Thiên 4 — Quyển 4 — Hoa Đà: Nội khoa

 Quyển bốn

 Những phương thuốc thần hiệu chữa bệnh nội khoa của Hoa Đà (danh y cuối đời Đông Hán)

 Quyển bốn

 4001. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn mới phát (thương hàn: theo y học cổ truyền là nhóm bệnh do khí lạnh và tà khí từ bên ngoài xâm nhập vào người, khởi đầu bằng sợ lạnh, phát sốt, đau đầu, đau mình; không phải bệnh thương hàn do vi khuẩn của y học hiện đại)

 Thương hàn mới mắc ngày thứ nhất, bệnh còn ở lớp da ngoài cùng, nên xoa thuốc cao rồi hơ lửa thì khỏi. Nếu không khỏi, đến ngày thứ hai bệnh vào lớp da thịt nông, có thể châm kim theo phép, rồi uống Giải cơ tán (tên bài thuốc bột làm thông lớp cơ, đẩy tà khí ra ngoài) để phát hãn (làm cho ra mồ hôi để đẩy tà khí ra ngoài); mồ hôi ra thì khỏi. Nếu vẫn không khỏi, đến ngày thứ ba bệnh vào lớp thịt, lại cho ra mồ hôi thì khỏi. Nếu vẫn không khỏi thì dừng lại, đừng cho ra mồ hôi nữa.

 Đến ngày thứ tư bệnh ở ngực, nên uống viên Lê lô (thuốc viên làm từ cây lê lô, có tác dụng gây nôn); nôn nhẹ thì khỏi. Nếu người bệnh càng mệt hơn mà viên Lê lô không làm nôn được, thì uống Tiểu đậu qua đế tán (thuốc bột gồm đậu đỏ và cuống quả dưa, dùng để gây nôn); nôn ra thì khỏi. Xem người bệnh vẫn chưa tỉnh táo thì châm kim theo phép thêm một lần. Ngày thứ năm bệnh ở bụng, ngày thứ sáu bệnh vào vị (dạ dày, theo y học cổ truyền gồm cả đường ruột tiêu hóa); bệnh đã vào vị thì có thể dùng phép hạ (cho thuốc tẩy xổ để tống tà khí ra đường đại tiện).

 Lại nữa, khi thương hàn mới phát, dùng sài hồ (rễ cây sài hồ), bạch thược (rễ cây thược dược trắng), phục linh (một loại nấm mọc ở rễ thông), cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt), quế chi (cành non cây quế), ma hoàng (thân cây ma hoàng, thuốc làm ra mồ hôi) mỗi thứ một đồng cân (đơn vị cân thuốc, khoảng 3,7 gam), đương quy (rễ cây đương quy) hai đồng cân, trần bì (vỏ quýt phơi lâu năm) năm phân (một phần mười đồng cân), sắc nước uống, rất hiệu nghiệm.

 Quyển bốn

 4002. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn không ra mồ hôi

 Hễ mắc thương hàn, từ ngày thứ nhất đến ngày thứ hai mà không ra mồ hôi, nên dùng: cát căn (rễ sắn dây) nửa cân (đơn vị cân thời xưa, bằng mười sáu lạng), ô mai (quả mơ hun khói) mười bốn quả, hành trắng (phần gốc trắng của cây hành) một nắm, đậu xị (đậu đen ủ lên men) một thăng (đơn vị đo dung tích thời xưa) (bọc bằng vải bông).

 Dùng chín thăng nước, nấu còn ba thăng, chia làm ba lần uống. Uống lần đầu xong thì đắp chăn thật dày cho ra mồ hôi; mồ hôi ra rồi thì rắc phấn lên người cho khô.

 Quyển bốn

 4003. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn nói sảng

 Đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc xổ mạnh) bốn lạng, hậu phác (vỏ cây hậu phác) hai lạng (nướng), chỉ thực (quả cam chua non phơi khô) ba quả (nướng).

 Dùng bốn thăng nước, nấu còn một thăng hai cáp (một phần mười thăng), bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm. Nếu uống một lần đã đi ngoài được, hết nói sảng, thì đừng uống nữa.

 Quyển bốn

 4004. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn phát cuồng

 Hễ thương hàn nóng đến cực độ mà phát cuồng, kinh hãi hồi hộp, mê man không tỉnh táo, có thể gấp dùng: thạch cao (một loại khoáng chất, tính rất mát) hai đồng cân, hoàng liên (rễ cây hoàng liên, vị rất đắng, tính lạnh) một đồng cân, tán bột, lấy nước sắc cam thảo để nguội mà chiêu thuốc, có hiệu quả.

 Quyển bốn

 4005. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn kết hung

 Thương hàn kết hung là nói khí nhiệt độc kết tụ ở vùng tim ngực. Đó là do bệnh phát ở phần dương (phần biểu, bên ngoài cơ thể) mà lại dùng phép hạ quá sớm, khí nóng thừa lúc cơ thể hư yếu lọt vào, gây bĩ kết (đầy tức, bế tắc) không tan.

 Ấn vào thì đau, mạch thốn (vị trí bắt mạch ở cổ tay, sát nếp gấp cổ tay) phù (nổi, chạm nhẹ đã thấy), mạch quan (vị trí bắt mạch ngay sau mạch thốn, ở chỗ xương nhô cổ tay) trầm (chìm, phải ấn sâu mới thấy), đó là chứng này. Có thể dùng: đại hoàng đất Thục (nay là Tứ Xuyên) nửa cân, đình lịch tử (hạt cây đình lịch) nửa thăng (rang), hạnh nhân (nhân hạt mơ) nửa thăng (bỏ vỏ và đầu nhọn, rang đến màu đỏ đen), mang tiêu (muối khoáng sulfat natri, vị thuốc xổ) nửa thăng.

 Bốn vị trên, giã và rây hai vị, còn hạnh nhân với mang tiêu thì nghiền nhuyễn như bùn, trộn với phần bột thành một, vo viên to bằng viên đạn bắn ná. Mỗi lần dùng một viên, cùng một tiền chủy (lượng bột đầy trên một đồng tiền xu) bột cam toại (rễ cây cam toại, thuốc xổ nước rất mạnh), một lạng mật ong trắng, hai thăng nước, nấu chung còn một thăng, uống ấm một lần cho hết; qua một đêm sẽ tự đi ngoài. Nếu không đi ngoài thì uống thêm, cốt sao cho đi ngoài được. Hoặc dùng một quả qua lâu (quả dưa trời) (đập nát), cam thảo một đồng cân, sắc chung mà uống, cực kỳ thần hiệu.

 Quyển bốn

 4006. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn phát ban

 Thương hàn mà phát ban từ bên trong, người nóng, trong lòng như lửa đốt, miệng khát kêu đòi nước, thở gấp, lưỡi khô; đó gọi là dương hỏa (lửa nóng thuộc dương) thiêu đốt miệng dạ dày. Nên dùng liều lớn thuốc tính lạnh mát để dập tắt.

 Phương dùng: nguyên sâm (tức huyền sâm, rễ cây huyền sâm) ba lạng, hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, tính lạnh) một lạng, mạch đông (rễ củ cây mạch môn) ba lạng, thăng ma (thân rễ cây thăng ma) hai đồng cân, phòng phong (rễ cây phòng phong), thiên hoa phấn (rễ cây qua lâu), thanh đại (bột chàm), cam thảo sống mỗi thứ ba đồng cân, sinh địa (củ địa hoàng tươi) một lạng, tang bạch bì (vỏ rễ cây dâu) năm đồng cân, tô diệp (lá tía tô) một đồng cân. Một thang thì bệnh bớt quá nửa, hai thang khỏi hẳn.

 Lời bàn: Phương này tuy được truyền lại từ thần tiên, nhưng thăng ma chỉ dùng đến hai đồng cân mà các vị khác lại dùng đến mấy lạng, người dùng rất nên cân nhắc, không thể khư khư theo sách xưa.

 (Lời chú của Tôn Tư Mạc, danh y đời Đường)

 Quyển bốn

 4007. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn phát vàng da

 Dùng ma hoàng một nắm (bỏ đốt, bọc vải bông), rượu lâu năm năm thăng, nấu còn nửa thăng, uống một lần cho hết, cho ra mồ hôi nhẹ. Vào mùa xuân có thể sắc bằng nước thay rượu.

 Quyển bốn

 4008. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn kèm trúng phong (bị gió độc xâm nhập)

 Đan sa (chu sa, khoáng chất màu đỏ) mười hai thù (đơn vị cân rất nhỏ, hai mươi bốn thù là một lạng); thục tiêu (hạt tiêu đất Thục), thục tất (lá non cây thường sơn), can khương (gừng khô), tế tân (rễ cây tế tân), hoàng cầm, phòng kỷ (rễ cây phòng kỷ), quế tâm (phần lõi trong của vỏ quế), phục linh, nhân sâm, sa sâm (rễ cây sa sâm), cát cánh (rễ cây cát cánh), nữ uy (tức ngọc trúc), ô đầu (củ mẹ cây ô đầu, rất độc) mỗi thứ mười tám thù; hùng hoàng (khoáng chất sulfua asen màu vàng) hai mươi bốn thù; ngô thù du (quả cây ngô thù du) ba mươi thù; ma hoàng, đại giả thạch (đá son, khoáng chất oxit sắt) mỗi thứ hai lạng rưỡi.

 Mười tám vị trên đem chế biến, rây lấy bột, uống với rượu mỗi lần một phương thốn chủy (lượng bột đầy trên một chiếc thìa vuông mỗi cạnh một tấc), ngày ba lần. Đắp chăn cho ra mồ hôi.

 Quyển bốn

 4009. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn thổ huyết (nôn ra máu)

 Lá trắc bá tươi ba lạng, can khương hai lạng, ngải cứu ba nắm, dùng năm thăng nước nấu còn một thăng, bỏ bã. Riêng vắt lấy một thăng nước mã thông mới ra, hòa vào nấu chung còn một thăng, lọc qua vải bông, chia làm hai lần uống ấm. Nước mã thông tức là nước phân ngựa.

 Quyển bốn

 4010. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn đi ngoài ra máu

 Đất vàng cháy dưới đáy bếp lò nửa thăng (bọc vải bông), cam thảo ba lạng (nướng), can địa hoàng (củ địa hoàng phơi khô) ba lạng, bạch truật (thân rễ cây bạch truật) ba lạng, phụ tử (củ con của cây ô đầu, rất nóng và độc) ba lạng (nướng vùi tro rồi nghiền), a giao (keo nấu từ da lừa) ba lạng (nướng), hoàng cầm ba lạng.

 Trước dùng tám thăng nước nấu sáu vị (trừ a giao), còn ba thăng, bỏ bã, cho a giao vào cho tan chảy, chia làm ba lần uống. Kiêng rong biển, cải trắng, vu di (quả cây du dại), thịt lợn, đào, mận v.v.

 Quyển bốn

 4011. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn chảy máu cam

 Nục là chảy máu mũi. Bệnh này do nhiệt kết lại trong ngũ tạng (năm tạng chính: tâm, can, tỳ, phế, thận) gây ra. Phương dùng: vỏ hàu loại "tả cố" (vỏ quay về bên trái) mười phần (rang), thạch cao năm phần. Hai vị giã thành bột, uống với rượu mỗi lần một phương thốn chủy, ngày ba đến bốn lần. Cũng có thể trộn mật vo viên to bằng hạt ngô đồng, uống với rượu mỗi lần mười lăm viên.

 Quyển bốn

 4012. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn bứt rứt khát nước

 Tri mẫu (thân rễ cây tri mẫu) sáu lạng, thạch cao một thăng, gạo tẻ sáu cáp, nhân sâm ba lạng, cam thảo hai lạng. Trước dùng một đấu (mười thăng) hai thăng nước nấu gạo cho chín, vớt gạo ra rồi cho các vị thuốc vào, nấu còn sáu thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày ba lần. Kiêng rong biển, cải trắng.

 Quyển bốn

 4013. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn kèm thức ăn tích lại không tiêu

 Hoàng cầm, đại hoàng mỗi thứ năm lạng, nhân hạt chi tử (quả dành dành) mười sáu quả, hoàng liên năm lạng (bỏ lông).

 Đậu xị một thăng (rang), cam toại ba lạng, ma hoàng năm lạng (bỏ đốt), mang tiêu hai lạng, ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc xổ rất mạnh và độc) một trăm hạt (bỏ vỏ và mầm, rang rồi nghiền).

 Chín vị trên giã và rây, trộn mật ong trắng vo viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống ba viên. Lấy việc nôn ra và đi ngoài được làm chừng; nếu không nôn, không đi ngoài thì thêm hai viên.

 Quyển bốn

 4014. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn ho

 Tri mẫu hai lạng; bối mẫu (củ cây bối mẫu), cát căn, thược dược mỗi thứ ba lạng; thạch cao bốn lạng; hoàng cầm ba lạng; hạnh nhân một lạng (bỏ vỏ, đầu nhọn và những hạt có hai nhân); nhân chi tử ba lạng. Tám vị thái nhỏ, dùng bảy thăng nước nấu còn hai thăng năm cáp, bỏ bã, chia làm ba lần uống. Cách nhau khoảng thời gian một người đi bộ tám, chín dặm thì uống lần tiếp. Kiêng tỏi và đồ làm bằng bột mì trong bảy ngày.

 Quyển bốn

 4015. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn mắt có màng mộng

 Tần bì (vỏ cây tần bì), thăng ma, hoàng liên mỗi thứ một lạng. Ba vị dùng bốn thăng nước nấu còn hai thăng rưỡi, để nguội, mỗi lần dùng ba cáp. Ngửa mắt lên, lấy bông quấn đầu đũa, chấm nước thuốc nhỏ vào mắt như nước dột mái nhà, dùng hết ba cáp thì thôi; một lát sau lại làm, mỗi ngày năm, sáu lượt mới tốt. Kiêng thịt lợn, nước lạnh.

 Quyển bốn

 4016. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn lở miệng

 Thăng ma, cam thảo nướng mỗi thứ một lạng, lá tre năm phần, mạch môn đông ba phần (bỏ lõi), mẫu đơn (vỏ rễ cây mẫu đơn) một phần, táo khô hai mươi quả. Sáu vị dùng bốn thăng nước nấu còn một thăng rưỡi. Bỏ bã, chia làm năm lần, ngậm trong miệng rồi nuốt dần từng chút là được. Kiêng rong biển, cải trắng, rau mùi v.v.

 Quyển bốn

 4017. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa đau tay chân (?)

 Nấu phân ngựa và phân dê lấy nước mà ngâm chỗ đau, ngày ba lần; hoặc lấy mỡ lợn trộn phân dê mà bôi cũng tốt.

 Quyển bốn

 4018. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn hư nhược gầy mòn

 Chứng này do người bệnh khí huyết vốn đã hư yếu từ trước, lại bị hư tà (tà khí thừa lúc cơ thể yếu mà xâm nhập) đánh trúng; sau đó trải qua các phép làm ra mồ hôi, gây nôn, tẩy xổ, nhiệt tà (khí nóng gây bệnh) mới tan, nhưng chân khí (sinh lực gốc của cơ thể) còn ít, năm tạng đều hư, cốc thần (sức khỏe do ăn uống nuôi dưỡng, tức chức năng tiêu hóa) chưa hồi phục, cho nên triệu chứng là gầy yếu, hụt hơi, khí nghịch lên và nôn mửa.

 Phương dùng: thạch cao một cân, lá tre một nắm, nhân sâm hai lạng, bán hạ (củ cây bán hạ) một thăng, gừng tươi bốn lạng, cam thảo nướng hai lạng. Các vị trên dùng một đấu hai thăng nước nấu còn sáu thăng. Bỏ bã, cho một thăng gạo tẻ vào, gạo chín thì vớt bỏ gạo, uống mỗi lần một thăng, ngày ba lần. Kiêng rong biển, cải (văn bản thiếu phần sau).

 Quyển bốn

 4019. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn mất ngủ

 Bệnh này là chứng phần dương thịnh quá, phần âm lại hư (mất cân bằng giữa hai mặt nóng – lạnh, động – tĩnh của cơ thể); triệu chứng là không ngủ được, trằn trọc lăn qua lăn lại, trong lòng khổ sở bứt rứt. Phương dùng: chi tử loại mập mười bốn quả, hương xị (đậu xị thơm) bốn cáp (bọc vải bông).

 Dùng bốn thăng nước, trước nấu chi tử còn hai thăng rưỡi, bỏ bã, cho đậu xị vào, nấu tiếp còn một thăng rưỡi, bỏ đậu xị, chia làm hai lần uống ấm. Nôn ra được thì thôi không uống nữa.

 Quyển bốn

 4020. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn tiểu tiện không thông

 Hoạt thạch (bột đá tan) hai lạng, đình lịch tử một cáp (rang).

 Hai thứ dùng hai thăng nước nấu còn bảy cáp, bỏ bã, uống một lần cho hết.

 Quyển bốn

 4021. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn tiêu chảy

 Thương hàn trong bụng hơi đau, đi lỵ không dứt. Phương dùng: tần bì ba lạng, hoàng liên bốn lạng, bạch đầu ông (rễ cây bạch đầu ông) hai lạng, a giao ba lạng. Trước cho ba vị đầu vào tám thăng nước nấu còn hai thăng, bỏ bã, cho a giao vào cho tan. Để vừa ấm, uống trước bữa ăn bảy cáp, ngày hai lần. Kiêng thịt lợn, nước lạnh.

 Quyển bốn

 4022. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn đau đầu

 Can khương, phòng phong, sa sâm, tế tân, bạch truật, nhân sâm, thục tiêu, phục linh, ma hoàng, hoàng cầm, đại giả thạch, cát cánh, ngô thù du mỗi thứ một lạng, phụ tử một củ. Các vị tán bột, uống trước bữa ăn với rượu mỗi lần một tiền chủy, ngày ba lần.

