Kinh Vô Thượng Y, phẩm thứ ba: Bồ-đề (sự giác ngộ)
Phật bảo A-nan: "Thế nào là A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn vẹn) của Như Lai (danh hiệu của Phật, bậc đến từ chân lý)? Các Phật Bà-già-bà (Thế Tôn) ở trong cõi vô lậu (cõi không còn phiền não rỉ chảy), mọi chướng ngại vĩnh viễn hết sạch, chuyển y (chuyển đổi chỗ nương tựa: từ tâm nhiễm ô chuyển thành trí thanh tịnh) vắng lặng sáng trong. Bồ-đề vô thượng này tương ứng với mười phần, ông nên biết. Mười phần là gì? Một là tự tính; hai là nhân duyên; ba là hoặc chướng (những mê lầm ngăn trở); bốn là đạt đến quả; năm là việc làm; sáu là các pháp tương ứng thâu nhiếp; bảy là hành xứ (phạm vi hiển hiện và hoạt động); tám là thường trụ; chín là bất cộng (không chung với ai khác); mười là không thể suy nghĩ.
A-nan, thế nào gọi là tự tính của bồ-đề? Nhờ tu đạo xuất ly (con đường ra khỏi sinh tử) theo thập địa (mười giai vị tu tập của Bồ-tát) và mười ba-la-mật (mười hạnh tu đưa đến bờ giác ngộ), đúng như lý và đúng như lượng (thấy đúng bản chất và đúng toàn bộ sự sai biệt của sự vật), mà đạt được chuyển y vắng lặng sáng trong, Thanh văn (người nghe lời Phật mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho mình) và Duyên giác (người tự giác ngộ nhờ quán lẽ nhân duyên) không phải cảnh giới, đó gọi là tự tính của bồ-đề. A-nan, giới này khi chưa trừ được vỏ bọc phiền não (?), ta gọi là Như Lai tạng (kho chứa Như Lai: bản tính Phật ẩn tàng trong chúng sinh); khi đến chỗ cực kỳ trong sạch thì gọi là pháp chuyển y.
Chuyển y có bốn tướng: một là vì là duyên của sự sinh khởi; hai là vì là duyên của sự diệt tận; ba là vì là quả của sự suy lường chín chắn, đúng đắn về pháp cần biết; bốn là vì là thể của pháp giới (bản thể chân thật của mọi pháp) trong sạch nhất. Thế nào gọi là duyên sinh khởi? Dòng nối tiếp của Như Lai vượt ra khỏi mọi thế gian, đó là chỗ duyên sinh khởi của đạo bồ-đề. Thế nào gọi là duyên diệt tận? Vì gốc rễ và chủng loại của ba phẩm phiền não (ba hạng phiền não từ thô đến tế) nương vào pháp này mà vĩnh viễn diệt hết. Thế nào là quả của pháp cần biết? Vì đã thông đạt đúng chân như (bản thể chân thật như vậy, không đổi khác) của điều cần biết mà chứng được quả. Thế nào gọi là thể của pháp giới? Vì diệt các tướng kết buộc nên pháp giới trong sạch nhất được hiển hiện. A-nan, đó là tướng của chuyển y. Chuyển y ấy chính là bồ-đề vô thượng của Phật Bà-già-bà, nên gọi là tính bồ-đề.
A-nan, có bốn pháp làm nhân để được bồ-đề vô thượng. Bốn là gì? Một là nguyện ưa tu tập pháp Ma-ha-diễn (Đại thừa: cỗ xe lớn, giáo pháp cứu độ tất cả chúng sinh); hai là tu tập Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ thấu suốt thật tướng, đưa đến bờ giải thoát); ba là tu tập pháp môn tam-muội Phá Hư Không (tam-muội: trạng thái thiền định tâm chuyên nhất, không tán loạn); bốn là tu tập đại bi (lòng thương xót lớn) của Như Lai. A-nan, có bốn thứ mê lầm ngăn trở quả bồ-đề. Bốn là gì? Một là chối bỏ pháp Đại thừa; hai là chấp tà kiến về ngã (thấy lầm rằng có cái "ta" thật có, thường còn); ba là sợ khổ sinh tử; bốn là không làm việc lợi ích cho chúng sinh khác. A-nan, có bốn quả thù thắng cao tột của bồ-đề. Bốn là gì? Một là tối tịnh (trong sạch nhất); hai là chân ngã (cái ta chân thật); ba là diệu lạc (niềm vui nhiệm mầu); bốn là thường trụ (thường còn). Lúc ấy A-nan nghe Phật nói xong, ở giữa hội chúng liền từ chỗ ngồi đứng dậy, để trần vai phải, gối phải quỳ sát đất, cúi mình cung kính lễ dưới chân Phật, chắp tay hướng về Phật mà nói kệ (bài thơ tụng trong kinh):
Ngài nói được, làm được lý rất sâu xa, mãi vượt qua dòng tồn tại sinh tử, không lui sụt, không chìm đắm;
Đã vượt qua oán kết và mọi sợ hãi, nên con cúi đầu xin hỏi đấng Cù-đàm (họ của đức Phật Thích-ca);
Pháp nào là nhân của bồ-đề? Thế nào gọi là chướng ngại, thế nào gọi là quả?
