Kinh Ưu-bà-tắc giới (kinh nói về giới luật dành cho ưu-bà-tắc, tức người nam tu Phật tại gia đã thọ giới), phẩm Thiền ba-la-mật (sự hoàn hảo về thiền định; ba-la-mật nghĩa là "đến bờ bên kia", tức pháp tu hoàn hảo đưa người tu vượt khỏi sinh tử khổ đau mà đến giải thoát), thứ hai mươi bảy.
Thiện Sinh (người con của một vị trưởng giả, là người hỏi Phật trong kinh này) thưa: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Đức Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính), Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh) tu Thiền ba-la-mật, vậy thế nào là thiền định?"
Phật dạy: "Này thiện nam tử (người nam hiền lành, lời Phật gọi người nghe)! Thiền định chính là giới, là từ, bi, hỉ, xả (bốn tâm rộng lớn: từ là mong cho chúng sinh được vui; bi là mong cứu chúng sinh khỏi khổ; hỉ là vui mừng khi thấy người khác được an vui; xả là buông bỏ, tâm bình đẳng không thiên vị, không chấp giữ), xa lìa các kết (những sợi dây trói buộc, tức các phiền não như tham, giận, si mê khiến chúng sinh bị buộc trong sinh tử), tu tập các điều lành; đó gọi là thiền định.
Này thiện nam tử! Nếu lìa thiền định thì ngay cả các việc thế gian cũng không làm thành được, huống chi là việc vượt ra khỏi thế gian. Vì thế phải hết lòng tu tập. Bồ-tát muốn đạt Thiền ba-la-mật, trước hết phải gần gũi bậc thiện tri thức (người thầy, người bạn hiền có hiểu biết chân chính, dắt dẫn mình trên đường tu) chân thật, tu tập con đường phương tiện để đạt tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú vào một đối tượng, không tán loạn).
Con đường ấy chính là giới. Giới giúp thu nhiếp các căn (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), giới cắt đứt tà mạng (cách kiếm sống bất chính, không đúng pháp). Sống đúng theo pháp, vâng theo lời thầy dạy. Đối với điều lành không bao giờ cho là đủ. Khi tu điều lành thì tâm không ngừng nghỉ. Luôn ưa sự vắng lặng, xa lìa năm cái (năm thứ che lấp tâm, ngăn cản thiền định: tham muốn dục lạc, giận dữ, hôn trầm buồn ngủ, xao động hối hận, và hoài nghi). Tâm ưa suy ngẫm, quán xét những lỗi lầm, tai hại của sinh tử. Luôn tu điều lành, hết lòng không bỏ dở. Đầy đủ chánh niệm (luôn tỉnh giác, nhớ rõ và giữ tâm ở điều đúng đắn), dứt bỏ mọi sự phóng dật (buông thả, lơ là, chạy theo dục vọng). Bớt lời nói, giảm cả ngủ nghỉ và ăn uống. Tâm trong sạch, thân trong sạch, không gần gũi bạn xấu, không giao du với kẻ ác, không ưa thích việc đời.
Biết đúng thời, biết đúng pháp, hiểu rõ chính mình, quán sát tâm và các tâm số pháp (các trạng thái, tác dụng đi kèm theo tâm như cảm thọ, tưởng, ý muốn…). Nếu thấy tâm có dấu hiệu vui mừng, buồn rầu, giận dữ, mềm nhũn hay cứng cỏi, biết rồi thì có thể trừ bỏ, giống như người thợ vàng khéo biết lúc nào cần nung nóng, lúc nào cần làm nguội. Không để mất đi hương vị cam lộ (thứ nước ngọt của cõi trời, ở đây ví cho niềm an lạc vi diệu của thiền định) mà mình ưa thích. Tuy ở giữa việc đời mà thân tâm không bị dao động(?), giống như núi Tu-di (ngọn núi cao lớn nhất ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo) không bị bốn luồng gió làm nghiêng lay. Chánh niệm vững chắc, lại thấy, biết, cảm nhận rõ rằng các pháp hữu vi (mọi sự vật do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) có rất nhiều lỗi lầm tai hại.
Nếu ai ưa tu tam-muội như thế, không ngừng không nghỉ, thì nên biết người ấy sẽ đạt được đầy đủ. Ví như người dùi gỗ lấy lửa, vì không ngừng tay nên dễ có được lửa. Này thiện nam tử! Nếu lìa tam-muội mà muốn đạt được các pháp thế gian và Bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn) vượt ra khỏi thế gian, thì không thể có chuyện ấy.
Này thiện nam tử! Tất cả tam-muội chính là gốc rễ của mọi điều lành. Vì nhân duyên ấy nên phải thu nhiếp tâm ý. Như người cầm gương thì thấy được mọi việc tốt xấu. Vì thế tam-muội được gọi là vật trang nghiêm (điều làm cho đẹp đẽ, đầy đủ) của đạo Bồ-đề.