 Quyển bốn

 4023. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn đau họng

 Đây là do mạch ở bộ dưới không dứt (?), âm dương cách biệt nhau, tà khí trú ở đường kinh Túc thiếu âm (đường kinh lạc thuộc thận, chạy từ lòng bàn chân lên đến cuống lưỡi), độc khí xông ngược lên, nên họng không thông lợi, hoặc đau và sinh lở loét.

 Phương dùng: bán hạ, cam thảo nướng, quế tâm, ba vị lượng bằng nhau, giã và rây riêng từng vị xong, lại trộn chung giã lần nữa, uống với nước sôi mỗi lần một phương thốn chủy, ngày ba lần.

 Quyển bốn

 4024. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn lưỡi thè ra

 Lấy nửa phân băng phiến loại mai hoa (long não kết tinh dạng cánh hoa mai) tán bột, xoa lên lưỡi thì lưỡi thu vào ngay.

 Quyển bốn

 4025. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn khó thở

 Lấy một nắm tử tô (cây tía tô) nấu nước, uống từng chút một, cơn suyễn dứt ngay. Hoặc dùng phòng kỷ, nhân sâm lượng bằng nhau tán bột, lấy nước sắc tang bạch bì mà uống, mỗi lần hai đồng cân.

 Quyển bốn

 4026. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn táo bón

 Đại hoàng, hậu phác (nướng) mỗi thứ ba lạng, chỉ thực (nướng) sáu miếng, dùng năm thăng nước nấu còn hai thăng. Người khỏe uống một thăng, người gầy yếu uống bảy cáp.

 Quyển bốn

 4027. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn nấc cụt

 Tất trừng già (quả cây màng tang) và cao lương khương (riềng) lượng bằng nhau, tán bột, mỗi lần dùng hai đồng cân. Dùng sáu phần nước, sắc sôi mười dạo, cho chút giấm vào rồi uống.

 Quyển bốn

 4028. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn nôn ọe

 Quất bì (vỏ quýt), cam thảo nướng mỗi thứ một lạng, nhân sâm hai lạng, gừng tươi bốn lạng, dùng sáu thăng nước nấu còn hai thăng, bỏ bã, chia làm ba lần uống. Kiêng rong biển, hoa cải trắng (?).

 Quyển bốn

 4029. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn quyết nghịch (tay chân lạnh giá từ đầu ngón lên)

 Triệu chứng là mặt xanh, tay chân lạnh giá, đau bụng, người lạnh. Dùng: phụ tử to hai củ (bào chế, bỏ vỏ và phần rốn củ).

 Tán bột, mỗi lần uống ba đồng cân, chiêu bằng nửa chén nước gừng, cho đến khi dưới rốn ấm như có lửa thì thôi.

 Quyển bốn

 4030. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn co giật

 Chứng này do sau khi ra mồ hôi mà đắp chăn không kín, khiến lưng và tay chân co giật. Dùng: rễ ngưu bàng mười rễ; ma hoàng, ngưu tất (rễ cây cỏ xước), thiên nam tinh (củ cây nam tinh) mỗi thứ sáu đồng cân. Thái vụn, thêm một bát rượu lâu năm, cùng nghiền trong chậu, lấy vải mới vắt lấy nước, dùng lửa than đốt thuốc đến màu đen, mỗi lần uống một đồng cân, chiêu bằng rượu ấm, mỗi ngày tổng cộng ba lần.

 Quyển bốn

 4031. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn đau sườn

 Chứng này là vùng dưới tim đầy tức, đau lan ra hai bên sườn. Dùng: nguyên hoa (nụ hoa cây nguyên hoa), cam toại, đại kích (rễ cây đại kích) lượng bằng nhau tán bột; lấy mười quả đại táo (táo tàu đỏ) với một bát rưỡi nước, sắc còn tám phần, bỏ bã, dùng nước này chiêu thuốc. Người khỏe uống một đồng cân, người yếu năm phân, nên uống vào lúc sáng sớm.

 Quyển bốn

 4032. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn huyết kết (máu ứ đọng)

 Vùng ngực và cơ hoành đầy chướng, đau đến không cho đụng vào. Dùng: hải cáp (vỏ nghêu biển), hoạt thạch, cam thảo mỗi thứ một lạng, mang tiêu năm đồng cân, tán bột chung, mỗi lần uống hai đồng cân, hòa với lòng trắng trứng gà mà uống.

 Quyển bốn

 4033. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn chướng bụng

 Cát cánh, bán hạ, trần bì mỗi thứ ba đồng cân, gừng tươi năm lát, hai bát nước, sắc uống.

 Quyển bốn

 4034. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn trúng hàn (bị khí lạnh đánh thẳng vào bên trong)

 Phụ tử sống một lạng (bỏ vỏ và rốn, nướng vùi tro), can khương một lạng. Mỗi lần dùng ba đồng cân, hai bát nước, sắc còn một bát, uống ấm.

 Quyển bốn

 4035. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn âm chứng

 Thương hàn âm chứng tức là thương hàn "giáp sắc" (mắc bệnh có liên quan đến chuyện chăn gối); dân gian gọi là thương hàn giáp âm. Trước vì chuyện ân ái, sau lại cảm phải hàn tà (khí lạnh gây bệnh), phần dương suy mà phần âm lấn át, sáu bộ mạch (ba vị trí bắt mạch ở mỗi cổ tay, hai tay là sáu) đều chìm sâu, ẩn khuất.

 Bụng dưới đau quặn, tay chân lạnh ngược lên, đàn ông thì bìu dái, đàn bà thì đầu vú co rút vào trong, hoặc tay chân co quắp tím đen, đen nặng thì cắn chặt răng mà tắt thở. Nên gấp cho uống: nhân sâm, can khương mỗi thứ một lạng, phụ tử sống một củ (bổ làm tám miếng).

 Bốn bát rưỡi nước, sắc còn một bát, uống một lần cho hết. Một lát sau mạch tự hiện ra và người ấm lại.

 Quyển bốn

 4036. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn âm dương dịch (bệnh lây sang người kia qua giao hợp)

 Chứng này là khi đàn ông hay đàn bà mắc thương hàn, vừa mới khỏi mà chưa hồi phục hẳn, lại giao hợp với người khác giới mà người ấy mắc bệnh. Trường hợp đàn ông vừa khỏi bệnh chưa hồi phục, người đàn bà giao hợp với anh ta mà mắc bệnh, gọi là dương dịch; trường hợp đàn bà vừa khỏi bệnh chưa hồi phục, người đàn ông giao hợp với chị ta mà mắc bệnh, gọi là âm dịch.

 Triệu chứng là người nặng nề, bụng dưới co thắt, hoặc lan xuống bộ phận sinh dục co rút, hơi nóng xông ngược lên ngực, đầu nặng không ngẩng lên được, mắt hoa như có đốm sáng (?), tay chân co cứng; không chữa kịp thì phần nhiều chết. Đàn bà mắc dương dịch nên dùng: can khương bốn lạng giã bột, hòa nước nóng uống một lần cho hết; đắp chăn ấm cho ra mồ hôi thì khỏi.

 Đàn ông mắc âm dịch nên dùng: giới bạch (củ kiệu) một nắm lớn, phân chuột mười bốn viên, dùng năm thăng nước nấu còn hai thăng, uống hết. Nằm đắp ấm cho ra mồ hôi thì khỏi.

 Lại nữa, đàn ông mắc âm dịch có thể lấy phần đáy quần lót (?) chỗ gần bộ phận sinh dục của đàn bà đem đốt, lấy tro làm thuốc bột, uống mỗi lần một phương thốn chủy, ngày ba lần; tiểu tiện thông, đầu dương vật hơi sưng, như thế là khỏi. Nếu đàn bà mắc bệnh thì lấy phần đáy quần lót (?) của đàn ông làm theo cách trên, uống với rượu hoặc nước.

 Quyển bốn

 4037. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn lao phục (tái phát vì lao lực)

 Chứng này là bệnh thương hàn vừa mới khỏi, tân dịch (các chất dịch trong cơ thể) chưa hồi phục, khí huyết còn hư, nếu lao động sớm thì lại phát bệnh, nên gọi là "phục" (tái phát). Nên dùng: phân chuột hai mươi mốt viên, hương xị một thăng, chi tử bảy quả, đại hoàng ba lạng, dùng năm thăng nước sắc còn hai thăng bảy cáp, chia làm ba lần uống, cho ra chút mồ hôi; đã thử nhiều lần, hiệu nghiệm lạ thường.

 Quyển bốn

 4038. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn thực phục (tái phát vì ăn uống)

 Chứng này là bệnh thương hàn vừa mới khỏi, tỳ vị (hệ tiêu hóa) còn hư, sức tiêu hóa chưa hồi phục, nếu ăn thịt lợn, lòng, tiết, cá béo và các thứ dầu mỡ, ắt sẽ đi ngoài dữ dội, thầy thuốc không chữa được, tất đến chết. Nếu ăn bánh trái, bánh nếp, kẹo mạch nha, thịt khô, gỏi, thịt nướng, táo, hạt dẻ và các thứ quả, những thứ rắn chắc, thì vị khí (sức của dạ dày) hư yếu không tiêu hóa nổi, ắt lại kết nhiệt; nếu khi ấy dùng thuốc tẩy xổ thì vị khí hư lạnh, đi ngoài dữ dội khó cầm. Không xổ thì chắc chết, xổ thì lại nguy hiểm, không thể không thận trọng.

 Nên dùng: hương xị năm cáp, cam thảo nướng, quế tâm mỗi thứ hai lạng, đại hoàng bốn lạng, mang tiêu nửa cân, dùng sáu thăng nước nấu còn hai thăng, bỏ bã. Uống trước bữa ăn, để vừa ấm, mỗi lần một thăng, ngày hai lần. Kiêng rong biển, cải trắng, hành sống v.v.

 Quyển bốn

 4039. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thương hàn sinh bệnh bách hợp

 Bệnh bách hợp là nói trăm mạch trong người không phân biệt kinh lạc (đường vận hành khí huyết), cùng một gốc mà đều sinh bệnh. Đều do sau khi mắc thương hàn, hư lao hoặc bệnh nặng, cơ thể chưa hồi phục mà biến thành bệnh này. Triệu chứng là như muốn ăn mà lại không ăn được, muốn nằm mà không nằm yên được, muốn đi ra ngoài mà không đi được, như có lạnh mà lại như không lạnh, như có nóng mà lại như không nóng, các thứ thuốc đều không chữa được, uống thuốc vào thì bệnh nặng thêm, lại nôn và đi ngoài; lúc đi, đứng, ngồi, nằm đều như có thần linh nhập vào (?).

 Cách chữa lấy bách hợp (củ cây bách hợp, tức củ hoa loa kèn) làm chủ, phối thêm tri mẫu, là cách chữa khi bệnh tái phát sau khi đã dùng phép làm ra mồ hôi. Phương dùng: bách hợp bảy củ, tri mẫu ba lạng. Trước dùng nước suối rửa và ngâm bách hợp một đêm, đổ nước ấy đi; lại dùng hai thăng nước suối nấu còn một thăng, bỏ bã; tiếp đó dùng hai thăng nước nấu tri mẫu còn một thăng; hòa với nước bách hợp, nấu lại còn một thăng rưỡi, chia hai lần uống.

 Nếu bệnh tái phát sau khi đã dùng phép tẩy xổ, thì ngoài việc ngâm và nấu bảy củ bách hợp như cách trên, có thể dùng thêm ba lạng hoạt thạch, một lạng đại giả thạch, với hai thăng nước nấu còn một thăng, hòa với nước bách hợp nấu lại còn một thăng rưỡi, uống như cách trên. Lại nếu bệnh bách hợp tái phát sau khi đã dùng phép gây nôn, cũng làm như cách trên, trước ngâm và nấu bảy củ bách hợp, rồi cho lòng đỏ trứng gà vào nước thuốc, khuấy đều, chia hai lần uống.

 Lại nếu bệnh bách hợp mới phát, chưa qua các phép làm ra mồ hôi, gây nôn, tẩy xổ, bệnh vẫn như lúc đầu, thì vẫn làm như cách trên, trước ngâm và nấu bách hợp, sau lấy một thăng nước sinh địa hoàng hòa với nước bách hợp, nấu lại còn một thăng rưỡi, chia hai lần uống ấm. Uống một lần mà trúng bệnh thì thôi, đừng uống thêm; đại tiện sẽ ra thứ bọt xấu (?).

 Quyển bốn

 4040. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng phong (bệnh do gió độc đánh vào, thường phát đột ngột: ngã quỵ, méo miệng, cứng lưỡi, liệt nửa người — tương ứng với đột quỵ ngày nay)

 Hễ đột ngột trúng phong sắp chết, thân thể lúc mềm lúc co cứng, miệng mắt méo lệch, lưỡi cứng không nói được, hơi thở thoi thóp, mê mê man man, tinh thần rối loạn. Nên gấp dùng: ma hoàng, phòng kỷ, nhân sâm, hoàng cầm, quế tâm, bạch thược dược, cam thảo, xuyên khung (thân rễ cây khung cùng), hạnh nhân mỗi thứ một lạng, phòng phong một lạng rưỡi, phụ tử một củ, gừng tươi năm lạng. Trước dùng một đấu một thăng nước nấu ma hoàng sôi ba dạo, hớt bọt, rồi cho các vị khác vào, nấu còn ba thăng, chia làm ba lần uống, cực kỳ hiệu nghiệm.

 Quyển bốn

 4041. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng phong cấm khẩu (hàm cứng, không há miệng được)

 Đạm trúc lịch (nước chảy ra khi hơ nóng thân tre) một đấu; phòng phong, cát căn, cúc hoa, tế tân, thược dược, bạch truật, đương quy, quế tâm, thông thảo (lõi thân cây thông thảo), phòng kỷ, nhân sâm, cam thảo nướng, phụ tử nướng, phục linh, huyền sâm mỗi thứ một lạng; tần giao (rễ cây tần giao), gừng tươi mỗi thứ hai lạng; tang ký sinh (cây tầm gửi trên cây dâu) ba lạng. Dùng trúc lịch nấu các vị thuốc, còn bốn thăng, chia làm bốn lần uống. Kiêng rong biển, cải trắng, thịt lợn, rau sống, hành sống, giấm, đào, mận, thịt chim sẻ v.v.

 Quyển bốn

 4042. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng phong miệng méo (?)

 Lấy một ống sậy dài năm tấc, một đầu cắm vào lỗ tai, xung quanh lấy bột mì bít thật kín, đừng để hở hơi; đầu kia bỏ vào một hạt đậu nành cùng với ngải cứu rồi đốt cho cháy, cứu (đốt ngải hơ nóng để chữa bệnh) bảy mồi (mỗi mồi là một lần đốt hết một nhúm ngải) thì khỏi. Bệnh bên phải thì cứu bên trái, bệnh bên trái thì cứu bên phải.

 Quyển bốn

 4043. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng phong mất tiếng

 Khương hoạt (thân rễ cây khương hoạt) mười phần; cam thảo nướng, nhân sâm mỗi thứ hai phần; kinh lịch (nước chảy ra khi hơ nóng cành cây kinh), trúc lịch, nước sinh địa hoàng mỗi thứ hai thăng; phụ tử to một củ (nướng vùi tro).

 Cho các vị thuốc vào ba thứ nước trên, sắc còn một thăng sáu cáp, bỏ bã, chia hai lần uống. Chưa khỏi thì bốn, năm ngày sau uống thêm một thang, cho đi ngoài nhẹ.

 Kiêng (văn bản bị thiếu).

 Quyển bốn

 4044. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng phong không nói được

 Lấy nửa cáp sữa người, cho vào nửa thăng rượu ngon, khuấy đều, chia hai lần uống.

 Quyển bốn

 4045. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng phong cứng lưỡi

 Hùng hoàng, bông kinh giới lượng bằng nhau tán bột, uống mỗi lần hai đồng cân với rượu đậu lâm (rượu dội qua đậu đen rang nóng).

 Quyển bốn

 4046. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng phong đàm quyết (đờm dãi chặn tắc gây ngất)

 Xuyên ô đầu sống, phụ tử sống mỗi thứ nửa lạng (bỏ vỏ và rốn), nam tinh sống một lạng, mộc hương sống (rễ cây mộc hương) hai đồng cân rưỡi. Mỗi lần dùng năm đồng cân, thêm mười lát gừng tươi, sắc với nước còn một chén, uống ấm.

 Quyển bốn

 4047. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng phong đờm ủng tắc

 Toàn phúc hoa (hoa cây toàn phúc) (rửa sạch, sấy khô).

 Tán bột, trộn mật vo viên to bằng hạt ngô đồng, lúc đi ngủ chiêu với nước trà năm đến bảy viên hoặc mười viên.

 Quyển bốn

 4048. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng phong khí quyết (khí nghịch lên gây ngất)

 Cách chữa gần giống như chữa trúng phong đàm quyết, có thể thêm bớt vị thuốc đôi chút.

 Quyển bốn

 4049. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng phong phát sốt

 Đại kích, khổ sâm (rễ cây khổ sâm) mỗi thứ bốn lạng, dùng một đấu nước gạo chua trắng nấu sôi rồi tắm rửa.

 Quyển bốn

 4050. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng phong đau giật

 Hễ trên người có chỗ đau giật, tê dại không biết cảm giác, không cử động theo ý muốn, thì lấy chừng một nắm lá ngải khô (?) vo thành viên. Đặt vào dưới chiếc chõ bằng sành, bịt kín các lỗ khác, chỉ chừa một lỗ. Đặt chỗ đau ngay dưới lỗ chõ, đốt ngải lên mà xông; khoảng một thời thần (hai tiếng đồng hồ) thì khỏi.