Cúi mong đấng Đại Bi hiền lành, từ ái, thương xót chúng con mà phân biệt giảng nói.
Lúc ấy đức Thế Tôn khen rằng: "Lành thay A-nan! Ông hỏi được Như Lai nghĩa lớn rất sâu. Ông làm việc lợi ích cho nhiều chúng sinh, để khiến người và trời được đạo an vui. Nay ông hãy lắng nghe kỹ, hết lòng khát ngưỡng, cung kính tin nhận." — "Lành thay Thế Tôn, con rất mong được nghe."
Phật bảo A-nan: "Trong thế gian có ba hạng chúng sinh: một là chấp vào có; hai là chấp vào không; ba là không chấp có cũng không chấp không. Người chấp vào có lại có hai loại: một là quay lưng với con đường Niết-bàn (sự giải thoát, chấm dứt sinh tử), không có tính Niết-bàn, không cầu Niết-bàn, ưa thích sinh tử; hai là đối với pháp của ta không sinh lòng khát ngưỡng, phỉ báng Đại thừa. A-nan, những chúng sinh ấy không phải đệ tử Phật, Phật không phải là đại sư, không phải chỗ nương tựa của họ. Những người như thế đã ở trong ngu tối mù quáng, ắt sẽ rơi vào nơi hiểm nguy đáng sợ, tối tăm lớn; giữa đồng hoang lại đi vào rừng gai rậm đen tối dơ bẩn; lấy sự trói buộc của sinh tử làm chỗ đi về mãi về sau (?); rơi vào lưới xiển-đề (nhất-xiển-đề: kẻ dứt mất căn lành, không tin nhân quả, rất khó được giải thoát) không tự ra được.
Người chấp vào đoạn diệt (cho rằng mọi thứ rốt cuộc là không, chết là hết) cũng có hai loại: một là hành mà không có phương tiện (không có cách đúng đắn để giải thoát); hai là hành mà có phương tiện. Hành không có phương tiện lại có hai hạng người: một là chín mươi sáu loại ngoại đạo (các giáo phái ngoài đạo Phật) học thuyết khác nằm ngoài Phật pháp, như phái Chi-la-ca, Ba-dục-bà (?)…; hai là người ở trong Phật pháp, có thể sinh lòng tin, nhưng chấp chặt kiến chấp về ngã, không ưa chánh lý; ta nói người này giống như ngoại đạo kia. Lại có người tăng thượng mạn (tự cho mình đã chứng đắc trong khi thật ra chưa), ở trong chánh pháp quán về không mà sinh ra hai kiến chấp có và không. Chân không (cái không chân thật) ấy chính là cửa giải thoát trong sạch duy nhất đi thẳng đến bồ-đề vô thượng, đã được Như Lai hiển bày, chỉ dạy, nói đúng đắn; ở trong đó mà sinh kiến chấp về không, ta nói là không thể chữa trị. A-nan, nếu có người chấp ngã kiến lớn như núi Tu-di (núi chúa ở trung tâm thế giới), ta không lấy làm lạ, cũng không chê trách; còn người tăng thượng mạn chấp vào kiến chấp không, dù chỉ nhỏ như một sợi lông chẻ làm mười sáu phần, ta cũng không chấp nhận.
