấy nhất định làm mười nghiệp đạo chẳng lành.
Mười nghiệp đạo này lại có ba phần: một là phương tiện (phần chuẩn bị), hai là căn bản (phần hành động chính), ba là thành dĩ (phần làm tiếp sau khi đã xong). Nếu có người siêng năng lễ lạy, cúng dường cha mẹ, thầy dạy, hòa thượng (vị thầy truyền giới cho mình), bậc có đức, chủ động thăm hỏi trước, lời nói mềm mỏng — đó gọi là phương tiện. Nếu làm xong rồi mà giữ được tâm tỉnh nhớ, vui mừng không hối hận — đó gọi là thành dĩ. Lúc làm thì chuyên chú — đó gọi là căn bản.
Này thiện nam tử, mười nghiệp đạo này lại có ba bậc: thượng, trung, hạ. Hoặc phương tiện bậc thượng, căn bản bậc trung, thành dĩ bậc hạ; hoặc phương tiện bậc trung, căn bản bậc thượng, thành dĩ bậc hạ; hoặc phương tiện bậc hạ, căn bản bậc thượng, thành dĩ bậc trung. Mười nghiệp đạo này có ba pháp vây quanh: tức là không tham, không giận, không si; hoặc có tham, giận, si. Mười nghiệp đạo này có loại đi chung với việc giữ giới, có loại không đi chung với việc giữ giới (?).
Mất giới có sáu lúc: một là lúc đoạn thiện căn (cắt đứt hết mọi gốc lành, không còn tin nhân quả), hai là lúc thân thành có hai căn, ba là lúc bỏ mạng sống, bốn là lúc thọ ác giới, năm là lúc xả giới (tuyên bố bỏ giới), sáu là lúc bỏ thân cõi Dục (sinh lên cõi cao hơn). Hoặc có người nói: “Lúc Phật pháp diệt thì mất giới.” Lẽ ấy không đúng. Vì sao? Vì đã thọ rồi thì không mất, chưa thọ thì không được.
Vì dứt được điều ác của thân, miệng, ý nên gọi là giới, tức giới luật (?). Bốn thiền căn bản (bốn tầng thiền định chính thức của cõi Sắc) và bốn vị đáo thiền (mức định gần kề, chưa đạt tới tầng thiền chính thức) — đó gọi là định giới (giới tự nhiên có được nhờ thiền định, khiến không làm điều ác). Bốn thiền căn bản và vị đáo thiền của sơ thiền (tầng thiền thứ nhất) gọi là vô lậu giới (giới tự nhiên có được nhờ trí tuệ thánh, đã dứt phiền não). Bỏ thân này rồi đời sau không làm ác nữa, gọi là vô tác giới (giới tồn tại như một năng lực ngầm trong thân, không thấy được). Gìn giữ các căn (giác quan), tu tâm chánh niệm, khi thấy, nghe, cảm nhận, biết các sắc, tiếng, hương, vị, xúc chạm, đối tượng của ý mà không sinh buông lung, gọi là nhiếp căn giới (giới gìn giữ các giác quan).
Vì nhân duyên gì mà gọi là giới? Giới nghĩa là ngăn chế, chế ngự được mọi pháp chẳng lành, nên gọi là chế. Lại nữa, giới nghĩa là chật hẹp: dù có pháp ác nhưng tính chất của giới không dung chứa được, nên gọi là chật hẹp. Lại nữa, giới nghĩa là mát mẻ: ngăn được sức nóng của phiền não không cho vào, nên gọi là mát. Lại nữa, giới nghĩa là lên cao: đưa người lên được cõi trời, cho đến đạo vô thượng (đạo giác ngộ cao nhất), nên gọi là lên. Lại nữa, giới nghĩa là học: học điều phục tâm, trí tuệ và các căn, nên gọi là học.