 Quyển bốn

 4051. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng phong đau bụng

 Lấy nửa cân muối, rang cho thật khô (?), ngậm vào miệng rồi uống hai thăng nước nóng; đi ngoài hoặc nôn ra được thì khỏi.

 Quyển bốn

 4052. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng phong giác cung phản trương (người co cứng ưỡn ngược ra sau như cánh cung)

 Phân gà hai thăng, đậu nành một thăng, phòng phong ba lạng. Dùng ba thăng nước, trước nấu phòng phong lấy ba cáp nước; cho đậu và phân gà vào rang đến màu vàng đỏ, lấy hai thăng rượu dội qua, bỏ bã; sau đó hòa với nước phòng phong, chia hai lần uống. Hai lần cách nhau khoảng thời gian người đi bộ sáu, bảy dặm, đắp chăn cho ra mồ hôi, tránh gió.

 Quyển bốn

 4053. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng phong méo miệng lệch mắt

 Bột quả bồ kết hòa với giấm lâu năm bôi lên miệng. Miệng lệch bên phải thì bôi bên phải, lệch bên trái thì bôi bên trái (?), đợi khô thì thay, vài lần là khỏi; hoặc lấy ô đầu sống, thanh phàn (phèn xanh) tán bột thổi vào mũi cũng hiệu nghiệm.

 Quyển bốn

 4054. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng phong cổ gáy cứng đơ

 Đây là do can (gan) và thận bị phong hàn (gió lạnh) xâm nhập mà ra.

 Lấy quả mộc qua đất Tuyên Thành bỏ ruột, cho nhũ hương (nhựa cây nhũ hương) và một dược (nhựa cây một dược) vào trong, lấy chỉ buộc chặt, hấp trên nồi cơm ba, bốn lần, nghiền thành cao, thêm nước sinh địa hoàng, pha với rượu nóng mà uống.

 Quyển bốn

 4055. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng phong tay chân không cử động được

 Bạch truật, địa cốt bì (vỏ rễ cây câu kỷ), kinh thực (quả cây kinh) mỗi thứ năm thăng, cúc hoa ba thăng. Dùng ba thạch (mười đấu) nước nấu còn một thạch năm đấu, bỏ bã, để lắng lấy nước trong. Dùng nước ấy cùng hai thạch gạo cất rượu, bỏ men như cách thường làm; rượu chín thì tùy tửu lượng mà uống, thường giữ ở mức ngà ngà say, đừng để say đến nôn.

 Quyển bốn

 4056. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng phong liệt nửa người

 Độc hoạt (rễ cây độc hoạt) bốn lạng, quế tâm năm lạng, cát căn tươi tám lạng, cam thảo nướng, phòng phong, đương quy mỗi thứ hai lạng, thược dược, phụ tử (nướng vùi tro) mỗi thứ một lạng, bán hạ một thăng (rửa).

 Các vị trên dùng một đấu nước nấu còn ba thăng, chia làm ba lần uống, ngày ba lần, rất hiệu nghiệm. Kiêng rong biển, cải trắng, hành sống, thịt lợn, thịt dê, kẹo mạch nha.

 Quyển bốn

 4057. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa năm loại điên (bệnh có cơn ngã lăn, co giật, mê man — gần với động kinh)

 Bệnh điên có năm loại: một là dương điên, khi lên cơn như người chết, són đái, một lúc sau mới tỉnh; hai là âm điên, do lúc mới sinh, vết loét ở rốn chưa lành mà bị tắm rửa nhiều lần, vì thế mà mắc; ba là phong điên, khi lên cơn mắt kéo giật, co duỗi giật cứng, kêu như dê, khoảng một bữa ăn mới tỉnh, do nóng ra mồ hôi mà đứng chỗ gió, lại ăn nằm quá độ, say no mà giao hợp, khiến tâm khí bị dồn ép, hụt hơi, mạch đập hồi hộp mà mắc;

 bốn là thấp điên, đau ở đầu lông mày, người nặng nề, do đang nóng mà gội đầu, hơi ẩm đọng lại trong não, mồ hôi chưa ráo mà mắc; năm là mã điên, khi lên cơn trợn mắt, cấm khẩu, tay chân co kéo, khắp người đều nóng, do lúc nhỏ bị phong khí, não nóng không điều hòa mà mắc. Phương dưới đây chữa được bất cứ loại điên nào.

 Phương dùng: đồng thanh (gỉ đồng), hùng hoàng, không thanh (khoáng chất đồng màu xanh, rỗng ruột), đầu con gà treo trên cổng phía đông, thủy ngân mỗi thứ một lạng; trư linh (một loại nấm mọc ở rễ cây phong), phục linh, nhân sâm, bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ), thạch trường sinh (một loại dương xỉ mọc trên đá), bạch liễm (củ cây bạch liễm), bạch vi (rễ cây bạch vi) mỗi thứ hai lạng; quyển bá (cây quyển bá), ô phiến (tức xạ can, thân rễ cây rẻ quạt) mỗi thứ nửa lạng; lưu hoàng (lưu huỳnh) một lạng rưỡi. Các vị tán bột, trộn với mật trâu xanh, cho vào đồ đựng bằng đồng, đặt trong chõ trên năm đấu đậu nành mà hấp. Thuốc xong vo viên bằng hạt vừng, mỗi lần uống ba mươi viên, ban ngày hai lần, ban đêm một lần.

 Lời bàn: Phương này từ đầu đến cuối phần nhiều là vị thuốc khoáng vật, hợp với vùng tây bắc. Còn từ phía nam sông lớn (Trường Giang) trở xuống, thủy thổ mềm yếu, bệnh phần nhiều thuộc hư nhược, không nên dùng phương này. Thường có người dùng ô xà và bọ cạp, bài Lục quân (bài thuốc bổ tỳ gồm sáu vị), nhung hươu, bài Bát vị (bài thuốc bổ thận gồm tám vị) mà chữa thành công, không thể chỉ dựa vào phương này mà nói chung cho mọi trường hợp. (Lời chú của Tôn Tư Mạc)

 Quyển bốn

 4058. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa phong điên

 Hễ bị phong điên mất trí, đột nhiên ngã xuống đất, sùi bọt dãi, són phân són nước tiểu, không biết gì, thì dùng phương dưới đây mà chữa.

 Đầu chim cú một cái (nướng); đình lịch tử, duyên đơn (bột chì đỏ), hổ chưởng (củ cây thiên nam tinh loại lớn), ô đầu, rễ qua lâu mỗi thứ ba phần; cam toại, đại kích (nướng), thiên hùng (củ ô đầu không mọc củ con) (nướng vùi tro), thục tiêu mỗi thứ hai phần; bạch truật một phần; thiết tinh (bụi sắt trong lò rèn), lư như (?) mỗi thứ một lạng. Các vị tán bột chung, trộn mật vo viên to bằng hạt ngô đồng, chiêu với rượu hai viên, ngày ba lần. Kiêng đào, mận, thịt chim sẻ, thịt lợn, nước lạnh.

 Quyển bốn

 4059. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa dương giản phong (động kinh có tiếng kêu như dê)

 Đột nhiên ngã lăn ra đất, bất tỉnh nhân sự, miệng sùi bọt trắng, tiếng kêu như dê. Có thể dùng: duyên đơn hai lạng (rang thành vụn), trân châu, hùng hoàng, thư hoàng (khoáng chất sulfua asen màu vàng cam), thủy ngân mỗi thứ một lạng, đan sa nửa lạng, nghiền bột riêng từng thứ, trộn với mật. Lại giã ba vạn chày rồi mới vo viên, to bằng hạt đậu tằm (?). Uống trước bữa ăn ba viên, ngày hai lần.

 Quyển bốn

 4060. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa phát cuồng

 Phát cuồng là một loại bệnh nhiệt: trèo lên chỗ cao mà hát, thấy nước thì lao xuống, cười đùa chửi mắng không ngớt miệng, lưỡi mọc gai, mặt mắt sưng đỏ như lửa. Cách chữa nên dùng: thạch cao nửa cân, huyền sâm một cân, bạch giới tử (hạt cải trắng), bán hạ mỗi thứ ba lạng, tri mẫu, cam thảo, nhân sâm mỗi thứ một lạng, mạch đông năm lạng, lá tre vài chục lá. Trước dùng nửa cân gạo nếp nấu được nửa nồi nước, bỏ gạo đi, cho các vị trên vào sắc, được vài bát. Lúc người bệnh đòi nước thì cho uống ngay.

 Uống xong ắt ngủ, liền gấp dùng: huyền sâm một cân, mạch đông nửa cân sắc lấy nước, đợi lúc người bệnh tỉnh dậy đòi uống thì cho uống ngay; uống xong lại ngủ. Khi tỉnh lại đem bã thuốc lúc trước sắc nước cho uống. Sau đó dùng: thục địa (củ địa hoàng đã chế chín) ba lạng, huyền sâm sáu lạng, sơn thù du (quả cây sơn thù) một lạng, sắc với nước lấy ba bát cho uống; một thang là khỏi.

 Quyển bốn

 4061. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa si ngốc

 Người mắc bệnh này thường u uất không thoải mái, có người do giận dữ mà thành, có người do xấu hổ căm tức mà thành. Phương dùng: nhân sâm, sài hồ, đương quy, bán hạ, toan táo nhân (nhân hạt táo chua), thạch xương bồ (thân rễ cây xương bồ) mỗi thứ một lạng; phục linh ba lạng; bạch thược bốn lạng; cam thảo, thiên nam tinh, thần khúc (bột men thuốc ủ từ bột mì và các vị thuốc), uất kim (củ nghệ trắng) mỗi thứ năm đồng cân; phụ tử một đồng cân. Mười bát nước sắc còn một bát, ép cho uống. Một lát sau người bệnh mệt mỏi muốn ngủ, cứ để tự tỉnh dậy thì khỏi.

 Quyển bốn

 4062. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hoa điên (chứng cuồng loạn về tình dục)

 Bệnh này phần nhiều phát ở con gái, do can mộc (gan, thuộc hành Mộc) khô héo, lửa trong người bốc mạnh mà thành; nên dùng thuốc làm dịu gan, giải uất, trừ tà. Phương dùng: sài hồ năm đồng cân, thược dược một lạng, đương quy năm đồng cân, chi tử sao ba đồng cân, cam thảo một đồng cân, phục thần (phần phục linh ôm quanh rễ thông) ba đồng cân, xương bồ một đồng cân, mạch đông năm đồng cân, huyền sâm ba đồng cân, bạch giới tử năm đồng cân, sắc nước uống; uống xong đi nằm ngay, ngủ dậy là khỏi.

 Quyển bốn

 4063. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa ngưu mã điên (động kinh kêu như trâu ngựa)

 Bệnh ngưu mã điên khi lên cơn thì kêu tiếng như trâu như ngựa, người lớn mắc phần nhiều. Nên dùng thuốc làm mạnh dạ dày, trừ đờm. Phương dùng: bạch truật năm lạng, nhân sâm ba lạng, cam thảo, nam tinh sống, bán hạ mỗi thứ một lạng, trần bì một đồng cân, phụ tử một đồng cân, tán bột chung, trộn mật vo viên. Phải uống trước khi bệnh lên cơn; uống rồi thì vĩnh viễn không tái phát. Người mắc dương điên cũng có thể dùng phương này trước để chữa.

 Quyển bốn

 4064. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa ngũ tà (năm loại tà ma nhập)

 Phàm người trúng tà, phần nhiều do tâm thần yếu nhát, tà khí bên ngoài thừa cơ xâm nhập, đến nỗi đờm làm mê lấp tâm khiếu (lối thông của tim, nơi chủ về tinh thần), nhất thời ngã lăn ra; người bệnh tinh thần rối loạn, tim đập hồi hộp, nói năng càn bậy mê sảng, như có quỷ thần nhập vào. Nên dùng thuốc an thần, khai thông khiếu, dẫn nhiệt ra và bồi bổ nguyên khí. Phương dùng: phục thần, phục linh, xương bồ, nhân sâm mỗi thứ ba lạng, đậu đỏ bốn cáp, dùng một đấu nước nấu còn hai thăng rưỡi, chia làm ba lần uống.

 Quyển bốn

 4065. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thi quyết (ngất lịm như xác chết)

 Nhân sâm một lạng, bạch truật, bán hạ, phục linh mỗi thứ năm đồng cân, xương bồ một đồng cân, trần bì năm phân, sắc nước uống.

 Quyển bốn

 4066. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thấy ma mà ngã quỵ

 Phàm người tình cờ đi vào trong đền miếu, hoặc ở cạnh quan quách, bất chợt bị hơi xác chết xông vào, cảm phải âm tà ma quỷ, dễ mắc chứng này. Nên trước dùng: qua đế (cuống quả dưa), đậu đỏ mỗi thứ một lạng nghiền bột. Lại lấy hương xị một cáp với bảy cáp nước nóng, nấu thành cháo loãng, bỏ bã lấy nước, hòa với thuốc trên uống ấm một lần cho hết, đợi nôn ra hết mới thôi. Sau đó dùng: bạch truật một lạng, phục linh năm đồng cân, bạch vi hai đồng cân, trần bì năm phân, bán hạ một đồng cân, thần khúc, bào khương (gừng khô nướng cháy vỏ) mỗi thứ một đồng cân, sắc nước uống.

 Quyển bốn

 4067. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa phong tà ở đàn ông, đàn bà

 Phàm đàn ông, đàn bà tình cờ trúng phong tà, đàn ông mộng thấy đàn bà, đàn bà mộng thấy đàn ông, trong mộng giao hoan, lâu ngày thành lao (suy kiệt). Buồn rầu lo nghĩ, uất hận, vui giận thất thường, ngày càng gầy mòn, kéo dài năm này tháng nọ, bệnh sâu lâu ngày khó chữa. Có khi nửa tháng, có khi vài tháng lại phát một lần. Nên làm tan phong ở gan, trừ đờm thấp.

 Phương dùng: tang ký sinh ba lạng; bạch truật, nhân vu (cây nhân vu) mỗi thứ hai lạng; quế tâm, thiên hùng, xương bồ, tế tân, rễ thiến thảo (rễ cây thiến), phụ tử, can khương mỗi thứ một lạng. Các vị giã chung thành bột, uống với rượu mỗi lần một phương thốn chủy, ngày ba lần. Khi bào chế thuốc chớ để đàn bà, gà chó và người nhà bệnh nhân biết hay nhìn thấy, vì sẽ làm tà khí không trừ được; kiêng như thế thì mới hiệu nghiệm.

 Quyển bốn

 4068. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng tặc phong (gió độc trái mùa)

 Tặc phong là nói vào ngày Đông chí (tiết giữa mùa đông, ngày ngắn nhất trong năm) có gió mạnh từ phương nam thổi tới. Người nếu trúng phải thì năm tạng, tay chân cùng các chỗ tim ngực, lưng eo đều đau không chịu nổi, đến mức gây hại cho người, nên gọi là tặc phong (gió giặc). Nên dùng: quế tâm, phòng phong, hoàng cầm, can khương, ngô thù du, tần giao, cam thảo mỗi thứ ba lạng, dùng năm thăng nước nấu còn một thăng rưỡi, chia hai lần uống, uống đến khi khỏi thì thôi. Kiêng rong biển, cải trắng, hành sống.

 Quyển bốn

 4069. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa lịch tiết phong (đau lần lượt khắp các khớp)

 Người mắc bệnh này đau lần lượt khắp các khớp, đau không chịu nổi, không co duỗi được. Do uống rượu, lỗ chân lông mở ra đổ mồ hôi mà bị gió thổi vào gây nên. Cũng có người do khí huyết hư yếu mà bị phong tà xâm nhập. Nên dùng: độc hoạt, khương hoạt, tùng tiết (mắt cành thông) lượng bằng nhau, nấu với rượu, uống lúc bụng đói.

 Quyển bốn

 4070. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa bạch hổ phong (đau khớp dữ dội như hổ cắn)

 Cơn đau ngày đêm chạy khắp nơi, trăm khớp như bị cắn xé. Dùng: giấm lâu năm năm thăng, hành trắng ba thăng (thái nhỏ).

 Đợi giấm sắc sôi vài dạo, cho hành trắng vào sắc thêm một dạo sôi, lọc ra, lấy vải nhúng nước ấy, nhân lúc còn nóng mà bọc vào chỗ đau.

 Quyển bốn

 4071. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa quỷ tiễn phong (đau như bị tên quỷ bắn)

 Người bệnh ở các chỗ đầu cổ, vai lưng, tay chân, eo lưng gân xương đau nhức không yên. Dùng: vảy tê tê (lăng lý giáp) một đồng cân (sao vàng), trạch lan (cây mần tưới) ba đồng cân, sắc với rượu mà uống.

 Quyển bốn

 4072. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa cốt nhuyễn phong (chứng mềm yếu xương)

 Người bệnh đau lưng gối không đi được, lại ngứa khắp người. Có thể dùng: hà thủ ô, ngưu tất mỗi thứ một cân, ngâm vào một thăng rượu bảy ngày, lấy ra phơi khô, giã thành bột. Trộn với thịt táo vo viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống ba mươi đến năm mươi viên, uống lúc bụng đói, chiêu bằng rượu.

