Thiên 20 — Quyển 20 — Hoa Đà: Bào chế các vị thuốc
Quyển hai · Mục mười Những phép thần hiệu của Hoa Đà (danh y nổi tiếng cuối đời Đông Hán) về bào chế và luyện các vị thuốc Quyển hai · Mục mười 20001 · Phép bí truyền của Hoa Đà luyện Nguyên minh phấn Nguyên minh phấn (bột trắng tinh luyện từ phác tiêu, tức muối khoáng natri sunfat đã khử hết nước) giỏi nhất là giáng hỏa (hạ cái nóng bốc lên trong người) và hóa đàm (làm tan đờm). Nó làm mát và thông lợi tạng phủ (các cơ quan nội tạng theo Đông y). Bệnh nguy kịch uống vào có thể trừ được, chứng cuồng táo (phát cuồng, bứt rứt vật vã) dùng vào thì khỏi ngay. Cách luyện: nên làm sau tiết Đông chí (khoảng ngày 22 tháng 12 dương lịch). Lấy mười cân phác tiêu (muối khoáng natri sunfat thô, chưa tinh chế; cân là đơn vị trọng lượng xưa, khoảng nửa ký) đã làm sạch, một đấu năm thăng nước (đấu, thăng là đơn vị đo dung tích xưa; một đấu bằng mười thăng) và năm cân củ cải trắng, cho cả vào nồi nấu cho tiêu tan ra. Đợi sôi kỹ thì vớt bỏ củ cải. Lấy hai lớp giấy bông (loại giấy mềm, dai) trải lòng trong cái nia đan bằng nan tre, nhân lúc còn nóng mà lọc. Đem nước lọc để ngoài trời ba ngày, tiêu sẽ dần dần đông kết lại; chắt bỏ phần nước còn thừa rồi để cho khô. Lấy tiêu xuống, đặt nồi đất lên lò than, mỗi lần cho một bát tiêu vào nấu tan cho sôi, dùng thìa đồng vừa xúc vừa khuấy. Khi tiêu sắp đông lại thì xúc vào những vò nhỏ vốn dùng để ủ cá chua, chừa trống phía trên chừng một tấc (khoảng 3 phân), rồi lại cho tiêu vào nấu tiếp, cứ thế cho đến hết. Dưới mỗi vò đóng ba cái đinh xếp theo hình chữ "phẩm" (ba điểm thành hình tam giác), cắm sâu xuống đất, chừa nửa tấc nhô lên trên. Đặt vò kê hờ trên ba đầu đinh, lấy ngói đậy miệng. Xung quanh xây gạch thành lò có trăm lỗ thông hơi, vây quanh vò, cách vò chừng một tấc. Bỏ than đang cháy vào trong lò, lửa bốn phía, lửa trên đỉnh và lửa dưới đáy phải cùng lúc bao bọc lấy vò, nung đến khi tiêu trong vò đỏ rực thì thôi. Hôm sau lấy vò ra. Trước đó đã trải phẳng giấy bông trên chỗ đất râm mát sạch sẽ. Đổ tiêu trong vò ra nghiền mịn, dùng rây lụa rây lên giấy bông, rải dày chừng một tiền (?) (tiền là đơn vị trọng lượng xưa, khoảng 3–4 gam). Ba ngày sau tiêu "sống lại" (hút ẩm trở lại), màu trắng như bột, nhẹ xốp, kết thành từng mảng. Lại cho vào bát sành, trừ bỏ hơi ẩm, cất giữ đợi lúc dùng. Quyển hai · Mục mười 20002 · Phép bí truyền của Hoa Đà luyện tiêu thạch Lấy nửa cân phác tiêu sạch cho vào vò, dùng lửa than nung cho chảy ra, nấu đến cạn khô và đỏ lên (?) thì ngừng lửa. Để nguội hẳn rồi lấy ra, thế là thành tiêu thạch (muối khoáng đã tinh luyện để làm thuốc). Cất giữ đợi lúc dùng. Quyển hai · Mục mười 20003 · Phép bí truyền của Hoa Đà luyện Kim đỉnh phê Lấy một cân chì cho vào vò nhỏ, dùng lửa than nung cho chảy. Thả hai lạng bạch phê (thạch tín trắng, một chất cực độc; lạng là đơn vị trọng lượng xưa, bằng mười tiền) lên trên chì đang chảy lỏng, luyện cho đến khi hết khói thì thôi. Để nguội hẳn rồi đập vò ra, Kim đỉnh phê (lớp thạch tín kết tinh trên mặt chì, dùng làm thuốc) sẽ đóng lại trên mặt khối chì. Gỡ lấy, cất giữ đợi lúc dùng. Quyển hai · Mục mười 20004 · Phép bí truyền của Hoa Đà lấy Hồng diên Hồng diên (tên gọi theo phép luyện đan, chỉ máu kinh nguyệt) là thiên quý (chất trong người quyết định sự trưởng thành sinh dục; ở đây chỉ kinh nguyệt) của người con gái lần đầu tiên mới có. Con gái đến năm mười bốn tuổi thì thiên quý đến. Đó