Này thiện nam tử, có khi người đủ một giới, tức giới Ba-la-đề-mộc-xoa (các giới điều được thọ theo nghi thức, giữ từng điều thì được giải thoát từng phần). Hoặc đủ hai giới: thêm định cộng giới (giới đi cùng với thiền định). Hoặc đủ ba giới: thêm vô lậu giới. Hoặc đủ bốn giới: thêm nhiếp căn giới. Hoặc đủ năm giới: thêm vô tác giới.
Này thiện nam tử, giới Ba-la-đề-mộc-xoa được ở hiện tại; định cộng giới thì được trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai).
Này thiện nam tử, nếu có người lúc muốn thọ giới mà hết lòng quán xét được tội lỗi của sinh tử và công đức của giải thoát, tin tưởng vui mừng, thì người ấy được cả tác giới (giới biểu hiện qua hành động) lẫn vô tác giới. Giới như vậy tùy theo mạng sống dài ngắn: mạng dài thì được lâu, mạng ngắn thì được ngắn.
Vô tác giới này mất đi do ba nhân duyên: một là vì sự chuẩn bị ít ỏi, hai là vì tâm buông bỏ, ba là vì làm không bền chắc. Nhân duyên không mất lại có ba: một là vì có bản nguyện (lời nguyện ban đầu), hai là vì làm nghiệp bền chắc, ba là vì hết lòng không buông lung.
Này thiện nam tử, ngoài mười nghiệp lành, mười nghiệp ác, giới lành, giới ác ra, còn có những nghiệp không thuộc về giới, tức là các pháp lành và dữ khác. Lành dữ như vậy có tác và vô tác. Có người đủ cả tác và vô tác: nếu hiện tại đang làm lành, chưa buông bỏ, thì đủ cả tác và vô tác; ở niệm thứ hai thì thành tựu tác và vô tác thuộc quá khứ; làm xong đã qua rồi thì chỉ còn vô tác, không còn tác.
Nếu người đã đắc giới, tuy có làm điều chẳng lành, thì đời này người ấy thành tựu hai pháp: pháp ác có tác, pháp lành có vô tác. Tác và vô tác này mất do hai nhân duyên: một là vật bố thí đã hết, hai là tâm bỏ việc làm lành. Ở hai đời thì thành tựu vô tác thuộc quá khứ và hiện tại. Định giới trong ba đời mất do hai nhân duyên: một là lúc thoái lui (mất mức thiền định), hai là lúc đoạn thiện căn. Lại có ba lúc: một là lúc bỏ thân, hai là lúc thoái lui, ba là lúc sinh lên cõi cao hơn. Vô lậu giới mất vào ba lúc: một là lúc thoái lui, hai là lúc chuyển từ căn cơ chậm thành căn cơ nhạy, ba là lúc đắc quả cao hơn. Nghiệp lành của tâm thì mất cùng một lúc: tức là lúc sinh lên cõi trên hoặc thoái lui thì nghiệp lành của thân, miệng, ý; lúc đoạn thiện căn thì cùng mất hết một lúc (?).
Này thiện nam tử, nếu người được giới đầy đủ, định giới, vô lậu giới, nhiếp căn giới, thì người ấy hiểu rõ mười nghiệp đạo.
Này thiện nam tử, do mười nghiệp đạo mà tuổi thọ của chúng sinh có tăng có giảm: giảm thì tuổi thọ còn mười năm, tăng thì đến vô lượng năm. Ở châu Bắc Uất-đan-việt (châu phía bắc núi Tu-di, nơi người sống sung sướng) tuổi thọ cố định một nghìn năm. Ở đây (châu của chúng ta) thọ trăm năm. Hai châu phía đông và phía tây thọ hai trăm năm mươi năm. Ở đây tuổi thọ không định, ở kia cũng không định (?).