 Quyển bốn

 4073. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hạc tất phong (đầu gối sưng to, đùi ống chân teo như chân con hạc)

 Bệnh này lúc mới phát, dưới gối mỏi đau, dần dần đầu gối sưng phồng, gân đùi teo gầy. Nguyên nhân bệnh là thận hư yếu. Có thể dùng: bạch chỉ tươi nấu với rượu thành cao, mỗi ngày lấy hai đồng cân cao, chiêu với rượu lâu năm mà uống. Lại lấy cao ấy bôi chỗ bệnh, đến khi hết sưng mới thôi.

 Quyển bốn

 4074. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa nga chưởng phong (bệnh da bàn tay khô nứt như chân ngỗng)

 Da bàn tay trắng, cứng khô, tróc từng lớp, lộ cả máu thịt, có khi đau có khi ngứa, lâu ngày khó khỏi. Dùng: phân chim bồ câu, phân gà trống trắng, sao rồi nghiền, nấu nước rửa tay; tránh để lọt vào miệng.

 Quyển bốn

 4075. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa kê trảo phong (tay co quắp như chân gà)

 Khi phát bệnh ngón tay co quắp, nắm quặp lại như chân gà, nên gọi tên như vậy.

 Gấp cứu ở huyệt Quỷ nhãn (hai chỗ lõm hai bên dưới xương bánh chè), mỗi bên ba mồi, khỏi ngay.

 Quyển bốn

 4076. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa đại ma phong (bệnh phong hủi)

 Chứng này do âm thủy khô kiệt, hỏa bốc mạnh, lại gặp khí lạnh lẽo tiêu điều của trời đất mà thành. Bệnh tuy hiện ra ở da, nhưng độc thực ra tích lại trong tạng phủ. Triệu chứng trước tiên là tê dại mất cảm giác, kế đến nổi ban đỏ, sau nữa thì phù sưng, lở loét mà không có mủ; lâu hơn nữa thì thấp nhiệt sinh trùng, đục khoét tạng phủ, thường rụng lông mày, hỏng mắt, nứt môi, khản tiếng, ù tai, thủng gan bàn chân, rụng đốt ngón tay, sập sống mũi. Cách chữa trước tiên dùng:

 Ma hoàng, tô diệp mỗi thứ nửa cân, phòng phong, kinh giới mỗi thứ bốn lạng, nấu một thùng nước, tắm gội ngâm rửa, thay quần áo mới. Sau đó lấy: sơn sống, tùng hương (nhựa thông) mỗi thứ nửa cân trộn đều, đựng trong chậu sành, bỏ vào bảy con cua lớn (cua nhỏ thì gấp đôi), chôn nửa chậu xuống đất, ban ngày phơi nắng, lấy cành liễu khuấy; ban đêm thì đậy lại. Qua hai mươi mốt ngày thì hóa thành nước.

 Lại lấy: hùng hoàng nửa cân, xác rắn lột bảy cái, xuyên ô, thảo ô (củ ô đầu mọc hoang) (đều ngâm nước gừng), nhân sâm, thiên ma (củ cây thiên ma) mỗi thứ hai lạng, nghiền chung thành bột, lấy nước cua và sơn ấy vo viên, uống sau khi tắm rửa. Mỗi lần uống ba đồng cân, chiêu với rượu lâu năm. Rồi uống rượu cho đến say, trùm chăn cho ra mồ hôi; mồ hôi khô thì cởi bỏ quần áo, đem đến chỗ đất trống đốt đi, thay quần áo mới.

 Đến giờ Ngọ (giữa trưa) lại uống ba đồng cân, chiêu với rượu lâu năm, uống đến say. Lại đem hạ khô thảo (cây hạ khô thảo) hấp, trải dưới chiếu mà nằm, không cần cho ra mồ hôi. Hôm sau vẫn làm như trước, lại đốt bỏ quần áo cũ, cỏ cũ; làm như thế bảy ngày thì bệnh độc phát ra hết, nổi lên như mụn đậu, như mụn nhọt. Uống thêm bảy ngày nữa, vảy bong thì khỏi. Suốt đời kiêng cua, thịt chó.

 Quyển bốn

 4077. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa đại lệ phong (bệnh hủi nặng)

 Lăng tiêu hoa (hoa cây đăng tiêu) năm đồng cân, địa long (giun đất) (sấy), cương tàm (con tằm chết cứng) (sao), toàn yết (con bọ cạp nguyên con) (sao) mỗi thứ bảy con, tán bột, mỗi lần uống hai đồng cân, chiêu với rượu ấm; trước lấy nước thuốc tắm người, sau mới uống thuốc, đợi đến khi ra mồ hôi hôi thối thì thôi.

 Quyển bốn

 4078. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa tẩu du phong (mẩn ngứa chạy khắp người)

 Vỏ củ ấu phơi gió đốt thành tro, nghiền mịn, trộn dầu vừng mà đắp, cực kỳ hiệu nghiệm.

 Quyển bốn

 4079. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa tú cầu phong (ngứa lở ở bìu dái)

 Một cây cà (cả rễ lẫn lá).

 Sắc nước, xông rồi rửa, sau bảy ngày thì lớp vảy bong ra, cực kỳ linh nghiệm.

 Quyển bốn

 4080. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa dương phong (?) (bệnh lang ben)

 Thạch lưu hoàng ba lạng, nao sa (?) (muối amoni tự nhiên), phụ tử sống mỗi thứ hai lạng, hùng hoàng một lạng, giã chung thành bột, hòa với giấm thành dạng bùn, bôi lên chỗ bệnh, khô thì bôi lại, đến khi khỏi thì thôi.

 Quyển bốn

 4081. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa bạch điến phong (bệnh bạch biến, da mất sắc tố thành mảng trắng)

 Khổ sâm ba cân; lộ phong phòng (tổ ong vò vẽ) (nướng), tùng chi (nhựa thông), phụ tử (nướng vùi tro), phòng phong mỗi thứ ba lạng; nhân chi tử năm lạng; thịt rắn ô tiêu khô (nướng)

 sáu lạng; mộc (?) (chữ hỏng), giã chung thành bột, mỗi lần uống một thìa, chiêu với rượu lâu năm. Dùng ngoài: phụ tử, thiên hùng, ô đầu mỗi thứ ba lạng, phòng phong hai lạng, nấu với mỡ lợn thành cao mà bôi.

 Quyển bốn

 4082. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa bạch bác phong (bệnh mảng trắng loang lổ trên da)

 Bệnh phần nhiều mọc ở cổ gáy và đầu mặt, lan dần to ra, hình dạng giống hắc lào mà không lở loét. Cách chữa: trước rửa lau sạch chỗ mảng trắng, lấy que tre cào lên cho hơi rát đau, lau khô rồi lấy mỡ cá chình khô bôi vào; nhẹ thì một lần khỏi, nặng thì không quá ba lần.

 Quyển bốn

 4083. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa các loại bại liệt

 Bại liệt là nói tay chân không cử động được, tê dại cứng đờ mất cảm giác, gân xương co rút. Cách chữa phải tùy nguyên nhân mắc bệnh mà khác nhau: như do trúng phong mà bại liệt thì nên dùng: vảy tê tê, xuyên ô đầu (nướng vùi tro), hải cáp đỏ (?) mỗi thứ hai lạng, tán bột, mỗi lần dùng nửa lạng, giã hành trắng lấy nước, trộn thành bánh dẻo, đường kính chừng một tấc, liệt bên nào thì dán vào lòng bàn chân bên ấy, buộc chặt, rồi ngâm chân vào chậu nước nóng, đợi người ra mồ hôi thì bỏ thuốc; nửa tháng làm một lần, tự nhiên trừ tận gốc.

 Như do phong thấp (gió và ẩm thấp) mà thành bại liệt thì nên dùng: hoa móng tai (phượng tiên), bá tử nhân (nhân hạt trắc bá), phác tiêu (mang tiêu thô), mộc qua, nấu nước tắm rửa, mỗi ngày hai, ba lần.

 Do nhiệt phong (gió nóng) mà sinh bại liệt thì có thể dùng: khương hoạt hai thăng, câu kỷ tử (?) (quả cây câu kỷ) một thăng, tán bột, uống với rượu mỗi lần một thìa, ngày ba lần.

 Do thử thấp (nắng nóng và ẩm thấp) mà thành bại liệt thì dùng: tự nhiên đồng (khoáng chất sulfua sắt) (nung đỏ, ngâm rượu một đêm), xuyên ô đầu, ngũ linh chi (phân con sóc bay), thương truật (thân rễ cây thương truật) mỗi thứ một lạng, đương quy hai đồng cân; ngâm rượu xong, phơi khô nghiền bột, lấy hồ nấu bằng rượu vo viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống bảy viên, chiêu với rượu, uống đến khi thấy tay chân tê dại thì mới dừng.

 Quyển bốn

 4084. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thận nang phong (ngứa lở da bìu dái)

 Miết giáp (mai ba ba), xà sàng tử (hạt cây xà sàng), bạch chỉ lượng bằng nhau, nghiền bột, trộn dầu vừng mà đắp, cực kỳ hiệu nghiệm.

 Quyển bốn

 4085. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hoắc loạn (bệnh cấp tính vừa nôn mửa vừa tiêu chảy dữ dội) nôn và đi lỵ

 Hoắc loạn là do nóng lạnh không điều hòa, hai khí âm dương, trong đục có lúc xâm phạm làm rối loạn lẫn nhau; sự rối loạn ấy ở trong ruột và dạ dày, gặp ăn uống mà biến thành bệnh, phát ra thì tim bụng đau quặn. Người đau tim trước thì nôn trước, người đau bụng trước thì đi lỵ trước, tim bụng đều đau thì vừa nôn vừa đi lỵ. Gọi là hoắc loạn, ý nói bệnh trong chớp mắt đã gây rối loạn.

 Nên gấp dùng: bán hạ, nhân sâm mỗi thứ ba lạng, phụ tử (nướng vùi tro), can khương (nướng) mỗi thứ bốn lạng, cát cánh hai lạng, giã chung thành bột, vo viên to bằng hạt ngô đồng, chiêu với giấm hai viên; không khỏi thì uống tiếp.

 Nếu hoắc loạn đã chết, đã lên mái nhà gọi hồn, lại đã dùng đủ mọi cách chữa mà riêng người này vẫn không khỏi, thì có thể ôm bụng người bệnh, duỗi cánh tay ra, lấy dây đo khoảng cách giữa hai đầu khuỷu tay, theo sợi dây ấy tìm chỗ huyệt trên sống lưng (?), cách xương sống mỗi bên một tấc, cứu một trăm mồi; người còn chữa được thì có thể cứu ở đốt sống ngang khuỷu tay. Đã thử với mấy trăm người, đều cứu xong là ngồi dậy được.

 Quyển bốn

 4086. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hoắc loạn chuột rút

 Chuột rút là do khí lạnh vào gân. Phàm sau khi hoắc loạn nôn và đi lỵ nhiều, âm dương đều hư thì tay chân lạnh ngược, dinh vệ (dinh khí: phần khí nuôi dưỡng chạy trong mạch máu; vệ khí: phần khí bảo vệ chạy ngoài mạch, ở bề mặt cơ thể) không điều hòa, khí lạnh đánh vào gân thì gân bị vặn rút.

 Gấp dùng: ngô thù du một thăng, cam thảo (nướng), can khương (nướng) mỗi thứ hai lạng, hạt rau răm một nắm, tóc rối một lạng (đốt), quế tâm hai lạng, dùng bảy thăng nước nấu còn hai thăng ba cáp, bỏ bã, chia ba lần uống ấm. Mỗi lần uống cách nhau khoảng thời gian người đi bộ sáu, bảy dặm; đồng thời cứu ở giữa lòng bàn chân, chỗ gân tụ lớn ngang ngón chân cái, sáu, bảy mồi, huyệt này tên là Dũng tuyền. Lại cứu ở chỗ nếp gấp dưới ngón chân cái một mồi, thần hiệu.

 Quyển bốn

 4087. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hoắc loạn nôn khan

 Nôn khan là muốn nôn mà không ra được gì. Dùng: hậu phác (nướng) hai lạng, gừng tươi, chỉ thực (nướng) mỗi thứ ba lạng, dùng sáu thăng nước nấu còn hai thăng, chia ba lần uống. Đồng thời cứu ở chỗ sau cổ tay ba tấc, giữa hai đường gân, bên trái bên phải mỗi bên bảy mồi, huyệt tên là Gian sử. Nếu đang ngất lịm, nôn đến tắt hơi, cứu vào đó thì thông ngay.

 Quyển bốn

 4088. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hoắc loạn đau bụng

 Nhân sâm, can khương (nướng), cam thảo (nướng), bạch truật mỗi thứ ba lạng, đương quy, thược dược mỗi thứ hai lạng, dùng ba thăng nước (nấu), bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày ba lần.

 Quyển bốn

 4089. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hoắc loạn tứ nghịch (tay chân lạnh ngược cả bốn chi)

 Sau khi hoắc loạn nôn nhiều, đi ngoài nhiều, ruột và dạ dày đều hư, liền ra mồ hôi, mạch như sắp tuyệt, tay chân đều lạnh, gọi là tứ nghịch. Nên gấp dùng: ngô thù du, tế tân, thông thảo, cam thảo (nướng), cát căn mỗi thứ hai lạng, đương quy, quế tâm, thược dược mỗi thứ ba lạng, gừng tươi tám lạng, dùng sáu thăng nước, sáu thăng rượu nấu chung còn ba thăng, chia bốn lần uống.

 Đồng thời cứu ở chỗ trên mắt cá trong hai chân có một xương nhọn, mỗi chân bảy mồi, chưa khỏi thì tăng số mồi. Huyệt tên là Tam âm giao, ở trên đỉnh mắt cá trong ba tấc.

 Quyển bốn

 4090. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hoắc loạn bứt rứt vật vã

 Chứng này là sau khi hoắc loạn nôn và đi ngoài, người bứt rứt vật vã không nằm yên được. Dùng: hành trắng hai mươi cọng, đại táo hai mươi quả, dùng hai thăng rưỡi nước nấu còn một thăng, bỏ bã, uống một lần cho hết.

 Quyển bốn

 4091. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hoắc loạn bứt rứt khát nước

 Chứng này là do sau khi nôn nhiều, khí hư ở thượng tiêu (phần trên của thân, từ cơ hoành trở lên, gồm tim và phổi) không điều hòa, khí xông lên tim nên bứt rứt khó chịu. Sau khi đi ngoài nhiều thì tân dịch cạn, tân dịch cạn thì tạng khô, tạng khô thì khát. Có thể dùng: một quả mộc qua, dùng bốn thăng nước nấu còn hai thăng, khát thì cho uống ngay. Rễ và thân cây mộc qua cũng dùng được.

 Quyển bốn

 4092. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa can hoắc loạn (hoắc loạn khô)

 Phàm hoắc loạn phần nhiều nôn và đi ngoài; nếu trên không nôn được, dưới không đi ngoài được, đau bụng muốn chết, thì gọi là can hoắc loạn. Nên dùng:

 Một thìa muối rang cho ngả vàng, hòa với một bát nước tiểu trẻ con, uống ấm, đợi nôn ra được thì khỏi.

 Quyển bốn

 4093. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa giảo tràng sa (chứng "sa" đau quặn ruột — sa: tên gọi dân gian các bệnh cấp tính do khí độc uế trọc, thường kèm nổi nốt đỏ tím dưới da, hay chữa bằng cạo gió)

 Phân ngựa một lạng (sao đen).

 Cho thêm một nhúm đất vàng, sao qua, mỗi lần uống năm đồng cân với rượu lâu năm nóng; một thang là hết đau như chưa từng đau.

 Quyển bốn

 4094. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa cấm khẩu sa

 Người bệnh lặng im không ra tiếng. Nên trước lấy thìa sứ nhúng vào nước nóng và dầu vừng, cạo dọc sống lưng từ trên xuống dưới. Lúc đầu cạo nhẹ, sau cạo mạnh, đợi đến khi các nốt sa nổi thành cục mới thôi. Sau đó dùng: ô dược (rễ cây ô dược), thanh bì (vỏ quýt xanh), trần bì, sơn tra (quả táo mèo), tử phác (hậu phác loại vỏ tím), năm vị lượng bằng nhau, (sắc) uống ấm.

 Quyển bốn

 4095. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa dương mao sa (chứng sa có "lông dê")

 Người bệnh bụng chướng đau, lan đến giữa lưng hoặc thắt lưng hông, như có gai đâm. Có thể lấy đất bịt miệng vò rượu trắng, nghiền thật mịn, trộn rượu trắng vo thành cục, lăn xát lên chỗ đau, liền có những sợi lông trắng nhỏ dính vào cục đất.

 Quyển bốn

 4096. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa chứng sa đen (?) (chữ trong nguyên văn bị hỏng)

 Người bệnh khắp người căng đau, sắc mặt xám tối, các chỗ trên người đều hiện ban đen; đó là độc ở trong tạng phủ, khiến khí trệ máu đọng. Phương dùng: tô mộc (gỗ vang), diên hồ sách (củ cây diên hồ sách), ngũ linh chi, thiên tiên tử (hạt cây cà độc dược loại thiên tiên), hạt củ cải mỗi thứ một lạng; tam lăng (củ cây tam lăng), nga truật (nghệ đen), khương hoàng (nghệ vàng), trần bì, binh lang (hạt cau), chỉ thực, hậu phác mỗi thứ bảy đồng cân; ô dược năm đồng cân; hương phụ (củ cỏ gấu) bốn đồng cân; trầm hương, giáng hương mỗi thứ ba đồng cân; a ngùy (nhựa cây a ngùy) hai đồng cân. Giã thành bột mịn, vo viên to bằng hạt đậu xanh, mỗi lần uống mười lăm viên, chiêu bằng nước sắc sa nhân (hạt cây sa nhân).