Hành có phương tiện cũng có hai hạng người: một là Thanh văn thừa (cỗ xe của hàng Thanh văn), chỉ tu lợi ích cho mình mà không thể làm việc lợi ích cho người khác; hai là Duyên giác thừa (cỗ xe của hàng Duyên giác), chỉ làm lợi ích cho người khác được chút ít, sống với ít việc, được chút ít đã cho là đủ. Người không chấp có không là bậc căn tính sắc bén nhất, tu hành Đại thừa. Người này không chấp vào sinh tử như kẻ xiển-đề, không hành không phương tiện như ngoại đạo, không hành có phương tiện như hàng nhị thừa (Thanh văn và Duyên giác). Họ hành như thế nào? Họ quán sinh tử và cõi Niết-bàn bình đẳng, cùng một tướng; đến khi được chánh đạo thì tâm an định; trụ nơi Niết-bàn trong sạch vô trụ xứ (không trụ vào sinh tử, cũng không trụ riêng vào Niết-bàn); dạo đi trong sinh tử mà không bị nhiễm ô; tu tâm đại bi làm gốc; chí lực cao mạnh, vững trụ không lay động."
Phật nói: "A-nan, nếu người tham đắm ba hữu (ba cõi tồn tại: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô Sắc) và phỉ báng Đại thừa thì gọi là nhất-xiển-đề, rơi vào tà định tụ (nhóm chắc chắn đi theo đường sai, khó được giải thoát). Nếu người chấp không, hành không có phương tiện thì rơi vào bất định tụ (nhóm chưa định hướng, có thể đi đường đúng hoặc sai). Lại có người chấp không mà hành có phương tiện, và người không chấp có không, hành đạo bình đẳng, thì gọi là chánh định tụ (nhóm chắc chắn đi đến giải thoát). A-nan, ngoài người không chấp có không, tu hành bình đẳng ra, còn lại bốn hạng người: một là nhất-xiển-đề; hai là ngoại đạo; ba là Thanh văn; bốn là Duyên giác. Họ có bốn thứ mê lầm ngăn trở, nên không thể chứng được Pháp thân (thân chân thật của Phật, chính là chân lý) và bồ-đề vô thượng của Như Lai. Bốn thứ ấy là gì?
Chối bỏ Đại thừa là chướng ngại của xiển-đề; để trừ chướng ngại này, ta dạy Bồ-tát tu hành tin ưa chân pháp Đại thừa. Ở mọi nơi đều chấp lầm ngã kiến là chướng ngại của ngoại đạo; để trừ chướng ngại này, ta dạy Bồ-tát tu hành pháp Bát-nhã ba-la-mật. Ở trong sinh tử chán sợ mệt mỏi cùng cực là chướng ngại của Thanh văn; để trừ chướng ngại này, ta dạy Bồ-tát tu hành pháp môn tam-muội Phá Hư Không. Quay lưng với việc lợi ích người khác, lấy việc nhỏ làm đủ là chướng ngại của Duyên giác; để trừ chướng ngại này, ta dạy Bồ-tát tu hành đại bi. Bốn hạng người này có bốn thứ mê lầm; để trừ những mê lầm ấy, ta nói bốn thánh đạo (con đường của bậc thánh). Nhờ đạo thù thắng này mà đối trị bốn điên đảo (bốn cái thấy lộn ngược sự thật), có thể chứng được quả bốn đức ba-la-mật (bốn đức tính viên mãn tột cùng) của Pháp thân vi diệu cao tột của Như Lai.
A-nan, sắc (hình sắc, thân xác) và các pháp khác đều vô thường mà lại tưởng là thường; các pháp đều khổ mà lại tưởng là vui; các pháp không có ngã mà lại tưởng là có ngã; các pháp không sạch mà lại tưởng là sạch — đó gọi là điên đảo. Quán sắc và các pháp là vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh thì không gọi là điên đảo, đó là không điên đảo. Nhưng nếu quán Pháp thân diệu đức của Như Lai như thế thì lại thành điên đảo. Để đối trị điên đảo này, ta nói bốn đức của Pháp thân Như Lai. Bốn là gì? Một là thường trụ ba-la-mật; hai là an lạc ba-la-mật; ba là chân ngã ba-la-mật; bốn là thanh tịnh ba-la-mật.