Trời Tứ Thiên Vương (tầng trời thấp nhất của cõi Dục, do bốn vị vua trời cai quản) thọ chín triệu năm tính theo năm của người; mạng cũng không cố định, như ba châu thiên hạ. Trời Ba Mươi Ba (tầng trời trên đỉnh núi Tu-di, do ba mươi ba vị trời cai quản) thọ mười tám triệu năm; mạng cũng không cố định. Trời Diễm-ma (tầng trời thứ ba của cõi Dục) thọ ba mươi sáu triệu năm; mạng cũng không cố định. Trời Đâu-suất (tầng trời thứ tư của cõi Dục) thọ bảy mươi hai triệu năm; trừ vị Bồ-tát thân sau cùng (vị Bồ-tát chỉ còn một đời nữa là thành Phật), mạng của tất cả những vị khác đều không cố định. Trời Hóa Lạc (tầng trời thứ năm của cõi Dục, chư thiên tự biến hóa ra thú vui) thọ một trăm bốn mươi bốn triệu năm; mạng cũng không cố định. Trời Tha Hóa Tự Tại (tầng trời cao nhất của cõi Dục) thọ hai trăm tám mươi tám triệu năm; mạng cũng không cố định.
Một năm ở trời Tha Hóa Tự Tại bằng một ngày một đêm ở địa ngục Nhiệt (địa ngục lửa nóng). Cứ ba mươi ngày như thế là một tháng, mười hai tháng là một năm; tuổi thọ ở địa ngục ấy là hai trăm tám mươi tám triệu năm; mạng cũng không cố định.
Một năm ở trời Hóa Lạc bằng một ngày một đêm ở địa ngục Đại Thanh (địa ngục tội nhân kêu gào lớn tiếng). Cứ ba mươi ngày như thế là một tháng, mười hai tháng là một năm; tuổi thọ ở địa ngục ấy là một trăm bốn mươi bốn triệu năm; mạng cũng không cố định.
Một năm ở trời Đâu-suất bằng một ngày một đêm ở địa ngục Tiểu Thanh (địa ngục tội nhân kêu gào). Cứ ba mươi ngày như thế là một tháng, mười hai tháng là một năm; tuổi thọ ở địa ngục ấy là bảy mươi hai triệu năm; mạng cũng không cố định.
Một năm ở trời Diễm bằng một ngày một đêm ở địa ngục Chúng Hợp (địa ngục núi đá hai bên ép nghiền tội nhân). Cứ ba mươi ngày như thế là một tháng, mười hai tháng là một năm; tuổi thọ ở địa ngục ấy là ba mươi sáu triệu năm; mạng cũng không cố định.
Một năm ở trời Ba Mươi Ba bằng một ngày một đêm ở địa ngục Hắc Thằng (địa ngục bị căng dây đen để cưa xẻ thân thể). Cứ ba mươi ngày như thế là một tháng, mười hai tháng là một năm; tuổi thọ ở địa ngục ấy là mười tám triệu năm; mạng cũng không cố định.
Một năm ở trời Tứ Thiên Vương bằng một ngày một đêm ở địa ngục Hoạt (địa ngục tội nhân bị giết chết rồi sống lại để chịu khổ tiếp). Cứ ba mươi ngày như thế là một tháng, mười hai tháng là một năm; tuổi thọ ở địa ngục ấy là chín triệu năm; mạng cũng không cố định.
Địa ngục A-tỳ (địa ngục khổ nhất, chịu khổ không gián đoạn) tuổi thọ một kiếp. Địa ngục Đại Nhiệt tuổi thọ nửa kiếp. Chỉ hai nơi này là tuổi thọ cố định.
Năm trăm năm ở cõi người bằng một ngày một đêm ở cõi ngạ quỷ. Cứ ba mươi ngày như thế là một tháng, mười hai tháng là một năm; tuổi thọ loài quỷ ấy là mười lăm nghìn năm; mạng cũng không cố định. Trong đường súc sinh, trừ Nan-đà và Bạt-nan-đà (hai vị vua rồng), tất cả những loài khác mạng cũng không cố định.