 Quyển bốn

 4097. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa ban sa (chứng sa nổi ban)

 Người bệnh đầu choáng mắt hoa, buồn nôn, nôn mửa, trên người có ban tím, nốt sa nằm ở trong thịt. Cách chữa: trước làm theo phép chữa cấm khẩu sa (cạo dọc lưng). Sau dùng: thiên hoa phấn, đan bì (vỏ rễ mẫu đơn), bạc hà, địa cốt bì, sơn chi (quả dành dành), huyền sâm, tế tân, bảy vị lượng bằng nhau, sắc uống.

 Quyển bốn

 4098. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa các loại chứng sa

 Lúc mới phát phần nhiều đau bụng, cũng có người không đau, chỉ thấy mê mệt, căng tức khó chịu. Tuyệt đối không được uống gừng. Gấp dùng: dây nam xà đằng (dây leo cây nam xà) sắc nước, pha rượu mà uống.

 Quyển bốn

 4099. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trúng thử (say nắng) mùa hè

 Nhân sâm một lạng, thanh hao (cây thanh cao) ba lạng, hương nhu (cây hương nhu) ba đồng cân, bạch truật năm đồng cân, sắc nước uống, rất có hiệu quả.

 Nếu say nắng mà phát cuồng, thở dốc, mồ hôi ra như mưa, nên gấp dùng: nhân sâm, thạch cao mỗi thứ bốn lạng, hoàng liên ba đồng cân, sắc nước uống; một thang thì tinh thần định lại, hai thang thì hết ra mồ hôi.

 Nếu say nắng đột ngột ngã quỵ, đau tim muốn chết, nên gấp dùng: thanh hao một lạng; hoàng liên, nhân sâm, bạch truật mỗi thứ ba đồng cân; phục thần, hoắc hương (cây hoắc hương) mỗi thứ năm đồng cân; hương nhu, bán hạ mỗi thứ một đồng cân, sắc nước uống; một thang là hết đau ngay.

 Lại như say nắng bỗng ngã quỵ, miệng sùi bọt trắng, sắp phát cuồng, người nóng như lửa đốt, ban tím nổi chi chít, phần nhiều không cứu được. Nên gấp dùng: huyền sâm, mạch đông mỗi thứ ba lạng; thiên đông (củ cây thiên môn), thanh hao mỗi thứ một lạng; thăng ma, kinh giới, hoàng liên, hoàng cầm mỗi thứ ba đồng cân, sắc nước uống; một thang thì màu ban nhạt đi, ba thang thì ban lặn hết.
 Quyển bốn

 4100. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà (danh y cuối thời Đông Hán) chữa bệnh hạch tử ôn (dịch bệnh truyền nhiễm làm nổi các hạch sưng to như hạt quả)

 Sinh thạch cao (thạch cao sống, một loại khoáng chất dùng làm thuốc hạ sốt) một lạng (đơn vị cân thời xưa). Huyền sâm (rễ cây huyền sâm), dã cúc hoa (hoa cúc dại), kim ngân hoa (hoa kim ngân), liên kiều (quả cây liên kiều), đan bì (vỏ rễ cây mẫu đơn), mỗi thứ bốn tiền (còn gọi là đồng cân, bằng một phần mười lạng). Bạc hà, xạ can (thân rễ cây rẻ quạt), bối mẫu (thân hành cây bối mẫu, vị thuốc trị ho, tiêu đờm), mỗi thứ hai tiền. Cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị thuốc) một tiền. Sắc với nước trong rồi uống, uống cho đến khi khỏi thì thôi.

 Quyển bốn

 4101. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh đại đầu ôn (dịch bệnh làm đầu mặt sưng to)

 Diên hồ sách (củ cây diên hồ sách, vị thuốc giảm đau) một tiền năm phân (phân là đơn vị cân nhỏ, bằng một phần mười tiền). Tạo giác (quả bồ kết) và xuyên khung (thân rễ cây khung cùng trồng ở Tứ Xuyên), mỗi thứ một tiền. Lê lô (rễ cây lê lô, có độc, gây hắt hơi và gây nôn) năm phân. Trịch trục hoa (hoa đỗ quyên vàng, có độc) hai tiền năm phân. Tất cả tán thành bột. Lấy giấy se thành sợi, chấm thuốc rồi thọc vào trong mũi. Hắt hơi được thì khỏi, không hắt hơi thì khó chữa.

 Quyển bốn

 4102. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh hà mô ôn (dịch bệnh làm cổ sưng phồng như con cóc)

 Người bệnh mặt đỏ, cổ sưng, trông như con cóc, nên mới có tên ấy. Dùng ngay ếch xanh giã lấy nước, hòa với nước, uống một lần lúc bụng đói, rất hiệu nghiệm.

 Quyển bốn

 4103. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh phế nhiệt ôn (dịch bệnh gây nóng ở phổi)

 Tây ngưu hoàng (sỏi mật bò loại tốt) một phân (nuốt). Đương môn tử (xạ hương loại tốt, chất thơm lấy từ túi hương của hươu xạ) hai ly (ly là đơn vị cân rất nhỏ, bằng một phần mười phân) (nuốt). Lão mai băng phiến (băng phiến loại tốt, tinh thể thơm mát) một phân (nuốt). Đại hoàng (rễ cây đại hoàng, thuốc tẩy xổ) và mang tiêu (một loại muối khoáng dùng làm thuốc xổ), mỗi thứ năm tiền. Sừng tê giác mài lấy một tiền. Uống tất cả.

 Quyển bốn

 4104. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà: rượu phòng dịch bệnh

 Đại hoàng mười lăm thù (thù là đơn vị cân thời cổ, 24 thù bằng một lạng). Bạch truật (củ cây bạch truật, thuốc bổ tỳ) và quế tâm (phần lõi vỏ quế đã cạo bỏ lớp vỏ ngoài), mỗi thứ mười tám thù. Cát cánh (rễ cây cát cánh) và thục tiêu (hạt tiêu đất Thục, tức hoa tiêu), mỗi thứ mười lăm thù. Ô đầu (củ mẹ của cây phụ tử, rất độc) sáu thù. Bạt khế (?) (nguyên văn mất một chữ, có lẽ là củ cây kim cang) mười hai thù.

 Các vị trên giã thành bột, đựng vào túi vải đỏ thẫm. Vào giữa trưa ngày hối (ngày cuối cùng của tháng âm lịch) tháng mười hai, thả treo túi xuống giếng sâu cho chạm tới bùn. Sáng sớm ngày sóc (ngày mồng một âm lịch) tháng giêng, lúc trời vừa rạng, kéo thuốc lên, bỏ vào rượu đun sôi vài dạo, rồi quay mặt vào cửa hướng đông mà uống. Một người uống thì cả nhà không mắc dịch; một nhà uống thì cả làng không mắc dịch.

 Quyển bốn

 4105. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà: Tị ôn đan (viên thuốc tránh dịch bệnh)

 Hùng hoàng (khoáng chất chứa thạch tín, màu vàng đỏ), thư hoàng (khoáng chất chứa thạch tín, màu vàng chanh), quỷ cữu (thân rễ cây bát giác liên), tằng thanh (một loại khoáng chất chứa đồng, màu xanh), trân châu (ngọc trai), đan sa (tức chu sa, khoáng chất chứa thủy ngân màu đỏ), xương đầu hổ, cát cánh, bạch truật, nữ thanh (một loại thảo dược), khung (tức xuyên khung), bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ), quỷ đốc bưu (một loại thảo dược), vu di (quả cây du núi đã chế), quỷ tiễn vũ (cành có cánh của cây vệ mâu), lê lô, xương bồ, tạo giáp (quả bồ kết), mỗi thứ một lạng.

 Mười tám vị trên tán thành bột, viên với mật to bằng viên đạn (viên đạn bắn ná, cỡ quả nhãn lớn). Đựng vào túi lụa, nam đeo bên trái, nữ đeo bên phải. Khi bất ngờ trúng ác bệnh (bệnh dữ phát đột ngột, người xưa cho là do khí độc) hoặc gặp dịch bệnh theo mùa, thì nuốt một viên to bằng hạt ngô đồng (cỡ hạt đậu nhỏ), đồng thời đốt một viên to bằng viên đạn trong nhà, rất hiệu nghiệm.

 Quyển bốn

 4106. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh thủy cốc lỵ (lỵ là bệnh đi ngoài nhiều lần, phân lỏng có khi lẫn máu mũi; thủy cốc lỵ là lỵ đi ra cả nước lẫn thức ăn chưa tiêu)

 Nhân sâm, địa du (rễ cây địa du, thuốc cầm máu), hậu phác (vỏ cây hậu phác; nguyên văn chép nhầm thành "nùng phác") (chích – tức nướng hoặc sao có tẩm, một cách chế thuốc), can khương (gừng khô), ô mai (quả mơ hun khói) (sao khô), mỗi thứ sáu phân. Bạch truật và đương quy (rễ cây đương quy, thuốc bổ máu), mỗi thứ năm phân. Xích thạch chi (đất sét khoáng màu đỏ, thuốc cầm tiêu chảy) và long cốt (xương hóa thạch của động vật thời cổ), mỗi thứ bảy phân. Tất cả giã thành bột, viên với mật to bằng hạt ngô đồng, uống hai mươi viên với nước cơm, ngày ba lần.

 Quyển bốn

 4107. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh thủy lỵ (lỵ đi ngoài toàn ra nước)

 Phục linh (một loại nấm mọc ở rễ cây thông, thuốc lợi tiểu), bạch long cốt (long cốt màu trắng), vỏ quả ha lê lặc (tức quả kha tử), hoàng liên (thân rễ cây hoàng liên, vị đắng, làm mát), vỏ lựu chua, mỗi thứ tám phân. Giã, rây thành bột, viên với mật to bằng hạt ngô đồng, uống ba mươi viên lúc bụng đói, ngày hai lần, khỏi thì thôi.

 Quyển bốn

 4108. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh lãnh lỵ (lỵ do lạnh)

 Lãnh lỵ là do ruột và dạ dày hư yếu, bị nhiễm hàn khí (khí lạnh gây bệnh); ruột hư thì đi tả, nên thành lãnh lỵ. Phàm lỵ ra phân màu xanh, màu trắng hay màu đen đều thuộc loại lạnh. Bắt mạch thấy mạch trầm (mạch chìm, phải ấn sâu tay mới thấy) thì sống, mạch phù (mạch nổi, đặt nhẹ tay đã thấy) thì chết. Bài thuốc dùng: hoàng liên hai lạng; cam thảo (chích), phụ tử (rễ con của cây ô đầu, tính rất nóng, có độc) (bào – tức vùi tro nóng hoặc sao lửa to cho bớt độc), a giao (keo nấu từ da lừa) (chích), mỗi thứ nửa lạng. Dùng ba thăng nước (thăng là đơn vị đo thể tích thời xưa, thời Hán khoảng 200 ml), nấu còn một thăng rưỡi, chia hai lần uống.

 Quyển bốn

 4109. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh bạch trệ lỵ (lỵ ra chất nhầy trắng đọng lại)

 Bạch trệ lỵ là do ruột hư mà khí lạnh xâm vào, quấn kết trong ruột, làm tân dịch (các chất dịch trong cơ thể) đông đọng lại thành chất trắng. Nên dùng: xích thạch chi tám lạng; can khương, long cốt, đương quy, mỗi thứ ba lạng; phụ tử (bào) và mẫu lệ (vỏ con hàu) (sao khô), mỗi thứ hai lạng; thược dược (rễ cây thược dược) và cam thảo (chích), mỗi thứ một (?) (nguyên văn thiếu đơn vị).

 Trước lấy một đấu (đấu bằng mười thăng) hai thăng nước nấu bạch truật lấy chín thăng, rồi cho thuốc vào nấu lấy ba thăng, chia làm ba lần uống. Có mủ thì thêm hậu phác ba lạng; có nôn thì thêm trần bì (vỏ quýt để lâu năm) hai lạng.

 Quyển bốn

 4110. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh lãnh nhiệt lỵ (lỵ do cả lạnh lẫn nóng)

 Lãnh nhiệt lỵ là lỵ lúc ra phân vàng, lúc ra phân trắng; do ruột và dạ dày hư yếu, vốn sẵn có hàn (lạnh) lại bị khách nhiệt (khí nóng gây bệnh từ ngoài xâm vào) làm hại, lạnh và nóng lấn át nhau mà sinh ra. Bài thuốc dùng: hương thị (đậu đen lên men, tức đậu xị) một thăng, bạch truật sáu lạng, giới bạch (củ kiệu) một thăng, thăng ma (thân rễ cây thăng ma) hai lạng. Dùng bảy thăng nước nấu còn hai thăng rưỡi, chia ba lần uống.

 Quyển bốn

 4111. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh nhiệt độc lỵ (lỵ do độc nóng)

 Khổ sâm (rễ cây khổ sâm, vị đắng), quất bì (vỏ quýt), độc hoạt (rễ cây độc hoạt, thuốc trừ phong thấp), a giao (chích), lam thanh (lá cây chàm), hoàng liên, quỷ tiễn vũ, hoàng bá (vỏ cây hoàng bá), cam thảo. Các vị trên lấy lượng bằng nhau giã thành bột, dùng mật nấu chảy a giao để làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống mười viên với nước, ngày ba lần.

 Hoặc dùng: sừng tê giác sống, vỏ lựu chua, chỉ thực (quả non cây chanh chua, thuốc làm khí lưu thông) cùng tán bột, mỗi lần uống hai, ba thốn chủy (lượng thuốc bột vừa đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc), ngày hai lần.

 Quyển bốn

 4112. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh xích lỵ (lỵ ra máu đỏ)

 Hương đạm thị (đậu xị nhạt, thơm) nửa thăng, hoàng liên một thăng. Trước lấy một thăng rưỡi nước ngâm đậu xị một ngày, lọc lấy nước; đập vụn hoàng liên, bọc trong bông mỏng thả vào nước đậu xị, sắc lấy hơn nửa thăng một chút, uống một lần lúc bụng đói, khỏi ngay.

 Quyển bốn

 4113. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh lỵ lâu ngày

 Mắc xích lỵ lâu, liền mấy năm không khỏi. Dùng địa du và thử vĩ thảo (cỏ đuôi chuột), mỗi thứ một lạng, lấy hai thăng nước nấu còn một thăng, chia hai lần uống.

 Nếu không khỏi, lấy bụi trong nhà, hòa nước rồi lọc bỏ cặn (?), uống một thăng, ngày hai lần.

 Quyển bốn

 4114. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh xích bạch lỵ (lỵ ra lẫn cả máu đỏ và chất nhầy trắng)

 Phàm bệnh lỵ đều do dinh vệ (dinh khí là phần khí nuôi dưỡng chạy trong mạch, vệ khí là phần khí bảo vệ chạy ngoài mạch) không đủ, ruột và dạ dày hư yếu, khí lạnh khí nóng nhân chỗ hư mà vào trong ruột; ruột hư thì đi tả, nên thành lỵ. Nóng lấn vào máu, máu thấm vào trong ruột thì thành xích lỵ; khí lạnh quấn kết trong ruột, tân dịch đông đọng lại thì thành bạch lỵ; lạnh nóng giao nhau thì đỏ trắng lẫn lộn.

 Nên dùng: lộc nhung (sừng non của hươu) hai phân, vỏ lựu hai lạng, can khương hai phân, nhân trong hạt táo bảy hạt, xích địa lợi (một loại cây họ rau răm) một lạng (đốt thành tro).

 Các vị trên giã thành tán (thuốc bột), uống trước bữa ăn với nước cơm một phương thốn chủy (tức một thìa vuông mỗi cạnh một tấc, như đã nói ở trên), ngày ba lần, đêm một lần. Nếu đi ngoài nhiều lần thì có thể uống năm, sáu lần.

 Quyển bốn

 4115. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh ngũ sắc lỵ (lỵ ra phân nhiều màu)

 Vỏ lựu chua năm quả, hạt sen giã lấy hai thăng nước. Mỗi lần uống năm hợp (hợp bằng một phần mười thăng), hiệu nghiệm như thần.

 Quyển bốn

 4116. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh hưu tức lỵ (lỵ lúc ngừng lúc phát, dai dẳng)

 Ruột và dạ dày hư yếu thì dễ bị lạnh, nóng lấn vào; tà khí (khí gây bệnh) lúc động lúc tĩnh, nên lỵ chợt phát chợt ngừng. Nên chữa bằng: hoàng liên hai lạng, long cốt một cục (to bằng quả trứng gà), a giao to bằng bàn tay (chích), thục ngải (lá ngải cứu để lâu, đã giã mềm) một nắm. Bốn vị trên dùng năm thăng nước nấu ba vị, lấy hai thăng, bỏ bã. Rồi cho a giao vào cho tan chảy, chia hai lần uống.

 Quyển bốn

 4117. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh cấm khẩu lỵ (lỵ nặng, người bệnh không ăn uống được)

 Mộc miết tử (hạt gấc) sáu hạt, bỏ vỏ, lấy nhân sạch nghiền nát như bùn, chia làm hai phần. Dùng một chiếc bánh nướng bột mì cắt làm đôi, khoét một lỗ trên nửa chiếc bánh, nhét thuốc vào trong, nhân lúc còn nóng úp lên rốn người bệnh; chừng khoảng thời gian thổi chín một nồi cơm thì thay nửa kia. Lỵ ngừng thì người bệnh muốn ăn.

 Quyển bốn

 4118. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh ngược tật (bệnh sốt rét, lên cơn rét run rồi sốt nóng theo chu kỳ)

 Thường sơn (rễ cây thường sơn, thuốc trị sốt rét), cam thảo (chích), đại hoàng, quế tâm, mỗi thứ bốn phân. Bốn vị trên tán bột, viên với mật to bằng viên phân thỏ. Mỗi khi sắp lên cơn thì uống sáu viên, chiêu bằng nước cơm. Lúc sắp uống thuốc, ăn trước một ít cháo nóng thì tốt.