A-nan, hết thảy phàm phu chấp vào năm ấm (năm nhóm hợp thành thân tâm: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) bên trong mà khởi cái thấy điên đảo: trong cái vô thường mà sinh cái thấy là thường; trong cái thật là khổ mà sinh cái thấy là vui; trong cái vô ngã mà sinh cái thấy là có ngã; trong cái không sạch mà sinh cái thấy là sạch. A-nan, vì Pháp thân Như Lai là cảnh giới của nhất thiết chủng trí (trí biết rõ mọi loại, mọi mặt của tất cả các pháp), nên Thanh văn, Duyên giác không thể quán sát Pháp thân Như Lai, sự tu tập điên đảo của họ không thể nhổ dứt. Vì sao như thế? Pháp thân Như Lai là thường trụ thù thắng nhất, đáng được tu tập, họ lại quay lưng với tu thường trụ mà trụ vào tu vô thường; Pháp thân Như Lai là diệu lạc cao tột, đáng được tu tập, họ lại quay lưng với tu diệu lạc mà trụ vào tu khổ; Pháp thân Như Lai là chân ngã thù thắng nhất, đáng được tu tập, họ lại quay lưng với tu chân ngã mà trụ vào tu vô ngã; Pháp thân Như Lai là thanh tịnh tột bậc, đáng được tu tập, họ lại quay lưng với tu thanh tịnh mà trụ vào tu bất tịnh. Vì tu điên đảo như thế, con đường mà Thanh văn, Duyên giác an trụ không phải là chỗ đạt đến của con đường bốn đức của Pháp thân Như Lai. Vì vậy thường, lạc, ngã, tịnh của Pháp thân không phải cảnh giới của họ.
A-nan, nếu có chúng sinh tin lời Như Lai, có thể thấy Pháp thân là thường, lạc, ngã, tịnh, thì chúng sinh ấy không có tâm điên đảo, sinh ra cái thấy chân chánh. Vì sao như thế? Vì tu điên đảo, con đường mà Thanh văn, Duyên giác an trụ không phải là chỗ đạt đến của con đường bốn đức của Pháp thân Như Lai; vì vậy thường, lạc, ngã, tịnh của Pháp thân không phải cảnh giới của họ.
A-nan, nếu có chúng sinh tin lời Như Lai, có thể thấy Pháp thân là thường, lạc, ngã, tịnh, thì chúng sinh ấy không có tâm điên đảo, sinh ra cái thấy chân chánh. Vì sao như thế? A-nan, Pháp thân Như Lai chính là thường, lạc, ngã, tịnh ba-la-mật chân thật. Nếu có chúng sinh nhờ đạo thù thắng vi diệu mà quán thân Như Lai, thì những chúng sinh ấy đi từ sáng vào sáng, từ chỗ yên ổn đến chỗ vui thù thắng; họ là con thật của Phật, được tâm Phật thương nhớ, từ miệng Phật sinh ra, được Phật thành tựu, từ pháp hóa sinh, được phần của cải chánh pháp.
A-nan, người nhất-xiển-đề chối bỏ chánh pháp, trong sâu thẳm lòng tham đắm sinh tử hôi hám dơ bẩn; để trừ mê lầm này, ta dạy tu hành nguyện ưa Đại thừa; nương vào pháp này mà được quả tối tịnh. A-nan, hết thảy ngoại đạo chấp tà kiến về ngã mà sinh ra bám giữ; [nhưng] sắc và các pháp là tướng vô ngã, vì không tranh cãi (?), nên chư Phật ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) ở khắp mọi nơi và ta mới gọi là chân ngã. Các ngoại đạo ấy chấp năm ấm bên trong mà khởi ngã kiến, tâm cho là yên ổn khoái lạc; để phá mê lầm này, ta dạy tu tập Bát-nhã ba-la-mật; nương vào pháp này mà được quả chân ngã. A-nan, người Thanh văn sợ hãi sinh tử, đối với chỗ khổ diệt mà sinh lòng vui thích; để trừ chấp này, ta dạy tu tập pháp môn tam-muội Phá Hư Không; nương vào pháp này mà được quả lạc ba-la-mật đầy đủ cả niềm vui thế gian và xuất thế gian. A-nan, người Duyên giác không thể quán xét việc lợi ích người khác, không chịu sống hòa hợp với chúng sinh, ở một mình suy nghĩ, tâm cho là yên ổn khoái lạc; để trừ chấp này, ta dạy tu tập đại bi của Bồ-tát; nương vào pháp này mà thường khắp mười phương, vì làm việc lợi ích cho chúng sinh mà lưu lại, nên được quả thường trụ ba-la-mật. A-nan, nhờ bốn đức này, hết thảy Như Lai thật đúng với pháp giới, không chấp có không, như hư không lớn, tu cõi không đến chỗ rốt ráo nhất, vượt qua ba thời mà mãi mãi an trụ.