là "chân dương trong âm" (phần dương thật nằm bên trong cái âm, theo thuyết âm dương), là phần bẩm thụ gốc của khí huyết. Trước khi sắp có kinh, hai gò má ửng hồng như hoa đào; khi dương hiện ra mà âm ẩn đi như thế thì trong vòng nửa tháng tất sẽ có kinh. Có thể chuẩn bị sẵn một thước năm tấc lụa bông trắng, giặt cho sạch. Kinh lần đầu thường có hình như mắt cá, màu đỏ mà sáng, bóng như ngọc trai; phần kinh còn lại thì thay lụa khác mà hứng lấy. Phơi lụa trong râm cho khô, rồi ngâm vào đồng tiện (nước tiểu của bé trai khỏe mạnh, dùng làm thuốc) loại tốt. Chốc lát sau máu kinh tự nhiên bong ra; gom lại vào chậu sứ, phơi râm cho khô, đợi lúc dùng. Kinh nguyệt từ lần thứ hai trở đi, miễn người con gái còn trinh, đều có thể gom lấy. Để khô trong râm, rồi cho vào chậu sứ thăng luyện (nung cho bốc hơi rồi ngưng kết lại), sẽ được thứ màu như sương tím. Thứ lấy từ lần kinh đầu tiên là báu vật bậc nhất để tiếp mệnh (nối thêm tuổi thọ). Cách uống: hòa với rượu lâu năm mà uống. Uống quá lượng (?) thì sẽ mê man như say, không tỉnh; cho uống sữa người, ít ngày sau tự tỉnh. Sau khi uống, nếu kiêng tuyệt chuyện chăn gối thì được thêm một kỷ tuổi thọ (mười hai năm). Kinh nguyệt từ lần thứ hai trở đi, nếu phối vào bài Nhị nguyên đan (tên một bài thuốc viên) rồi uống với sữa người, cũng có thể tiếp mệnh, kéo dài tuổi thọ, trừ được trăm bệnh. Phương này hết sức bí mật, không nên dễ dàng tiết lộ. Quyển hai · Mục mười 20005 · Phép bí truyền của Hoa Đà lấy Kim trấp Kim trấp (nước phân người được ủ kín lâu năm cho thành nước trong, dùng làm thuốc giải độc, hạ nhiệt) chữa được ngộ độc thạch tín, ngộ độc cá nóc, đều cực kỳ hiệu nghiệm. Lại như các chứng: thương hàn (bệnh sốt do tà khí từ bên ngoài xâm nhập) với dương độc làm người bệnh phát cuồng; đinh sang (nhọt độc rễ sâu, cứng như cái đinh); sa chứng (chứng cảm nóng cấp, nôn mửa, đau bụng, người bứt rứt, dân gian gọi là trúng gió); độc khí lấn vào trong khiến bứt rứt, khát nước; mạch to mà có lực, v.v., đều có thể chữa được. Cách lấy: dùng một cây tre mao trúc to, lấy một khúc liền hai đốt, dùng dao gọt bỏ một nửa lớp vỏ xanh bên ngoài, làm như thế tức là được kim trấp (?) (đoạn này nguyên văn dường như bị sót chữ). Cho vào vò sứ cất giữ đợi lúc dùng. Quyển hai · Mục mười 20006 · Phép bí truyền của Hoa Đà lấy Thiềm tô Cóc bất kể to nhỏ, con nào cũng có thiềm tô (nhựa trắng tiết ra từ chỗ u sau mắt con cóc, dùng làm thuốc). Cách lấy: dùng cái nhíp đồng bản rộng, kẹp hơi chặt lên chỗ thịt gồ cao trên gờ mày con cóc, rồi rút ra ngay. Nhựa sẽ đọng lại trong lòng nhíp; nhiều thì cạo xuống, phơi trong râm cho khô. Con cóc đã lấy nhựa, cho tránh gió hai ngày, rồi thả lại vào vườn cỏ, tự nhiên sẽ không đến nỗi hại đến mạng sống của nó. Quyển hai · Mục mười 20007 · Phép bí truyền của Hoa Đà chế Phụ tử Chọn những củ phụ tử (củ con của cây ô đầu, rất độc, phải chế mới dùng được) to, ngâm trong đồng tiện, cho nước ngập trên củ ba tấc, mỗi ngày thay nước tiểu mới. Ngâm như thế, mùa hè ba ngày, mùa đông năm ngày; rồi lại thay đồng tiện mới, đem nấu cho đến khi cháy hết hai nén hương thì thôi. Bỏ vỏ và phần cuống, xâu dây phơi trong râm cho khô, hoặc phơi nắng cũng được. Cất giữ đợi lúc dùng. Quyển hai · Mục mười 20008 · Phép bí truyền của Hoa Đà nuôi tạo Không thanh Không thanh (một loại khoáng chất của đồng, màu xanh, ruột rỗng) là thuốc nhỏ mắt thần hiệu. Thứ có sẵn trong tự nhiên rất khó kiếm, nay dùng sức