 Quyển bốn

 4119. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh ôn ngược (sốt rét nóng trước rét sau)

 Phàm sốt rét mà rét trước nóng sau thì gọi là hàn ngược, vì trước bị hàn (khí lạnh) làm tổn thương, sau mới bị phong (gió độc); nếu trước bị phong rồi sau bị hàn thì nóng trước rét sau, gọi là ôn ngược. Bài thuốc dùng: tri mẫu (thân rễ cây tri mẫu, thuốc làm mát) sáu lạng, thạch cao một cân (bằng mười sáu lạng), cam thảo hai lạng (chích), gạo tẻ sáu hợp. Bốn vị trên dùng một đấu hai thăng nước nấu đến khi gạo nhừ, bỏ bã. Thêm quế tâm ba lạng, sắc lấy ba thăng, chia ba lần uống ấm, đắp chăn cho ra mồ hôi. Trước rét rồi phát nóng, ra được mồ hôi là khỏi.

 Quyển bốn

 4120. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh sơn chướng ngược (sốt rét do khí độc rừng núi)

 Chứng này sinh ở vùng Lĩnh Nam (phía nam dãy Ngũ Lĩnh, nay là vùng Quảng Đông, Quảng Tây), do nhiễm khí chướng (khí độc ẩm thấp) của rừng núi. Nó nặng hơn chứng sốt rét do cảm nắng nóng. Nên chữa bằng: thục tất (lá non cây thường sơn), tri mẫu, thăng ma, bạch vi (rễ cây bạch vi), địa cốt bì (vỏ rễ cây câu kỷ), mạch môn đông (củ cây mạch môn), mỗi thứ năm phân; thịt ô mai, miết giáp (mai con ba ba) (chích), uy nhuy (thân rễ cây ngọc trúc), mỗi thứ bốn phân; thạch cao ba phân; cam thảo ba phân (chích); thường sơn sáu phân; đậu xị một hợp (sao khô).

 Các vị trên giã thành bột, trộn mật viên to bằng hạt ngô đồng, uống mười viên với nước cơm, ngày hai lần, tăng dần đến hai mươi viên. Bài thuốc này dùng không ai là không khỏi.

 Quyển bốn

 4121. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh gián nhật ngược (sốt rét cách một ngày lên cơn một lần)

 Đại hoàng ba phân; thường sơn và cam thảo (chích), mỗi thứ một phân rưỡi. Ba vị trên dùng ba thăng nước nấu lấy một thăng, bỏ bã; lại lấy hai thăng nước nấu bã lấy một thăng. Trước khi lên cơn thì uống… (nguyên văn mất chữ), sau đó [uống] nước nấu lần sau… (nguyên văn đứt đoạn) (?).

 Quyển bốn

 4122. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh tam nhật ngược (sốt rét ba ngày lên cơn một lần)

 Một quả hương duyên (quả thanh yên, thuộc họ cam chanh) để lâu (bỏ phần vỏ ở đỉnh quả).

 Cho hùng hoàng sáng màu đã nghiền mịn vào trong, cùng đặt vào lửa nung (?) (nguyên văn mất chữ), lấy ra nghiền thật mịn. Mỗi lần uống bảy phân, nuốt khan, không dùng nước.

 Quyển bốn

 4123. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh tam âm ngược (sốt rét thuộc ba đường kinh âm, lên cơn về chiều, dai dẳng)

 Phàm sốt rét quá giữa trưa mới lên cơn thì gọi là tam âm ngược. Dùng: hoa tiêu hai tiền năm phân, chu sa một tiền hai phân năm ly, xạ hương và băng phiến mỗi thứ ba phân, cùng tán bột, rắc chia lên hai miếng cao dán. Một miếng dán ở huyệt phế du (huyệt châm cứu nằm hai bên cột sống, ngang đốt sống lưng thứ ba) tại đốt sống lưng thứ ba, một miếng dán ngay giữa ngực, rất hiệu nghiệm.

 Quyển bốn

 4124. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh lao ngược (sốt rét tái phát mỗi khi lao lực)

 Sốt rét tích lâu không khỏi thì cả biểu lẫn lý (phần ngoài và phần trong cơ thể) đều hư; khách tà (khí gây bệnh từ ngoài xâm vào) chưa tan, chân khí (khí chính, sức chống đỡ của cơ thể) chưa hồi phục, nên bệnh tuy tạm ngớt nhưng hơi mệt nhọc là phát lại, gọi là lao ngược.

 Miết giáp (chích), thục tất, tri mẫu, mỗi thứ hai lạng; thường sơn ba lạng; ô tặc ngư cốt (mai con mực), phụ tử, thục tiêu, mỗi thứ một lạng. Bảy vị trên ngâm với ba đấu rượu một đêm, sáng sớm (?) uống một hợp, tăng dần đến hai hợp, ngày uống ba, bốn lần.

 Quyển bốn

 4125. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh sốt rét lâu ngày

 Long cốt một lạng, thường sơn ba lạng, đại hoàng hai lạng, phụ tử hai phân (bào).

 Các vị trên tán bột, dùng lòng đỏ trứng gà làm viên to bằng hạt ngô đồng. Trước khi lên cơn và lúc sắp lên cơn, mỗi lần đều uống năm viên với nước cơm, không có trường hợp nào không dứt. Kiêng hành sống, rau sống, thịt lợn, v.v.

 Quyển bốn

 4126. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh thủy thũng (phù nề do nước ứ trong cơ thể)

 Đình lịch tử (hạt cây đình lịch, thuốc lợi tiểu tiêu phù) (sao đen), cam toại (rễ cây cam toại, thuốc tháo nước rất mạnh, có độc), mỗi thứ một lạng; ngô thù du (quả cây ngô thù du, vị cay nóng) bốn lạng. Ba vị trên giã riêng, rây riêng, trộn với mật, viên to bằng hạt ngô đồng, uống năm viên.

 Quyển bốn

 4127. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh phong thủy (phù do gió độc và nước)

 Phong thủy là do khí của thận và tỳ (tạng tỳ, theo Đông y lo việc tiêu hóa và vận chuyển nước trong cơ thể) hư yếu gây ra. Thận lao nhọc thì hư, hư thì ra mồ hôi, ra mồ hôi gặp gió thì phong khí (khí gió độc) lọt vào trong, quay lại trú ở thận; tỳ hư lại không ngăn giữ được nước, nên nước tràn ra dưới da. Lại cùng phong thấp (gió và ẩm thấp) quấn kết với nhau, nên gọi là phong thủy. Triệu chứng là khắp người phù lên như bọc nước.

 Bài thuốc: mộc phòng kỷ (rễ cây phòng kỷ) và bạch truật, mỗi thứ bốn lạng; hoàng kỳ (?) (nguyên văn mất chữ; rễ cây hoàng kỳ, thuốc bổ khí) năm lạng; gừng tươi ba lạng; cam thảo hai lạng (chích); đại táo (táo tàu) hai mươi quả. Sáu vị trên dùng sáu thăng nước nấu lấy hai thăng, chia ba lần uống.

 Có thở suyễn thì thêm ma hoàng (thân cây ma hoàng, thuốc làm ra mồ hôi); người nặng nề, trong dạ dày không yên thì thêm thược dược; khí xông ngược lên thì thêm quế tâm; phần dưới lạnh lâu ngày thì thêm tế tân (rễ cây tế tân, vị cay ấm); lấy phòng kỷ và hoàng kỳ làm chủ. Uống thuốc mà bệnh sắp giải thì thấy như có sâu bò trong da, từ thắt lưng trở xuống lạnh như băng. Uống thang (thuốc sắc) xong thì ngồi trên chăn, lại lấy một chiếc chăn quấn quanh lưng để ủ ấm phần dưới, cho ra mồ hôi; ra được mồ hôi thì khỏi.

 Quyển bốn

 4128. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh nước làm phù khắp người

 Ma tử (hạt gai dầu) năm thăng, thương lục (rễ cây thương lục, thuốc tháo nước, có độc) một cân, phòng phong (rễ cây phòng phong, thuốc trừ gió độc) ba lạng, phụ tử một lạng (bào), xích tiểu đậu (đậu đỏ hạt nhỏ) ba thăng. Trước giã hạt gai cho nóng (?), lấy ba đấu nước nấu hạt gai, lấy một đấu ba thăng, bỏ bã, rồi cho thuốc và đậu vào; nấu chung lấy bốn thăng, bỏ bã, ăn đậu, uống nước, ngày hai lần.

 Quyển bốn

 4129. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh thủy khí gây phù và cổ trướng (bụng trướng to)

 Đình lịch tử bảy lạng (sao khô), cam toại năm lạng, phục linh và tiêu mục (hạt hoa tiêu) mỗi thứ ba lạng, ngô thù du hai lạng. Các vị trên giã bột, trộn mật viên to bằng hạt ngô đồng, uống năm viên với nước cơm, ngày ba lần. Chưa thấy công hiệu thì tăng dần số viên, lấy việc đi ngoài được làm mức.

 Quyển bốn

 4130. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa phù nề sau khi ốm

 Chọn ba con vật nuôi trong nhà đã nhiều năm (?) (nguyên văn mất chữ, có lẽ là vịt nhà), thêm hậu phác, hấp lên mà ăn, rất có hiệu quả. Chỉ người thể trạng hư yếu thì không được dùng.

 Quyển bốn

 4131. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh thủy cổ (bụng trướng to do nước)

 Thủy cổ là khắp người toàn nước, ấn vào thì lõm như bùn. Không chữa gấp thì nước tích ở tay chân, không thoát ra qua bàng quang được, biến thành chứng chết không chữa nổi. Bài thuốc: khiên ngưu (hạt bìm bìm, thuốc tẩy xổ tháo nước) và cam toại mỗi thứ hai tiền, nhục quế (vỏ quế dày) ba phân, xa tiền tử (hạt cây mã đề) một lạng; sắc nước uống. Một thang (một lượt thuốc sắc) thì nước chảy ra hơn một thăng, hai thang thì khỏi. Tuyệt đối không được cho uống thang thứ ba. Sau khi khỏi nên dùng các vị như nhân sâm, bạch truật để bổ tỳ, lại phải kiêng ăn muối.

 Quyển bốn

 4132. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh khí cổ (bụng trướng to do khí)

 Khí cổ là do khí hư mà sinh phù, triệu chứng giống hệt thủy cổ, chỉ khác là ấn vào da thịt thì không lõm như bùn. Bệnh bắt đầu từ mu bàn chân, dần lan lên thân trên và đầu mặt. Cách chữa nên làm mạnh tỳ, cho khí lưu thông, phụ thêm thuốc lợi thủy (thuốc thông tiểu, tháo nước), khác hẳn cách chữa thủy cổ.

 Bài thuốc: bạch truật, ý dĩ nhân (hạt bo bo), phục linh, mỗi thứ một lạng; nhân sâm, sơn dược (củ hoài sơn), xa tiền tử, thần khúc (bánh men thuốc, giúp tiêu hóa), lai phục tử (hạt củ cải), mỗi thứ một tiền; chỉ xác (quả già cây chanh chua) năm phân; cam thảo và nhục quế mỗi thứ một phân; sắc nước uống. Ngày uống một thang, mười thang thấy khí dần thư thái, ba mươi thang thì khỏi hẳn. Cũng phải kiêng ăn muối, ba tháng sau mới được dùng lại; phạm vào thì không cứu được.

 Quyển bốn

 4133. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh trùng cổ (bụng trướng to do giun sán)

 Người bệnh bụng dưới hơi đau, tay chân phù trướng, mặt đỏ mà lẫn sắc đen, trông như bị sâu ăn; dưới mắt không có dạng mí sưng nhẹ như con tằm nằm — đó là triệu chứng của chứng này. Nên chữa bằng cách diệt giun; giun hết thì bụng trướng tự tiêu. Bài thuốc: lôi hoàn (một loại nấm ký sinh, thuốc diệt giun), thần khúc, phục linh, bạch phàn (phèn chua), mỗi thứ ba tiền; xa tiền tử năm tiền; đương quy, miết giáp tẩm giấm nướng, bột củ năng, mỗi thứ một lạng. Một thang thì ra vô số giun, hai thang thì hết giun. Khỏi rồi phải bổ tỳ để phòng tái phát.

 Quyển bốn

 4134. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh huyết cổ (bụng trướng to do máu ứ)

 Nguyên nhân chứng này hoặc do té ngã rồi máu ứ không tan, hoặc do uất ức lo buồn mà máu kết lại không lưu thông, đến nỗi trong bụng kết thành huyết cổ. Nếu không rõ cách chẩn đoán và chữa trị mà làm bừa theo cách chữa thủy cổ, khí cổ thì tai hại không nhỏ. Nên chữa bằng cách làm tan máu ứ, quét sạch chất dơ.

 Bài thuốc: thủy điệt (con đỉa) ba tiền (sao, tán bột); lôi hoàn, hồng hoa, chỉ thực, bạch thược (rễ thược dược trắng), ngưu tất (rễ cây cỏ xước), mỗi thứ ba tiền; đào nhân (nhân hạt đào) bốn mươi hạt (bỏ vỏ và đầu nhọn, giã vụn); đương quy (?) (nguyên văn chỉ còn một chữ, thiếu liều lượng); sắc nước uống. Một thang thì ra hơn một đấu máu, thang thứ hai thì máu hết mà khỏi. Khỏi rồi nên dùng thuốc bổ khí huyết để điều dưỡng, nếu không e thành chứng khô kiệt.

 Quyển bốn

 4135. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh cước khí (bệnh chân phù, tê yếu, đau, nặng thì xông lên tim; nguyên văn bị chép nhầm thành "chân Hương Cảng") mới phát

 Bệnh cước khí đều do cảm phải phong độc (khí gió độc). Phàm đứng lâu, ngồi lâu ở chỗ ẩm lạnh đều có thể khiến khí ẩm nóng và khí ẩm lạnh vào kinh lạc (các đường dẫn khí huyết trong cơ thể); ban đầu khởi từ chân, dần lan đến bụng dưới, nặng thì xông lên tim ngực, nếu không chữa gấp thì đến chết người. Nên ngay khi mới phát, lấy lá vừng giã, hấp, đắp mỏng rồi bọc lại, ngày thay hai lần thì tiêu. Nếu vào tháng mùa đông thì lấy rễ cây sóc điệu (?) (nguyên văn mất chữ; một loại cây họ cơm cháy) cắt ra giã, trộn với bã rượu theo tỷ lệ ba phần bã một phần rễ, hấp chung cho nóng, bọc như cách trên, có hiệu quả.

 Quyển bốn

 4136. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh cước khí xông lên tim

 Phàm gặp cước khí xông lên tim, bụng trướng, thở gấp thì chết. Gấp dùng: ngô thù du ba thăng, mộc qua (quả cây mộc qua) hai hợp, tân lang (hạt cau) hai mươi hạt, lá tre hai thăng. Bốn vị trên dùng một đấu nước nấu lấy ba thăng, chia ba lần uống; được đi ngoài thông thoải mái thì nhanh khỏi. Kiêng rau sống, bột mì chín, kiều mạch, tỏi, v.v.

 Dùng bên ngoài: một thạch (thạch bằng mười đấu) rơm cây kê cho vào nồi, nấu lấy nước đặc, bỏ bã. Cho một đấu tiêu mục vào, đun thêm hơn mười dạo sôi, ngâm chân hai, ba lần; nếu nguội thì hâm ấm lại mà ngâm rửa, khỏi thì thôi.

 Quyển bốn

 4137. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh cước khí phù đầy

 Đậu nành hai thăng (dùng một đấu nước nấu lấy năm thăng, bỏ đậu).

 Tang bạch bì (vỏ rễ cây dâu) một nắm, tân lang hai mươi bảy hạt, phục linh hai lạng. Đem ba vị trên ngâm trong nước đậu nói trên qua đêm, nấu lấy hai thăng, bỏ bã. Thêm hai hợp rượu cho vào thuốc, uống nhiều ít tùy ý. Kiêng đồ chua.

 Quyển bốn

 4138. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh cước khí làm tim bụng trướng căng

 Chứng này là phong thấp nhiệt độc (gió độc, ẩm thấp và độc nóng) từ chân đi vào trong, quấn kết với khí của các tạng, tụ lại không tan, nên tim bụng trướng căng. Nên chữa bằng cách hạ khí, tiêu trướng.

 Dùng: côn bố (một loại tảo biển) tám lạng, xạ can bốn lạng, linh dương giác (sừng linh dương) và quất bì mỗi thứ ba lạng, phục linh và can khương mỗi thứ một lạng, tất bát (quả tiêu lốt), ngô thù du, đại hoàng mỗi thứ sáu phân, hạnh nhân (nhân hạt mơ) (bỏ vỏ và đầu nhọn) năm phân. Các vị trên giã bột, trộn mật viên to bằng hạt ngô đồng, uống mười lăm viên với nước cơm; nếu đi ngoài nhiều thì uống bảy viên, tùy ý gia giảm. Người không ăn được thì thêm bạch truật sáu phân, bột thần khúc mười phân. Khi khí phát lên mà uống xong, thuốc viên trên làm yên được thì thôi; nếu không yên thì nấu thang vỏ cau để đè xuống. Kiêng đồ chua.

 Quyển bốn

 4139. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh cước khí gây tê bại co rút

 Bệnh cước khí có kèm phong độc thì phong độc quấn vào gân, làm gân co rút; phong thấp lấn vào máu thì gây tê bại; vì thế sinh ra tê bại co rút. Bài thuốc dưới đây chuyên chữa phong hư khí đầy, chân đau, lạnh, tê, co rút, yếu, không đi được.