Một năm ở địa ngục A-tỳ bằng một ngày một đêm ở cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Cứ ba mươi ngày như thế là một tháng, mười hai tháng là một năm; tuổi thọ cõi trời ấy là tám vạn đại kiếp. Cõi Vô sở hữu xứ (cõi Vô sắc thứ ba, tâm an trú nơi không có gì cả) thọ sáu vạn kiếp; cõi Thức xứ (cõi Vô sắc thứ hai, tâm an trú nơi thức vô biên) thọ bốn vạn kiếp; cõi Không xứ (cõi Vô sắc thứ nhất, tâm an trú nơi hư không vô biên) thọ hai vạn kiếp. Nếu có người khởi chút phiền não nhẹ, đắm trước thiền định về hư không, nên biết người ấy sẽ sinh vào bốn cõi Vô sắc (bốn cõi trời chỉ có tâm, không có thân sắc).
Từ mười tuổi tăng lên đến tám vạn tuổi, từ tám vạn tuổi giảm về lại mười tuổi; tăng giảm như vậy đủ mười tám lần gọi là một trung kiếp. Ba lần nạn đói (lúa gạo đắt), ba lần nạn dịch bệnh, một lần nạn binh đao, gọi là một tiểu kiếp. Hai nạn nước và lửa, mỗi thứ trải qua năm lượt thì có một nạn gió; trải qua năm nạn gió gọi là một đại kiếp.
Khi ở châu Diêm-phù-đề (châu phía nam núi Tu-di, nơi loài người chúng ta sống) nổi lên binh đao, thì người ở hai châu phía đông và phía tây thoáng sinh lòng giận. Khi ở đây nổi dịch bệnh, thì ở kia hơi nhức đầu, sức lực yếu đi. Khi ở đây nạn đói, thì ở kia nghĩ tới chuyện ăn. Những việc xấu như vậy châu Uất-đan-việt không có. Do không giết hại mà tuổi thọ tăng lên; do nhân duyên trộm cắp mà tuổi thọ giảm đi.
Có hai loại kiếp (hoại diệt): một là kiếp nước, hai là kiếp lửa. Khi kiếp lửa nổi lên, chúng sinh ở địa ngục nếu đã hết quả báo thì đều được ra khỏi; nếu chưa hết thì dời sang các địa ngục lớn ở phương khác. Nếu tám địa ngục lớn ở thế gian này trống không, không còn chúng sinh nào, thì gọi là chúng sinh đã thoát khỏi địa ngục. Mọi chúng sinh ở bốn biển lớn, nếu đã hết nghiệp thì đều được thoát; nếu chưa hết thì đều chuyển sinh sang biển ở phương khác. Nếu trong biển này không còn một chúng sinh nào, thì gọi là được thoát.
Từ mặt đất Diêm-phù-đề đi thẳng xuống quá năm trăm do-diên (do-tuần: đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần khoảng mười mấy cây số) thì có thành của vua Diêm-la (vua cai quản cõi chết), chu vi bề dọc bề ngang bảy vạn năm nghìn do-diên. Chúng sinh ngạ quỷ trong thành ấy, ai hết nghiệp thì đều được ra khỏi; ai chưa hết nghiệp thì chuyển sinh đến chỗ vua Diêm-la ở phương khác. Nếu trong thành ấy không còn một chúng sinh nào, thì gọi là được thoát.
Lúc ấy có người do nhân duyên bên trong mà đắc Sơ thiền (tầng thiền định thứ nhất, cũng là tên cõi trời tương ứng). Đắc rồi liền đứng dậy lớn tiếng xướng lên: “Sơ thiền vắng lặng! Sơ thiền vắng lặng!” Mọi người nghe rồi ai nấy tự suy ngẫm, tất cả đều cùng đắc Sơ thiền, liền bỏ thân người sinh lên cõi Sơ thiền. Khi ấy trong cõi Sơ thiền lại có một người, do nhân duyên bên trong mà tu đắc Nhị thiền (tầng thiền định thứ hai). Đắc rồi liền đứng dậy lớn tiếng xướng lên: “Nhị thiền vắng lặng! Nhị thiền vắng lặng!” Chúng sinh nghe rồi ai nấy tự suy ngẫm, lại đắc Nhị thiền, bỏ thân Sơ thiền sinh lên cõi Nhị thiền. Đến lúc ấy, từ địa ngục A-tỳ lên đến Sơ thiền, không còn một chúng sinh nào.