người mà nuôi tạo ra, công hiệu không khác gì thứ tự nhiên. Phương dùng: phác tiêu nửa tiền; bạch tật lê (quả cây gai ma vương), long đởm thảo, mỗi thứ một phân (phân là đơn vị trọng lượng, bằng một phần mười tiền); lá tiên linh tì (tức dâm dương hoắc), toàn phúc hoa, mỗi thứ một tiền. Tất cả tán thành bột. Lấy một cục đất sét vàng to bằng nắm tay, trộn đều với thuốc, hòa nước cho nhão như cơm nát, nặn thành bánh đất. Dùng năm đồng tiền Thái Bình (đồng tiền đồng thời xưa có đúc chữ "Thái Bình"), xếp theo năm phương (đông, tây, nam, bắc và chính giữa). Trên mặt trơn của tiền viết năm chữ Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ (ngũ hành: năm yếu tố cơ bản cấu thành vạn vật theo triết học cổ); mặt có chữ viết thì úp xuống dưới, mặt có chữ đúc thì ngửa lên, đặt đúng theo phương của từng hành. Dùng (một chữ bị mất) sa (?) (một loại khoáng chất dạng hạt) to bằng hạt đậu, mỗi đồng tiền đặt bốn hạt vào các khe lỗ giữa bốn chữ đúc. Phải đặt trên đất vàng khô, xếp theo bánh đất, úp một chậu sành mới lên trên, lại lấy đất vàng khô phủ kín lên chậu. Mùa đông để mười ngày, mùa hè năm ngày thì lấy ra. Gỡ lấy phần kết tinh trên mặt các đồng tiền, nghiền mịn cho vào thuốc. Không được để quá già, cũng không được non, phải vừa độ. Quyển hai · Mục mười 20009 · Phép bí truyền của Hoa Đà luyện Chung nhũ Chung nhũ (thạch nhũ: đá vôi rủ xuống như bầu vú trong hang động, dùng làm thuốc) có công làm mạnh phần âm và thêm phần dương, thông suốt các khớp toàn thân, làm thông lợi cửu khiếu (chín lỗ trên cơ thể: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, hậu môn và lỗ tiểu), bồi bổ hư lao (chứng cơ thể suy kiệt lâu ngày), làm xuống sữa. Uống vào khiến dương khí đầy lên nhanh chóng, ăn uống gấp bội, thân thể cường tráng. Cách chọn: không kể dày hay mỏng, chỉ cần màu sắc sáng sạch, bóng láng là dùng để luyện được. Chỉ có loại màu vàng và màu đỏ là không dùng được. Khi luyện, cho một cân thạch nhũ vào đồ đựng bằng vàng hoặc bạc, rồi đặt đồ đựng ấy vào trong một cái nồi lớn, đổ nước cho ngập, nấu sao cho nước luôn sôi lăn tăn như mắt cá, nước cạn thì thêm vào. Nếu là nhũ mỏng thì nấu ba ngày ba đêm; nếu là loại "răng nhạn" (thạch nhũ hình như răng chim nhạn) hoặc loại ống nhũ dày béo thì nấu bảy ngày bảy đêm. Đợi màu nhũ chuyển sang trắng ngà là đã chín; nếu ngờ còn sống thì nấu thêm, đủ mười ngày là tốt nhất. Nấu xong, lấy đồ đựng bằng vàng bạc ra; nước trong nồi lúc ấy đều vàng đục, phải đổ đi, đừng cho người uống. Lại đổ nước trong vào nồi, đặt đồ đựng nhũ trở vào, nấu chừng nửa ngày rồi lấy ra; nếu nước vẫn trong, không đổi màu thì thôi, vậy là nhũ đã hết độc. Quyển hai · Mục mười 20010 · Phép bí truyền của Hoa Đà nghiền Chung nhũ Lấy thạch nhũ đã luyện, cho vào đồ sứ, dùng chày ngọc giã nát, rồi cho nước vào mà nghiền; nước cạn thì thêm, luôn giữ cho loãng như nước vo gạo. Hạt nhũ mịn đều nổi lên trên, hạt thô chìm xuống dưới; cứ xoay chày quanh mà nghiền thì dễ nát. Đủ năm ngày thì trông như sữa, đến bảy tám ngày thì nhũ phát ra ánh trắng, rất đẹp. Lấy một ít đặt lên cánh tay để thử: nếu trơn láng như con mọt trắng trong sách (loại mọt bạc ăn giấy, mình trắng bóng), tự nhiên có ánh trắng hiện ra, thì lấy nước dội lên; nếu không trôi theo nước là đã chín. Nếu gặp nước mà trôi đi là còn sống, phải nghiền tiếp, đến khi không trôi mới thôi. Chín rồi thì để lắng, gạn lấy, phơi khô, làm thành thuốc viên hay thuốc bột tùy ý mà uống.