 Thạch hộc (thân cây lan thạch hộc) và đan sâm (rễ cây đan sâm) mỗi thứ năm lạng; trắc tử (củ con nhỏ của cây phụ tử), tần giao (rễ cây tần giao), đỗ trọng (vỏ cây đỗ trọng), sơn thù du (quả cây sơn thù), ngưu tất, mỗi thứ bốn lạng; quế tâm, can khương, khương hoạt (rễ cây khương hoạt), xuyên khung, quất bì, hoa tiêu, hoàng kỳ (?) (nguyên văn mất chữ), bạch tiền (rễ cây bạch tiền), nhân vu (cành lá cây nhân vu, có độc), đương quy, mỗi thứ ba lạng; phòng phong hai lạng; ý dĩ nhân một thăng; rễ ngũ gia bì năm lạng; chung nhũ (thạch nhũ trong hang đá vôi) tám lạng.

 Hai mươi mốt vị trên đựng trong túi lụa, ngâm vào bốn đấu rượu trong ba ngày. Lần đầu uống ba hợp, ngày hai lần, tăng dần, lấy lúc thấy công hiệu làm mức.

 Kiêng… (nguyên văn đến đây bị mất) (?).

 Quyển bốn

 4140. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh cước khí ở người già

 Một cái dạ dày lợn rửa sạch, thái nhỏ, rửa nước, lấy vải vắt khô, trộn với tỏi, tiêu, tương, giấm và các gia vị khác mà ăn thường xuyên.

 Quyển bốn

 4141. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa các chứng hoàng (các bệnh vàng da)

 Các bệnh hoàng là khắp người đều đau, phát sốt, sắc mặt vàng rực. Đó là do hàn thấp (lạnh và ẩm) ở phần ngoài cơ thể, khiến nhiệt tích lại ở tỳ vị (tỳ và dạ dày), tấu lý (lỗ chân lông và thớ da thịt) không mở ra; nhiệt ứ đọng cùng thức ăn cũ quấn lấy nhau, hun nung không tiêu được, khiến đại tiện, tiểu tiện không thông, nên thân thể, mặt mắt đều biến thành màu vàng. Bệnh này chia ra các loại: hoàng đản, hắc đản, xích đản, cốc đản, bạch đản, mã hoàng, v.v. Nên dùng: qua đế (cuống quả dưa, thuốc gây nôn) hai mươi bảy cái, xích tiểu đậu hai mươi bảy hạt, thuật mễ (hạt kê nếp) hai mươi bảy hạt.

 Các vị trên giã thành bột, lấy lượng bằng hạt đậu lớn thổi vào trong mũi.

 Quyển bốn

 4142. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh cấp hoàng (vàng da phát đột ngột)

 Tỳ vị có nhiệt, khí của thức ăn bị hun nung, lại thêm nhiệt độc, nên đột nhiên phát vàng. Trong ngực đầy tức, thở suyễn, phát ra trong khoảnh khắc, nên gọi là cấp hoàng.

 Có người vừa mắc bệnh là thân thể, mặt mắt đã vàng; có người lúc đầu không biết, đến khi chết rồi thân mới hiện vàng. Triệu chứng là lúc mắc bệnh chỉ thấy phát sốt, tim run lên, đó là cấp hoàng. Chữa dùng: xích tiểu đậu, đinh hương, hoàng mễ (kê nếp), qua đế, mỗi thứ hai mươi bảy hạt (cái); xạ hương và huân lục hương (tức nhũ hương, một loại nhựa cây thơm) lượng bằng nhau (nghiền riêng); vải xanh hai phương thốn (hai miếng vuông mỗi cạnh một tấc) (đốt thành tro).

 Các vị trên giã thành bột, uống với nước cơm một tiền chủy (lượng thuốc bột xúc đầy một đồng tiền), sẽ đi ra nước vàng, chứng vàng liền ổn định. Kiêng đồ sống lạnh, bột mì chín, đồ ăn dẻo dính, lương khô để lâu, v.v.

 Quyển bốn

 4143. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh hoàng đản (vàng da)

 Người bệnh thân thể, mặt mắt, móng tay chân và nước tiểu đều vàng, do uống rượu quá độ gây ra. Bài thuốc: nhân trần (cây nhân trần, thuốc chữa vàng da) và sài hồ (rễ cây sài hồ) mỗi thứ bốn lạng; thăng ma, hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm), đại hoàng, mỗi thứ ba lạng; long đởm thảo (rễ cây long đởm) hai lạng. Dùng chín thăng nước nấu lấy ba thăng, chia ba lần uống. Nếu thân thể gầy yếu thì bỏ đại hoàng, thêm nhân quả dành dành năm, sáu lạng và sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi) một thăng.

 Quyển bốn

 4144. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh âm hoàng (vàng da thể lạnh, không sốt)

 Người bệnh thân thể và mắt vàng, đau đầu mà không sốt. Gốc bệnh là dương khí (phần khí ấm nóng, hoạt động) bị ẩn nấp, âm khí (phần khí lạnh, tĩnh) thịnh, nhiệt độc lấn vào mà gây ra. Nên chữa dùng: nhân trần bốn lạng; bạch tiên bì (vỏ rễ cây bạch tiên), hoàng cầm, thược dược, thanh mộc hương (rễ cây mã đâu linh), sài hồ, chỉ thực (chích), hoàng liên, rễ thổ qua (rễ cây vương qua), đại thanh (lá cây đại thanh), mỗi thứ ba phân.

 Mười bốn vị trên (?) (nguyên văn chỉ kể mười vị) giã rây thành bột. Nấu nước rễ cỏ tranh để nguội; sáng sớm lúc bụng đói, lấy nước rễ cỏ tranh uống năm tiền chủy. Uống một lần được một lúc thì sẽ đi ngoài nhẹ một, hai lần; sau khi đi ngoài thì nấu cháo loãng với hành và đậu xị mà ăn. Nếu đi ngoài nhiều thì tùy ý giảm dần; thường lấy mức đi lỏng nhẹ, đi thông một, hai lần làm chuẩn. Khỏi thì thôi.

 Quyển bốn

 4145. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh tửu đản (vàng da do rượu)

 Người bệnh thân thể và mắt phát vàng, trong lòng bứt rứt đau, cẳng chân đầy tức, nước tiểu vàng, mặt nổi ban đỏ. Gốc bệnh là người hư lao (cơ thể suy kiệt vì lao lực) uống rượu nhiều mà ăn ít. Mạch phù thì trước cho nôn; mạch trầm huyền (mạch chìm mà căng thẳng như dây đàn) thì trước cho xổ. Bài thuốc: chi tử (quả dành dành) bảy quả, chỉ thực năm quả, hương thị một thăng, đại hoàng một lạng. Dùng sáu thăng nước nấu lấy hai thăng, bỏ bã, uống ấm bảy hợp, ngày ba lần.

 Quyển bốn

 4146. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh cốc đản (vàng da do ăn uống)

 Người bệnh mỗi khi ăn xong thì chóng mặt, tim hồi hộp, bứt rứt không yên mà phát bệnh. Gốc bệnh là nhịn đói rồi ăn quá nhiều, vị khí (khí của dạ dày) xông bốc gây ra. Có thể dùng: nhân trần bốn lạng, đại hoàng hai lạng, chi tử bảy quả. Trước dùng một đấu nước nấu nhân trần lấy sáu thăng, rồi dùng nước ấy sắc các vị còn lại được hai thăng, chia ba lần uống. Chất vàng theo nước tiểu ra ngoài, bệnh ra rồi thì khỏi ngay.

 Quyển bốn

 4147. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh lao đản (vàng da do lao lực)

 Lao đản là bệnh vàng da mắc phải vì lao nhọc. Bài thuốc: khổ sâm ba lạng, long đởm thảo hai lạng, chi tử hai mươi mốt quả. Các vị trên giã bột, trộn mật lợn viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống năm viên, ngày ba, bốn lần, chiêu bằng nước cơm.

 Quyển bốn

 4148. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh nữ đản (vàng da do chuyện phòng the)

 Người bệnh thân thể và mắt đều vàng, sốt, sợ lạnh, bụng dưới đầy căng, tiểu tiện khó khăn. Nguyên nhân là đang lúc rất mệt, rất nóng mà giao hợp, giao hợp xong lại xuống nước. Chữa dùng: tiêu thạch (diêm tiêu) và khô phàn (phèn chua đã phi khô), hai vị giã bột, lấy nước cháo đại mạch hòa uống một phương thốn chủy, ngày ba lần. Đắp chăn cho ra mồ hôi, bệnh sẽ theo đại tiện, tiểu tiện ra ngoài.

 Quyển bốn

 4149. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh hắc đản (vàng da kèm sạm đen)

 Chứng này do mắc hoàng đản, tửu đản, nữ đản, lao đản tích lâu ngày mà biến thành. Người bệnh toàn thân vàng, nhưng trên trán lại đen, lòng bàn chân nóng, đại tiện đen, chính là chứng này. Chữa dùng: xích tiểu đậu ba mươi hạt, phục linh sáu thù, qua đế bốn thù, hùng hoàng hai thù, cam thảo nửa lạng (chích), nữ uy (một loại thảo dược) bốn thù. Sáu vị trên, trước dùng ba thăng nước nấu đậu đỏ và phục linh lấy tám hợp nước; giã bốn vị sau thành bột, lấy nước nấu trước hòa nửa tiền chủy, uống ở độ nóng lạnh vừa phải; giây lát sẽ khỏi, nôn ra được thì khỏi.

 Quyển bốn

 4150. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh ngũ chưng (năm chứng nóng âm ỉ hầm hập từ bên trong)

 Chưng là khí nhiệt độc bám vào xương, đều là đầu mối dần dần dẫn đến chết. Kể sơ các loại thì có năm chứng chưng. Một là cốt chưng (nóng trong xương), gốc ở thận; hai là mạch chưng (nóng trong mạch), gốc ở tim; ba là bì chưng (nóng ở da), gốc ở phổi; bốn là nhục chưng (nóng ở thịt), gốc ở tỳ; năm là nội chưng (nóng ở bên trong), gốc ở trong ngũ tạng lục phủ (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận; sáu phủ: mật, dạ dày, ruột non, ruột già, bàng quang, tam tiêu). Cách giải và chữa dùng: thạch cao năm lạng; phục linh và can địa hoàng (củ địa hoàng phơi khô) mỗi thứ ba lạng; nhân sâm và hoàng cầm mỗi thứ hai lạng; cát căn (củ sắn dây) ba lạng; tri mẫu hai lạng; cam thảo một lạng (chích).

 Các vị trên dùng chín thăng nước nấu lấy hai thăng rưỡi, chia ba lần uống.

 Quyển bốn

 4151. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh cốt chưng (nóng âm ỉ như từ trong xương, kiểu bệnh lao)

 Phàm đàn ông do ngũ lao thất thương (các chứng tổn hại tạng phủ, tinh khí do lao lực và sinh hoạt quá độ), hoặc sau khi phổi bị ủng tắc, sau khi mắc sốt rét chướng khí, vốn sẵn có khối tích (?) (nguyên văn mất chữ; khối u cục trong bụng). Đàn bà do hư lao sau khi sinh, mồ hôi rỉ ra, lúc rét lúc nóng, hoặc bị bế kinh không thông, vì thế mà dần dần gầy mòn. Ban đầu ra mồ hôi trộm, sau thì rét nóng qua lại, dần thêm ho, sắc mặt trắng nhợt, hai gò má có lúc đỏ như phấn son. Bệnh này phần nhiều không chữa được.

 Nên gấp dùng: mầm thanh tương (cây mào gà trắng) (hái ngày mồng sáu tháng sáu), tri mẫu, hoàng liên, đại hoàng, nhân chi tử, quát lâu (quả qua lâu), thường sơn, uy nhuy, mỗi thứ tám phân; vỏ khổ sâm mười hai phân; cam thảo (chích) và thục tất (rửa) mỗi thứ năm phân. Các vị trên giã bột, trộn mật viên to bằng hạt ngô đồng, uống năm viên với nước cơm, tăng dần đến mười lăm viên, ngày hai lần, lấy lúc thấy công hiệu làm mức.

 Quyển bốn

 4152. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh gầy mòn

 Phàm người hư lao thì tinh tủy khô kiệt, khí huyết hư yếu, không nuôi đầy đặn được da thịt, nên gầy gò. Hơn nữa triệu chứng thường là tay chân mỏi đau, miệng khô, sốt cao. Bài thuốc: gan rái cá (chích) sáu phân; thiên linh cái (xương sọ người) (đốt), sừng tê giác sống (cạo vụn), tiền hồ (rễ cây tiền hồ), thăng ma, mỗi thứ bốn phân; tùng chi (nhựa thông) và cam thảo (chích)

 mỗi thứ năm phân; chỉ… (?) (nguyên văn bị đứt, có lẽ là chỉ thực, thiếu liều lượng). Các vị trên giã rây, trộn mật viên to bằng hạt ngô đồng, lúc bụng đói lấy nước tiểu đã ngâm đậu xị chiêu hai mươi viên, ngày hai lần.

 Quyển bốn

 4153. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh truyền thi (bệnh lao lây truyền, người xưa cho là do khí người chết truyền sang)

 Bệnh này phần nhiều do đến gần xác chết mà khóc lóc, thi khí (khí của xác chết) vào bụng, dây dưa hoặc năm năm, ba năm, hơi mệt nhọc là phát. Không trừ tận gốc thì tai họa có thể làm diệt cả nhà. Bài thuốc: gan rái cá một bộ (bổ ra phơi khô, chích); miết giáp (chích) và đầu chồn hoang (chích) mỗi thứ một cái; hán phòng kỷ (rễ phòng kỷ loại tốt) một lạng rưỡi; thục tất (rửa); mạch môn đông (bỏ… (?) nguyên văn đứt đoạn).

 Các vị trên giã rây, lấy hai phần mỡ thận dê hợp với một phần mật, đun chảy trộn viên to bằng hạt ngô đồng, uống mười viên, tăng đến mười lăm viên, ngày hai lần, chiêu bằng nước cơm. Thuốc làm xong thì chia ba: một phần để bên đầu giường, một phần treo trên mi cửa, một phần buộc trên cánh tay. Trước uống phần ở đầu giường, sau uống phần trên cánh tay, sau cùng uống phần trên cửa, rất linh nghiệm. Kiêng hải tảo (rong biển), rau cải trắng, rau dền.

 Quyển bốn

 4154. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh phi thi (bệnh phát đột ngột như bay đến, người xưa cho là do tà khí)

 Phi thi là bệnh phát ra không rõ nguyên do, bỗng nhiên kéo đến như bay như chạy, nên gọi tên như thế. Triệu chứng là tim bụng đau như dao đâm, thở gấp, trướng đầy, khí xông lên tim ngực. Chữa dùng: tế tân, thiên hùng (củ cây ô đầu mọc dài, không có củ con) (bào), mãng thảo (lá cây mãng thảo, có độc), mỗi thứ một phân; trân châu và hùng hoàng mỗi thứ hai phân; quế tâm ba phân; phụ tử (bào), can khương, ô đầu (bào) (nguyên văn thiếu liều lượng) (?).

 Các vị trên giã thành bột, uống năm phân chủy (?) (một thìa nhỏ), chưa thấy công hiệu thì tăng dần, chiêu bằng rượu lâu năm. Kiêng thịt lợn, nước lạnh, hành sống, rau sống.

 Quyển bốn

 4155. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh độn thi (bệnh ẩn náu trong người, chạm đến là phát)

 Độn thi là nói bệnh ẩn náu (?) ở giữa cơ thịt và huyết mạch của người, hễ có gì chạm đến là phát, lâu ngày không tiêu, nên gọi tên như thế. Triệu chứng gần giống phi thi. Chữa dùng: xương chim hạc ba tấc (chích); mũi linh dương hai cái (nướng cho cháy); thằn lằn một con (chích); ban miêu (một loại bọ cánh cứng có độc) mười bốn con (bỏ cánh và chân, sao khô); nguyên thanh (một loại bọ cánh cứng màu xanh, có độc) hai con (bỏ cánh và chân, sao khô); phân trắng của gà ba lạng (sao khô); lê lô (bỏ phần đầu cuống, sao cho vàng) và can khương mỗi thứ một lạng; ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc tẩy rất mạnh, rất độc) (bỏ lõi và vỏ, sao cho đen) năm… (nguyên văn đứt) (?).

 Các vị trên giã bột, trộn mật viên to bằng hạt đậu nhỏ, lúc bụng đói uống ba viên với nước cơm, ngày hai lần, tăng dần đến sáu, bảy viên, lấy lúc thấy công hiệu làm mức; đến khi nôn hoặc đi ngoài thì thôi.

 Quyển bốn

 4156. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh bị ma quỷ, yêu tinh ám

 Người bị ma quỷ ám thì hay buồn bã, tim tự đập rộn. Hoặc trong lòng rối loạn như say, nói năng điên cuồng, sợ hãi, quay mặt vào tường mà khóc, ngủ hay bị bóng đè, hoặc giao hợp với quỷ thần (trong mộng). Người bệnh lúc rét lúc nóng, tim bụng đầy tức, hơi thở ngắn, không ăn được. Nên chữa bằng thuốc giết quỷ.