A-nan, hết thảy A-la-hán, Bích-chi Phật và Bồ-tát ở các địa vị cao, vì bốn thứ chướng ngại nên không được bốn đức ba-la-mật của Pháp thân Như Lai. Bốn thứ ấy là gì? Một là sinh duyên hoặc (mê lầm làm duyên cho sự sinh); hai là sinh nhân hoặc (mê lầm làm nhân cho sự sinh); ba là hữu hữu (sự có mặt của một đời sống vi tế); bốn là vô hữu (sự hoại diệt). Thế nào là sinh duyên hoặc? Đó chính là vô minh trụ địa (tầng vô minh căn bản sâu kín nhất, gốc của mọi phiền não) sinh ra mọi hành (hoạt động tạo tác), giống như vô minh sinh ra nghiệp (hành động tạo quả báo). Thế nào là sinh nhân hoặc? Đó là các hành do vô minh trụ địa sinh ra, ví như các nghiệp do vô minh sinh ra. Thế nào là hữu hữu? Lấy vô minh trụ địa làm duyên, lấy vô minh trụ địa làm nhân, khởi ra hành vô lậu (hành không còn phiền não thô) và ba loại ý sinh thân (thân vi tế do ý sinh ra, của bậc thánh đã thoát khỏi sinh tử thông thường); ví như lấy bốn thủ (bốn thứ chấp giữ: chấp dục lạc, chấp kiến giải, chấp giới cấm sai lầm, chấp ngã) làm duyên, lấy ba nghiệp hữu lậu (nghiệp còn phiền não) làm nhân mà khởi ra ba hữu. Thế nào là vô hữu? Lấy ba loại ý sinh thân làm duyên, có sự hoại diệt vi tế không thể nhận biết; ví như lấy sự sinh trong ba hữu làm duyên mà có già chết trong từng sát-na (khoảnh khắc cực ngắn).
Vì vô minh trụ địa là chỗ nương của hết thảy phiền não mà chưa đoạn trừ được, nên các A-la-hán, Bích-chi Phật và Bồ-tát tự tại không thể đạt đến, không thể thấy đại tịnh ba-la-mật, nơi cáu bẩn vẩn đục của phiền não và sự hôi hám của tập khí (thói quen tàn dư do phiền não huân tập lâu đời) đã rốt ráo diệt hết. Vì nương vô minh trụ địa mà khởi mê lầm thuộc tướng nhẹ, còn hành hư vọng chưa diệt trừ, nên không thể đạt đến, không thể thấy đại ngã ba-la-mật không tạo tác, không hành động, tột cùng vắng lặng. Vì duyên vô minh trụ địa, nhân hư vọng vi tế mà khởi nghiệp vô lậu, các ấm do ý sinh ra chưa trừ hết, nên không thể đạt đến, không thể thấy đại lạc ba-la-mật tột cùng diệt hết, xa lìa. Nếu chưa thể làm cho hết thảy phiền não, nghiệp, nạn sinh vĩnh viễn hết sạch không còn sót, [mà điều ấy là chỗ] chư Như Lai là cõi cam lộ (cõi bất tử, chỉ Niết-bàn), thì cái chết biến dịch (cái chết vi tế do biến đổi, khác với cái chết thân xác thông thường) chưa dứt dòng, chưa diệt hết vô lượng (?), nên không thể đạt đến, không thể thấy đại thường ba-la-mật tột cùng không biến đổi.
A-nan, trong ba cõi có bốn thứ nạn: một là nạn phiền não; hai là nạn nghiệp; ba là nạn sinh báo (quả báo phải thọ sinh); bốn là nạn lỗi lầm. Sinh tử phương tiện do vô minh trụ địa khởi ra giống như nạn phiền não trong ba cõi; sinh tử nhân duyên do vô minh trụ địa khởi ra giống như nạn nghiệp trong ba cõi; sinh tử hữu hữu do vô minh trụ địa khởi ra giống như nạn sinh trong ba cõi; sinh tử vô hữu do vô minh trụ địa khởi ra giống như nạn lỗi lầm trong ba cõi. Nên biết như thế. A-nan, vì bốn thứ sinh tử chưa trừ diệt, nên ba loại ý sinh thân không có quả thường, lạc, ngã, tịnh ba-la-mật. Chỉ Pháp thân của Phật là thường, là lạc, là ngã, là tịnh ba-la-mật. Ông nên biết.