Này thiện nam tử, bên ngoài bốn châu thiên hạ có núi Do-càn-đà (một trong các dãy núi bao quanh núi Tu-di), trong núi có bảy mặt trời. Nhờ sức nhân duyên phúc đức của chúng sinh, chỉ một mặt trời hiện ra, nhờ đó mà trăm thứ lúa, cỏ cây chín tốt. Khi kiếp lửa nổi lên, bảy mặt trời đều hiện ra, thiêu đốt hết thảy lúa thóc, cỏ cây, núi sông, đất đai, núi chúa Tu-di (ngọn núi ở trung tâm thế giới), cho đến cõi Sơ thiền.
Chúng sinh cõi Nhị thiền thấy tai họa lửa này, lòng sinh sợ hãi. Trong đó lại có các vị trời sinh ra từ trước, bảo các vị trời đến sau: “Các ông chớ sợ, xưa kia ta đã từng thấy tai họa lửa như thế, nó đến đó là dừng, không lên tới đây.”
Như thời gian chúng sinh tăng tuổi thọ từ mười năm lên tám vạn năm, rồi giảm từ tám vạn năm về lại mười năm — trải qua chừng ấy thời gian mà sức nóng của tai họa lửa ấy vẫn chưa dứt. Khi ấy từ cõi Trung gian thiền (cõi nằm giữa Sơ thiền và Nhị thiền) trút xuống cơn mưa lớn. Lại trải qua một lần tuổi thọ tăng một lần giảm nữa. Do sức nhân duyên của nghiệp hạnh chúng sinh, để giữ khối nước ấy, bên dưới lại sinh ra bảy tầng gió mây. Bấy giờ mưa tạnh, trên mặt nước nổi lên một lớp váng như váng sữa béo. Trong bốn châu thiên hạ, núi chúa Tu-di dần dần hiện ra. Trong nước tự nhiên có đủ mọi thứ hạt giống.
Khi ấy ở cõi Nhị thiền lại có một người mạng ngắn, phúc hết, do sức nghiệp mà rơi xuống sinh ở thế gian, thọ vô lượng năm, có ánh sáng tự chiếu, sống một mình đã lâu. Lòng sinh buồn rầu, tự nghĩ: “Ta đã ở một mình, nếu ta có phúc, mong có người khác đến sinh ở đây làm bạn với ta.” Vừa khởi ý nghĩ ấy, lúc đó ở cõi Nhị thiền có các chúng sinh phúc mỏng, mạng hết, do nhân duyên nghiệp mà đến sinh ở đây.
Người kia thấy vậy, lòng sinh vui mừng, liền tự nghĩ: “Những người này do ta biến hóa sinh ra, tức là do ta tạo ra; ta có quyền làm chủ đối với họ.” Những người kia cũng nghĩ: “Chúng ta từ ông ấy mà sinh ra, ông ấy biến hóa ra chúng ta, ông ấy có quyền làm chủ đối với thân chúng ta.” Vì nhân duyên ấy mà mọi chúng sinh sinh ra ngã kiến (quan niệm cho rằng có một cái “ta” thường còn, làm chủ).
Này thiện nam tử, ấm, giới, nhập (năm uẩn, mười tám giới, mười hai nhập: các cách phân tích thân tâm), thế giới chúng sinh và thế giới cõi nước, đều do nhân duyên của mười nghiệp mà có.
Này thiện nam tử, Bồ-tát (người phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh) có hai hạng: một là tại gia (sống ở nhà), hai là xuất gia (rời nhà đi tu). Bồ-tát xuất gia quán xét được mười nghiệp đạo như vậy thì không có gì khó. Người tại gia mà quán xét được mới thật là khó. Vì sao? Vì người tại gia bị nhiều nhân duyên xấu quấn chặt.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video