Được hưởng niềm an vui nơi thân và tâm, gọi là tam-muội. Không tăng không giảm, gọi là đẳng tam-muội (tam-muội quân bình). Từ phép quán xương trắng ban đầu (phép tu quán tưởng thân mình chỉ là bộ xương để dứt lòng tham đắm thân xác) cho đến khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (phiên âm tiếng Phạn, nghĩa là sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn, tức quả vị Phật), đều gọi là tam-muội.
Tam-muội này có bốn duyên: một là từ ý muốn, hai là từ tinh tấn, ba là từ tâm, bốn là từ trí tuệ. Nhờ bốn duyên này mà được vô lượng phúc đức, tăng trưởng mọi điều lành. Lại có ba loại: một là từ nghe học, hai là từ suy ngẫm, ba là từ tu tập. Từ ba pháp này mà dần dần sinh ra. Lại có ba thời: đó là lúc sinh, lúc trụ (đứng vững) và lúc tăng trưởng.
Này thiện nam tử! Trong dục giới (cõi của những chúng sinh còn ham muốn dục lạc như ăn uống, sắc dục, trong đó có cõi người) có hạt giống của tam-muội; nhờ nhân duyên của hạt giống ấy mà đạt được Tam-bồ-đề (sự giác ngộ). Tam-muội này có lúc thoái lui, có lúc đứng yên, có lúc tăng tiến. Nếu ở trong tứ thiền (bốn bậc thiền định thuộc sắc giới, càng lên càng sâu lắng) thì bản tính của nó vững chắc. Từ bậc đầu tiên cho đến cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ (cõi thiền định cao nhất, nơi tâm vi tế đến mức không thể nói là có tưởng cũng không thể nói là không có tưởng), bậc trên hơn bậc dưới theo thứ tự.
Như vậy, trong căn bản thiền (các bậc thiền chính thức đã thành tựu trọn vẹn) thì có hỉ lạc (niềm vui mừng và an lạc), chứ không phải trong trung gian thiền (bậc thiền chuyển tiếp nằm giữa hai bậc thiền chính). Lục thông (sáu năng lực thần diệu: thần túc thông tức đi lại biến hóa tự tại, thiên nhãn thông tức thấy xa không ngăn ngại, thiên nhĩ thông tức nghe xa không ngăn ngại, tha tâm thông tức biết tâm người khác, túc mạng thông tức biết các đời trước, lậu tận thông tức dứt sạch phiền não) cũng thế, chỉ có trong căn bản thiền, không có ở nơi khác.
Tam-muội này gọi là vật trang nghiêm của Bồ-đề. Nhờ tam-muội này mà đạt được học đạo (giai đoạn tu của người đã thấy chân lý nhưng còn phải tiếp tục học tu) và vô học đạo (giai đoạn đã tu xong, không còn gì phải học, tức quả A-la-hán); được tứ vô lượng tâm (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ, bi, hỉ, xả); tam giải thoát môn (ba cửa ngõ đưa đến giải thoát: không tức thấy mọi vật không có tự tính cố định, vô tướng tức không chấp vào hình tướng, vô nguyện tức không mong cầu chạy theo gì); lợi mình lợi người; vô lượng thần túc (năng lực đi lại, biến hóa tự tại); tha tâm trí (trí biết được tâm người khác), có thể điều phục (thuần hóa, dẫn dắt) chúng sinh; vô lượng trí tuệ; ngũ căn (năm năng lực gốc làm nền tảng cho sự tu: lòng tin, tinh tấn, chánh niệm, định, trí tuệ) và tam-muội; chuyển căn cơ chậm lụt thành lanh lợi; dứt hết mọi sinh, già, bệnh, chết; có thể thành tựu nhất thiết chủng trí (trí tuệ của Phật, biết trọn vẹn mọi sự vật trong mọi chi tiết); thấy rõ pháp tính (bản chất chân thật của mọi sự vật) như nhìn qua tấm lụa mỏng.
Này thiện nam tử! Người trí phải quán xét như thế này: "Tất cả phiền não (những trạng thái tâm xấu như tham, giận, si mê… làm khổ não và trói buộc con người) là kẻ thù lớn của ta. Vì sao vậy? Vì phiền não có thể phá hoại cả mình lẫn người. Vì nhân duyên ấy, ta phải tu tập tâm từ bi, vì muốn làm lợi ích cho các chúng sinh, vì muốn đạt được vô lượng điều lành thuần khiết." Nếu có ai nói rằng lìa từ bi mà đạt được điều lành, thì không thể có chuyện ấy.
Lòng từ bi như thế có thể cắt đứt điều bất thiện, có thể khiến chúng sinh lìa khổ được vui, có thể phá vỡ dục giới. Lòng từ ấy nếu lấy chúng sinh trong dục giới làm đối tượng thì gọi là lòng từ của dục giới.
Này thiện nam tử! Chúng sinh nếu có thể tu tập tâm từ, người ấy sẽ được vô lượng công đức. Khi tu tâm từ, nếu có thể trước hết ban sự an ổn cho kẻ thù oán, đó gọi là tu tâm từ.