A-nan, đại tịnh ba-la-mật của Pháp thân Như Lai nên biết có hai thứ: tự tính thanh tịnh là tướng chung của nó; thanh tịnh do không còn cáu bẩn là tướng riêng của nó. Đại ngã ba-la-mật nên biết có hai thứ: xa lìa mọi chấp tà của ngoại đạo, vì đã vượt khỏi sự hư vọng của ngã kiến; xa lìa sự chấp lầm theo lý lẽ suy tính của nhị thừa, vì đã vượt khỏi sự hư vọng của vô ngã. Đại lạc ba-la-mật nên biết có hai thứ: đoạn gốc khổ và tập (nguyên nhân của khổ), cởi trói tập khí, thì có thể chứng được sự diệt hết mọi khổ; vì các ấm do ý sinh ra đã nhổ trừ hết. Đại thường ba-la-mật nên biết có hai thứ: không làm giảm bớt các hành vô thường, vì đã vượt khỏi đoạn kiến; cũng không thêm thắt vào Niết-bàn thường trụ, vì đã vượt khỏi thường kiến. Nếu cho rằng các hành vô thường [là đoạn diệt hẳn], đó gọi là đoạn kiến (cái thấy sai lầm cho rằng mọi thứ dứt mất hoàn toàn); nếu cho rằng Niết-bàn thường trụ [như một vật có thật], đó gọi là thường kiến (cái thấy sai lầm chấp vào sự thường còn). Đối trị bốn mê lầm ngăn trở, lật ngược bốn điên đảo, thì thường, lạc, ngã, tịnh là quả chân thật.
A-nan, việc lợi ích của bồ-đề là gì? Có hai thứ việc: một là vô phân biệt trí (trí không phân biệt, chứng thẳng chân lý); hai là vô phân biệt hậu trí (trí có được sau trí không phân biệt, dùng để hiểu biết và giáo hóa thế gian). Hai thứ trí này có hai việc: một là để thành tựu lợi ích cho mình; hai là để thành tựu lợi ích cho người. Thế nào là lợi mình? Làm viên mãn thân giải thoát, giữ gìn Pháp thân trong sạch, diệt phiền não chướng (chướng ngại do phiền não) và nhất thiết trí chướng (chướng ngại ngăn trí biết tất cả), đó gọi là lợi mình; vô phân biệt trí có thể thành tựu pháp này. Thế nào là lợi người? Từ vô phân biệt hậu trí, cho đến hết thời gian sinh tử, không cần suy tính, hiện ra hai thứ thân, nói pháp không cùng, không gián đoạn, không hạn lượng, để giúp chúng sinh thoát khổ sinh tử và ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), để muốn an lập hết thảy chúng sinh, đặt họ vào đường lành, trụ nơi ba thừa (ba cỗ xe: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát), đó gọi là lợi người.
Lại nữa, lợi mình không lìa ba phần công đức: một là vô lậu (không còn phiền não); hai là biến mãn (đầy khắp); ba là vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt). Lại nữa, lợi người không lìa bốn phần công đức, cứu vớt chúng sinh không rơi vào bốn chỗ: một là thấy sai, si mê, nghi ngờ; hai là đường khổ, đường ác, đường sa đọa; ba là lấy lòng ganh ghét, lòng oán kết mà phá hoại chánh giáo; bốn là lấy tâm thấp kém mà tham ưa Tiểu thừa (cỗ xe nhỏ, chỉ cầu giải thoát riêng mình). A-nan, làm khởi hai việc ấy là lợi mình và lợi người, đó là việc của bồ-đề.
A-nan, thế nào gọi là các pháp tương ứng với bồ-đề? Bồ-đề vô thượng là tướng chân thật, có mười chín pháp tương ứng với nó: một là không thể nghĩ lường; hai là vi tế; ba là chân thật; bốn là đạo lý rất sâu; năm là không thể thấy; sáu là khó thông đạt; bảy là thường; tám là tồn tại; chín là vắng lặng; mười là hằng còn; mười một là mát mẻ; mười hai là đầy khắp; mười ba là không phân biệt; mười bốn là không dính mắc; mười lăm là không ngăn ngại; mười sáu là tùy thuận; mười bảy là không thể nắm bắt; mười tám là đại tịnh; mười chín là trong suốt. Mười chín pháp này luôn không lìa bồ-đề vô thượng, nên gọi là các pháp tương ứng với bồ-đề.
A-nan, thế nào là hành xứ (phạm vi hiển hiện) của bồ-đề? Ba thứ đạo lý hiển hiện ba thân: một là đạo lý rất sâu; hai là đạo lý rộng lớn; ba là đạo lý muôn đức. A-nan, thân thứ nhất tương ứng với năm tướng và năm công đức. Năm tướng là gì? Một là vô vi; hai là không lìa nhau; ba là lìa hai bên cực đoan; bốn là thoát mọi chướng ngại; năm là tự tính thanh tịnh. Năm công đức là gì? Một là không thể đo lường; hai là không thể đếm; ba là khó nghĩ bàn; bốn là bất cộng; năm là rốt ráo thanh tịnh.
Thân thứ hai là do dòng chảy trong sạch của Pháp thân hiển hiện ra, có vô lượng công đức Như Lai, lấy Ma-ha Bát-nhã (trí tuệ lớn) và đại bi làm thể, tương ứng với năm công đức: một là tướng không phân biệt; hai là tâm không cần dụng công; ba là làm lợi ích đúng ý chúng sinh; bốn là không lìa Pháp thân; năm là luôn có mặt khắp nơi cùng một lúc, không bỏ chúng sinh.
Thân thứ ba lấy hình sắc do dòng chảy trong sạch của bát-nhã và đại bi hiển hiện làm thể, tương ứng với bốn phần công đức: một là ba mươi hai tướng (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp trên thân Phật); hai là tám mươi vẻ đẹp phụ; ba là oai đức; bốn là sức mạnh. Thân ấy có thể tương ứng thâu nhiếp theo căn cơ, ham muốn, tính tình và hành động của chúng sinh, ở trong cõi Phật ô uế mà thị hiện các chuyện bản sinh (chuyện các đời trước của Phật); hoặc thị hiện lên cõi trời Đâu-suất (cõi trời nơi Bồ-tát ở trước khi xuống trần thành Phật); hoặc thị hiện từ cõi trời ấy đi xuống; hoặc thị hiện gửi thần thức vào thai mẹ; hoặc hiện lúc mới sinh ra khỏi thai; hoặc hiện ở địa vị câu-ma-la (tuổi thiếu niên, thời làm thái tử); hoặc hiện học mười tám minh xứ (mười tám môn học thuật thế gian); hoặc hiện vui chơi các trò trong vườn sau; hoặc hiện xuất gia; hoặc hiện tu khổ hạnh; hoặc đến đạo tràng (nơi ngồi tu thành đạo); hoặc thành Phật đạo; hoặc ở Ba-la-nại (thành nơi Phật giảng pháp lần đầu) chuyển bánh xe pháp nhiệm mầu (bắt đầu giảng giáo pháp); hoặc ở rừng Kiên Cố (rừng cây sa-la nơi Phật nhập diệt) mà bát-niết-bàn-na (nhập Niết-bàn). Thị hiện các việc như thế, cho đến tận cùng thời gian sinh tử về sau. A-nan, bồ-đề vô thượng thâu tóm trọn ba thân, vì vậy gọi là hành xứ của bồ-đề.
A-nan, thế nào là pháp thường trụ của bồ-đề vô thượng? Sự thường trụ này có hai pháp làm nhân duyên: một là không sinh không diệt; hai là không cùng không tận. Đó gọi là pháp thường trụ của bồ-đề. A-nan, thế nào là tướng bất cộng của bồ-đề vô thượng? Bất cộng có hai thứ: một là không thể biết, nghĩa là các phàm phu, Thanh văn, Duyên giác không thể thông đạt, không phải cảnh giới của họ; hai là không thể được, nghĩa là trừ một mình Phật, ngoài ra không ai được. Pháp bất cộng này có năm thứ: một là vì lý như như rất sâu; hai là vì tự tại không thể lay động; ba là vì được cõi thanh tịnh vô lậu thâu nhiếp; bốn là vì không ngăn ngại đối với mọi chỗ cần biết; năm là vì việc lợi ích chúng sinh được viên mãn. Đó gọi là tướng bất cộng của bồ-đề.
A-nan, thế nào là bồ-đề vô thượng không thể suy nghĩ? Có sáu nguyên nhân khiến không thể suy nghĩ: một là vượt ngoài cảnh giới của lời nói; hai là thuộc về đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối thượng); ba là đã vượt ngoài sự suy nghĩ phân biệt của giác quán (sự suy tìm thô và xét kỹ của tâm); bốn là không thể dùng ví dụ mà nắm được; năm là vì là bậc cao nhất trong mọi pháp; sáu là vì không thể đặt nó vào chỗ sinh tử hay Niết-bàn. Đó gọi là bồ-đề vô thượng không thể suy nghĩ.