Này thiện nam tử! Tất cả chúng sinh chung quy có ba nhóm: một là kẻ thù oán, hai là người thân, ba là người không thân không thù. Ba nhóm ấy gọi là đối tượng của lòng từ. Người tu tâm từ trước hết bắt đầu từ người thân, mong cho họ được an vui. Khi phép quán này đã thành tựu, thì mới mở rộng ra đến cả kẻ thù(?).
Này thiện nam tử! Khi khởi tâm từ, có khi nhờ giữ giới mà khởi, có khi nhờ bố thí mà khởi. Nếu có thể nhìn kẻ thù mà nghĩ như con của mình, thì gọi là đã đạt được tâm từ.
Này thiện nam tử! Lòng từ chỉ có thể hướng tới chúng sinh mà không thể cứu khổ; lòng bi thì không như vậy, vừa hướng tới vừa cứu giúp được.
Này thiện nam tử! Nếu có thể nhìn kẻ thù mà chỉ thấy điều tốt nhỏ như sợi lông của họ, không thấy điều xấu của họ, thì nên biết người ấy gọi là đang tập tâm từ. Nếu kẻ thù kia gặp bệnh khổ, mình có thể đến thăm hỏi, chăm sóc chữa trị bệnh tật, cấp cho những thứ họ cần, thì nên biết người ấy khéo tu tâm từ.
Này thiện nam tử! Nếu có thể tu nhẫn nhục, nên biết đó chính là nhân duyên để tu tâm từ. Tâm từ như thế chính là nhân duyên của mọi sự an vui. Nếu có thể tu tâm từ, nên biết người ấy có thể phá trừ mọi nhân duyên kiêu mạn, có thể thực hành bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ, tu hành đúng theo pháp.
Nếu người tu thiền định, nên biết người ấy tu Phạm phúc đức (phúc đức của cõi Phạm thiên, tức cõi trời thanh tịnh không còn dục lạc); vì được sinh làm thân Phạm thiên nên gọi là Phạm phúc đức.
Nếu người nào có thể quán thấy lỗi lầm tai hại của sinh tử và công đức của niết-bàn (trạng thái giải thoát hoàn toàn, dứt sạch phiền não và khổ đau, không còn sinh tử), thì ngay cả đất bụi dưới chân người ấy giẫm lên, ta cũng nên đội lên đầu (tỏ lòng hết mực kính trọng). Người ấy việc khó nhẫn mà nhẫn được, vật khó cho mà cho được, việc khó làm mà làm được. Người ấy có thể tu tứ thiền (bốn bậc thiền định thuộc sắc giới), tứ không (bốn bậc thiền định thuộc vô sắc giới, nơi tâm vượt khỏi mọi hình sắc) và bát giải thoát (tám phép thiền định giúp lần lượt thoát khỏi sự ràng buộc vào hình sắc và các cảnh giới).
Lại nghĩ như thế này: "Những điều ác do thân, lời nói và ý của tất cả chúng sinh gây ra, nếu đời sau phải chịu quả báo khổ não, xin để ta chịu thay hết. Nếu ta có được quả báo tốt lành nào, xin để chúng sinh cùng ta hưởng chung."
Lòng từ bi như thế, nếu đối tượng rộng thì lòng từ bi rộng, đối tượng ít thì lòng từ bi hẹp. Từ bi có ba bậc: thấp, vừa và cao. Lại có ba loại: một là hướng tới người thân, hai là hướng tới kẻ thù, ba là hướng tới người không thân không thù. Lại có ba loại: một là hướng tới lòng tham(?), hai là hướng tới chúng sinh, ba là hướng tới những gì không phải chúng sinh. Những sự hướng tới như thế đều gọi là tam-muội. Tâm bi, tâm hỉ, tâm xả cũng đều như vậy.
Này thiện nam tử! Có cái là thiền mà không phải ba-la-mật; có cái là ba-la-mật mà không phải thiền; có cái vừa là thiền vừa là ba-la-mật; có cái không phải thiền cũng không phải ba-la-mật. Là thiền mà không phải ba-la-mật: đó là thiền thế tục, và mọi thiền định của hàng Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, cũng chỉ cầu giải thoát cho riêng mình). Là ba-la-mật mà không phải thiền định: đó là bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn. Vừa là thiền vừa là ba-la-mật: đó là kim cang tam-muội (bậc định vững chắc như kim cương, phá tan mọi phiền não, đạt được ngay trước khi thành Phật). Không phải thiền cũng không phải ba-la-mật: đó là những điều lành do nghe học và suy ngẫm mà sinh ra của tất cả chúng sinh, Thanh văn và Duyên giác.
Này thiện nam tử! Bồ-tát có hai hạng: một là tại gia (sống ở nhà, có gia đình), hai là xuất gia (rời bỏ gia đình đi tu). Bồ-tát xuất gia tu thiền định thanh tịnh thì không khó; người tại gia tu thiền định thanh tịnh mới thật là khó. Vì sao vậy? Vì người tại gia bị quá nhiều nhân duyên xấu ác ràng buộc, quấn quýt."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video