A-nan, vì sao Như Lai về mặt bồ-đề vô thượng là không thể nghĩ bàn? A-nan, hết thảy Như Lai trụ nơi bồ-đề vô thượng có năm nhân duyên không thể nghĩ bàn. Năm là gì? Một là tự tính; hai là chỗ ở; ba là sự an trụ; bốn là một hay khác; năm là sự lợi ích. A-nan, vì sao Như Lai về mặt tự tính bồ-đề không thể nghĩ bàn? Ngay nơi sắc (hình sắc, thân xác) là Như Lai thì không thể được; lìa sắc là Như Lai cũng không thể được; thọ (cảm giác), tưởng (tri giác), hành (tác ý), thức (nhận biết) cũng như thế. Ngay nơi địa giới (yếu tố đất) là Như Lai thì không thể được; lìa địa giới là Như Lai cũng không thể được; thủy giới, hỏa giới, phong giới (yếu tố nước, lửa, gió) cũng như thế. Ngay nơi nhãn nhập (giác quan mắt) là Như Lai thì không thể được; lìa nhãn nhập là Như Lai cũng không thể được; tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng như thế. Ngay nơi pháp có là Như Lai thì không thể được; pháp không cũng như thế. Đó gọi là tính bồ-đề không thể nghĩ bàn.
A-nan, vì sao Như Lai về mặt chỗ ở của bồ-đề không thể nghĩ bàn? Như Lai ở trong cõi Dục (cõi còn ham muốn) là không thể nghĩ bàn; lìa cõi Dục cũng không thể nghĩ bàn; cõi Sắc (cõi còn hình thể vi tế) và cõi Vô Sắc (cõi chỉ còn tâm) cũng như thế. Như Lai ở trong loài người là không thể nghĩ bàn; lìa loài người cũng không thể nghĩ bàn; sáu đường (sáu cõi tái sinh) cũng như thế. Như Lai ở phương đông là không thể nghĩ bàn; lìa phương đông cũng không thể nghĩ bàn; mười phương cũng như thế. Đó gọi là chỗ ở không thể nghĩ bàn.
A-nan, thế nào là Như Lai về mặt sự an trụ của bồ-đề không thể nghĩ bàn? A-nan, an lạc trụ là chỗ Như Lai an trụ, không thể nghĩ bàn; tịch tĩnh trụ là chỗ Như Lai an trụ, không thể nghĩ bàn; hữu tâm trụ là chỗ Như Lai an trụ, không thể nghĩ bàn; vô tâm trụ là chỗ Như Lai an trụ, không thể nghĩ bàn; cũng như thế, phạm trụ (sự an trú trong tâm từ, bi, hỷ, xả) và thánh trụ (sự an trú của bậc thánh trong các định giải thoát) là chỗ Như Lai an trụ, không thể nghĩ bàn. Đó gọi là sự an trụ không thể nghĩ bàn.
A-nan, vì sao Như Lai về mặt một hay khác không thể nghĩ bàn? Như Lai ba đời cùng trụ ở một chỗ. Chỗ ấy là gì? Là pháp giới vô lậu tự tính thanh tịnh. Các Như Lai ấy là một hay khác đều không thể nghĩ bàn. Đó gọi là một hay khác không thể nghĩ bàn. A-nan, vì sao Như Lai về mặt việc lợi ích không thể nghĩ bàn? Như thế, các Như Lai cùng một pháp giới, trí tuệ, thần lực, sự tinh cần chân chánh và oai đức đều bình đẳng, trụ nơi pháp giới thanh tịnh vô lậu. Các Như Lai nhờ chuyển y này mà có thể làm vô lượng lợi ích cho chúng sinh. Đó gọi là lợi ích không thể nghĩ bàn.
Lại nữa, không thể nghĩ bàn có hai thứ: một là không thể nói ra, vì vượt ngoài cảnh giới của lời nói; hai là vượt ra khỏi mọi thế gian, vì trong thế gian không có gì để ví sánh. Đó gọi là không thể nghĩ bàn. Lại nữa, chân như gốc vốn không bị nhiễm, ngọn không bị cáu bẩn, không thể nghĩ bàn. A-nan, đó gọi là bồ-đề không thể nghĩ bàn."
Kinh Vô Thượng Y do Phật nói, quyển thượng (hết)
Kinh Vô Thượng Y do Phật nói, quyển hạ
Tam tạng (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) Chân Đế người Thiên Trúc (Ấn Độ) đời Lương dịch
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video