 Đan sa, long cốt, hùng hoàng, mã mục độc công (?) (một tên khác của vị quỷ cữu), quỷ tiễn, mỗi thứ năm lạng; quỷ cữu hai lạng; xích tiểu đậu ba lạng; nguyên thanh một con; đào nhân một trăm hạt (bỏ vỏ và đầu nhọn, sao khô, nghiền riêng). Chín vị trên giã rồi rây; nghiền riêng hùng hoàng và đan sa, lọc qua lụa mịn rồi hợp với các vị thuốc khác, trộn cho đều, cho sáp ong vào nhào, nặn to bằng viên đạn, đựng trong túi đỏ, buộc ở cánh tay, nam bên trái nữ bên phải, trẻ con thì buộc ở đầu.

 Khi bào chế thuốc đừng để đàn bà, gà, chó trông thấy. Thuốc để uống thì trộn mật viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống ba viên, ngày ba lần. Kiêng ngũ tân (năm thứ rau cay nồng như hành, tỏi, hẹ…) và các thứ đồ có máu sống.

 Quyển bốn

 4157. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa chứng giao hợp với quỷ thần (trong mộng)

 Đàn ông, đàn bà mộng thấy giao hợp với quỷ thần, đến nỗi tinh thần hoảng hốt. Dùng: sừng hươu cạo vụn, uống với rượu ba nhúm, ngày ba lần.

 Quyển bốn

 4158. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh đạo hãn (mồ hôi trộm)

 Đạo hãn là khi ngủ thì người chảy mồ hôi. Đây là do dương hư (dương khí – phần khí ấm nóng giữ chặt bên ngoài cơ thể – bị suy) gây ra; lâu ngày không dứt thì khiến người gầy rộc khô héo, tâm khí không đủ, mất tân dịch. Dùng: rễ ma hoàng và mẫu lệ (đập vụn, bọc bông) mỗi thứ ba lạng; hoàng kỳ (?) (nguyên văn mất chữ) và nhân sâm mỗi thứ hai lạng; vỏ trắng rễ câu kỷ (tức địa cốt bì) và long cốt mỗi thứ bốn lạng; đại táo bảy quả. Các vị trên dùng sáu thăng nước nấu lấy hai thăng năm hợp, bỏ bã, chia sáu lần uống ấm, mỗi lần cách nhau chừng thời gian người ta đi tám, chín dặm; ở giữa tùy ý ăn uống, uống hết trong một ngày. Kiêng tỏi và các thứ tương tự.

 Quyển bốn

 4159. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa chứng mất ngủ

 Đăng tâm thảo (ruột cây bấc) một nắm, trước khi ngủ sắc nước uống thay trà, liền ngủ yên.

 Quyển bốn

 4160. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa ho

 Tử uyển (rễ cây tử uyển, thuốc trị ho) năm tiền, ngũ vị tử (quả cây ngũ vị) một lạng, quế tâm hai lạng, ma hoàng (bỏ đốt) bốn lạng, hạnh nhân (bỏ vỏ và đầu nhọn, đập vụn) bảy mươi hạt, can khương bốn lạng, cam thảo (chích) hai lạng. Các vị trên dùng chín thăng nước sắc lấy hai thăng rưỡi, bỏ bã, uống ấm bảy hợp, ngày ba lần.

 Quyển bốn

 4161. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa năm loại ho

 Năm loại ho là: thượng khí thấu (ho do khí nghịch lên), ẩm thấu (ho do đờm nước đọng), táo thấu (ho do khô), lãnh thấu (ho do lạnh), tà thấu (ho do tà khí). Bài thuốc: tạo giáp (chích), can khương, quế tâm, lượng bằng nhau, tán bột, trộn mật viên to bằng hạt ngô đồng, uống ba viên. Chiêu bằng rượu hay nước cơm đều được, ngày ba lần. Kiêng hành.

 Quyển bốn

 4162. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa ho mới mắc và ho lâu ngày

 Khoản đông hoa (nụ hoa cây khoản đông, thuốc trị ho), can khương, rễ nguyên hoa (cây nguyên hoa, có độc), mỗi thứ hai lạng; ngũ vị tử và tử uyển mỗi thứ ba lạng. Trước lấy nước sắc ba vị được ba thăng rưỡi, bỏ bã; cho nguyên hoa, can khương vào, thêm ba thăng mật ong trắng, cùng bỏ vào nước thuốc, khuấy cho đều, đun lửa nhỏ trong nồi đồng đến khi sệt như mạch nha, còn chừng một thăng rưỡi. Mỗi lần lấy một lượng bằng hạt táo ngậm, ngày ba lần. Bài này đã từng dùng nhiều lần, rất tốt. Kiêng tỏi, bột mì, đồ tanh, đồ béo.

 Quyển bốn

 4163. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa ho nhiều năm

 Hương thị (sao khô) bốn phân, hạnh nhân (bỏ đầu nhọn và vỏ) hai phân, tử uyển và quế tâm mỗi thứ ba phân, cam thảo (chích) tám phân, can khương hai phân, tế tân ba (?) (nguyên văn thiếu đơn vị). Các vị trên tán bột, trộn mật viên to bằng hạt ngô đồng, uống bốn viên, ngày ba lần; chưa thấy công hiệu thì tăng lên. Có thể ngậm nhai, nuốt nước thuốc cũng tốt.

 Quyển bốn

 4164. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa ho do nóng

 Hạnh nhân (bỏ vỏ và đầu nhọn, sao, nghiền) bốn mươi hạt, sài hồ bốn lạng, tử tô tử (hạt tía tô) một thăng, quất bì một lạng. Các vị trên dùng một đấu nước nấu lấy ba thăng, chia ba lần uống.

 Quyển bốn

 4165. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa ho do lạnh

 Nguyên hoa và can khương mỗi thứ hai lạng, mật ong trắng hai thăng. Trước lấy hai vị đầu tán bột, cho vào mật khuấy đều, đun lửa nhỏ đến khi sánh như cháo đặc. Uống một lượng bằng một hạt táo, ngày ba lần, đêm một lần. Muốn đi ngoài thì uống nhiều hơn.

 Quyển bốn

 4166. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa ho khan

 Quả qua lâu chín, bạch phàn. Lấy quả qua lâu chín giã lấy nước, cho mật vào, thêm bạch phàn nấu thành cao, ngậm cho tan, rất hiệu nghiệm.

 Quyển bốn

 4167. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa ho có đờm

 Nguyên hoa hai lạng nấu lấy nước, bỏ bã. Hòa với mạch nha nấu thành cao, mỗi lần uống cỡ một quả táo, hiệu nghiệm như thần.

 Quyển bốn

 4168. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa ho ra mủ máu

 Nhân sâm hai phân, qua đế ba phân, đỗ trọng năm phân. Các vị trên giã bột, sáng sớm lúc bụng đói, uống một phương thốn chủy với nước nóng. Sẽ nôn ra một, hai thăng đờm nước và dịch độc; nôn xong thì nấu cháo trắng ăn. Nếu đờm nước chưa hết thì ngưng ba ngày rồi uống thêm một lượt nữa.

 Quyển bốn

 4169. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa ho ở người già

 Hạnh nhân (bỏ vỏ và đầu nhọn) và nhân hạt óc chó, lượng bằng nhau, trộn mật viên to bằng viên đạn. Mỗi lần uống một viên, nhai kỹ, chiêu bằng nước gừng.

 Quyển bốn

 4170. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa phổi nóng kèm ho

 Nước sinh địa hoàng và mạch môn đông tươi mỗi thứ ba thăng, nước gừng tươi một hợp, tô (váng sữa) và mật ong trắng mỗi thứ hai hợp. Trước sắc nước địa hoàng, mạch môn, nước gừng, cạn bớt một phần ba thì cho váng sữa và mật vào, sắc đến khi sánh như nước canh loãng; cho bột bối mẫu tám phân, bột tử uyển bốn phân vào, khuấy đều. Mỗi lần uống một thìa, ngày hai lần, đêm một lần.

 Quyển bốn

 4171. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa phổi nóng ho có đờm

 Bán hạ (củ cây bán hạ, thuốc tiêu đờm) và quả qua lâu mỗi thứ một lạng. Tán bột, dùng nước gừng làm viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống hai, ba mươi viên, chiêu bằng nước nóng.

 Quyển bốn

 4172. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa suyễn kèm ho

 Lá bồ đồi (lá cây nhót) (sấy khô).

 Nghiền thành bột mịn, hòa với nước cơm uống hai tiền thì khỏi.

 Quyển bốn

 4173. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa khí suyễn (thở gấp, hụt hơi)

 Hạnh nhân và đào nhân mỗi thứ nửa lạng. Bỏ vỏ và đầu nhọn, sao rồi nghiền; lấy nước hòa bột mì sống, trộn vào làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống mười viên, chiêu bằng nước gừng pha mật, lấy mức đi ngoài nhẹ là được.

 Quyển bốn

 4174. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa suyễn do đờm

 Bán hạ hai tiền; cam thảo (chích) và tạo giác mỗi thứ một tiền năm phân; gừng tươi một tiền. Sắc nước uống, cho đến khi khỏi thì thôi.

 Quyển bốn

 4175. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa khí suyễn nghịch lên

 Chứng này người ta thường cho là khí thịnh có thừa, không biết thực ra là khí hư không đủ; sai lầm một chút là xa đường sống. Nên dùng: nhân sâm một lạng, ngưu tất ba tiền, thục địa hoàng (củ địa hoàng đã chế chín) và mạch môn mỗi thứ năm tiền, sinh thù du (?) (có lẽ là sơn thù du sống) bốn tiền, câu kỷ tử (quả câu kỷ) và bắc ngũ vị (ngũ vị tử phương bắc) mỗi thứ một tiền, hạt óc chó ba hạt, gừng tươi năm lát. Sắc nước uống.

 Quyển bốn

 4176. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa phong đờm (đờm do gió độc)

 Tri mẫu và bối mẫu mỗi thứ một lạng, tán bột. Mỗi lần dùng một tiền, lấy ba lát gừng, hai mặt chấm bột thuốc, nhai kỹ rồi nuốt, xong đi nằm ngay, cơn ho dứt liền.

 Quyển bốn

 4177. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa khí đờm (đờm do khí uất)

 Nam tinh khúc (bánh men chế từ củ thiên nam tinh), bán hạ khúc (bánh men chế từ bán hạ), trần quất bì (vỏ quýt để lâu năm), mỗi thứ một lạng. Ba vị trên giã rây, lấy nước gừng trộn viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống bốn mươi viên, chiêu bằng nước gừng.

 Quyển bốn

 4178. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa hen có đờm

 Hải đới (tảo bẹ, rong biển bản to) bốn lạng, ngâm cho thấm rồi sắc lấy nước, hòa với mạch nha mà uống, có hiệu quả.

 Quyển bốn

 4179. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa hen suyễn

 Một cây phượng tiên hoa trắng (cây bóng nước hoa trắng), lấy cả rễ và lá giã lấy nước, trộn với một lượng rượu trắng bằng nhau, phơi nắng đến khi ấm. Lấy tay chấm nước thuốc vỗ lên huyệt cao hoang (huyệt châm cứu ở lưng, hai bên cột sống ngang đốt sống lưng thứ tư, sát mép trong xương bả vai). Ban đầu thấy hơi lạnh, rồi chuyển nóng, cay rát, tiếp đến hơi đau thì dừng. Lấy khăn lau khô, đừng để trúng gió; làm liên tiếp mấy ngày, người bệnh nhẹ sẽ khỏi.

 Quyển bốn

 4180. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa suyễn gấp

 Cát cánh một lạng giã thành bột, dùng nửa thăng nước tiểu của bé trai, sắc lấy bốn hợp, bỏ bã, uống ấm.

 Quyển bốn

 4181. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa khí suyễn lâu năm

 Trứng gà, nước tiểu bé trai. Đem trứng gà gõ cho hơi nứt, ngâm vào nước tiểu bé trai ba, bốn ngày, rồi luộc ăn thì tốt.

 Quyển bốn

 4182. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa phế nuy (phổi teo yếu, ho khạc dãi bọt) kèm suyễn ho

 Thiên môn đông tươi (củ cây thiên môn) (giã lấy nước) và rượu lâu năm mỗi thứ một thăng, mạch nha một cân, tử uyển bốn hợp. Tất cả cho vào nồi đồng, đặt trên nồi nước sôi mà đun cách thủy; khi có thể viên được thì làm viên to bằng hạt hạnh nhân, mỗi lần uống một viên, ngày ba lần. Kiêng cá chép.

 Quyển bốn

 4183. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa phế nuy kèm suyễn ho

 Bột phòng kỷ hai tiền, tương thủy (nước gạo chua đã lên men) một tiền (?), sắc còn bảy phần, nhấp từng ngụm nhỏ.

 Quyển bốn

 4184. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa phế trướng (phổi căng trướng) kèm khí nghịch lên

 Người bệnh phổi căng trướng, khí gấp, ho, thở suyễn khò khè, không nằm được, thế bệnh rất nặng, hơi thở như sắp tắt. Nên dùng: tử uyển sáu phân, cam thảo (chích) tám phân, tân lang bảy hạt, phục linh tám phân, đình lịch tử (sao) ba hợp. Các vị trên dùng sáu thăng nước nấu lấy hai thăng rưỡi, bỏ bã, chia ba lần uống, lấy mức đi ngoài thông thoải mái.

 Quyển bốn

 4185. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa phế ung (ổ mủ trong phổi) gây ho khạc

 Trong ngực đầy tức mà rét run, mạch sác (mạch đập nhanh), họng khô mà không khát, thỉnh thoảng khạc ra nước bọt đục, tanh hôi, lâu dần nôn ra mủ trông như cháo gạo tẻ — đó là triệu chứng phế ung.

 Nên chữa dùng: cát cánh và bối mẫu mỗi thứ ba phân; ba đậu một phân (bỏ vỏ và lõi, sao khô, nghiền thành dạng mỡ).

 Các vị trên giã rây; người khỏe uống nửa tiền chủy với nước cơm, người gầy yếu thì giảm bớt. Nếu bệnh ở trên cách mô (màng ngăn giữa ngực và bụng) thì sẽ nôn ra, ở dưới cách mô thì sẽ đi ngoài ra; uống một chén nước lạnh thì dừng. Kiêng thịt lợn, măng lau, v.v.

 Quyển bốn

 4186. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa phổi hư gây ho

 Mộc miết tử và khoản đông hoa mỗi thứ một lạng, cùng tán bột. Mỗi ngày đốt ba tiền, hít khói; một lúc lâu thì nôn ra dãi, lấy nước trà làm ướt họng. Làm năm, sáu lần thì khỏi.

 Quyển bốn

 4187. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa ho lâu ngày, suyễn gấp

 Tri mẫu năm tiền, hạnh nhân (ngâm nước gừng, bỏ đầu nhọn, lót giấy mà sao) năm tiền; dùng một bát rưỡi nước sắc lấy một bát, uống ấm sau bữa ăn. Tiếp theo dùng lai phục tử và hạnh nhân lượng bằng nhau, tán bột, viên với hồ. Mỗi lần uống năm mươi viên, chiêu bằng nước gừng.

 Quyển bốn

 4188. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa ho khạc ra máu

 Chung nhũ năm lạng; mẫu lệ (sao khô) và quế tâm mỗi thứ sáu lạng; xạ can, đào nhân (bỏ vỏ và đầu nhọn), bối mẫu, quất bì, rễ bách bộ (rễ củ cây bách bộ, thuốc trị ho), ngũ vị tử, mỗi thứ ba lạng; gừng tươi sáu lạng; bạch thạch anh (thạch anh trắng) và bán hạ mỗi thứ năm lạng; khoản đông hoa, cam thảo (chích), hậu phác (chích), mỗi thứ hai lạng; phổi dê một bộ. Trước dùng hai đấu ba thăng nước nấu phổi dê, lấy một đấu, vớt phổi ra rồi cho thuốc vào, nấu lấy ba thăng, chia bốn lần uống, ngày ba lần, đêm một lần. Kiêng thịt dê.

 Quyển bốn

 4189. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa phế ung khạc ra máu

 Ý dĩ nhân ba hợp giã nát, cho hai bát lớn nước, sắc lấy một bát, cho vào một chút rượu, chia hai lần uống.

 Quyển bốn

 4190. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa phế nuy khạc ra máu

 Phòng kỷ và đình lịch tử, lượng bằng nhau, tán bột. Mỗi lần uống một tiền, chiêu bằng nước cơm.

 Quyển bốn

 4191. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa phổi tổn thương khạc ra máu

 Hương phụ (củ cỏ gấu) một tiền, tán bột, chiêu bằng nước cơm, ngày hai lần.

 Quyển bốn

 4192. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa trong đờm có lẫn máu

 Khoản đông hoa và bách hợp (củ hoa bách hợp), lượng bằng nhau, tán bột. Trộn mật viên to bằng viên đạn, trước khi ngủ nhai một viên, chiêu bằng nước gừng.

 Quyển bốn

 4193. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa nóng tích lâu ngày gây nôn ra máu

 Mã bột (một loại nấm phấn tròn) nghiền bột, trộn đường cát viên to bằng viên đạn. Mỗi lần uống nửa viên, chiêu bằng nước lạnh.

 Quyển bốn

 4194. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa nôn ra máu do lao tâm (suy nghĩ, lo âu quá độ)

 Liên tâm (tim sen) bảy cái, gạo nếp nửa lạng, cùng tán bột, chiêu bằng rượu lâu năm.

 Quyển bốn

 4195. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa tâm thống (đau vùng tim và vùng trên rốn)

 Ngô thù du và can khương mỗi thứ một lạng rưỡi; quế tâm, nhân sâm, quất bì, thục tiêu, cam thảo (chích), hoàng cầm, đương quy, mỗi thứ một lạng; bạch truật một lạng; phụ tử (bào) một lạng rưỡi. Các vị trên giã rây thành bột, viên với mật to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống năm viên, ngày ba lần, tăng dần đến mười hai viên.

 Quyển bốn

 4196. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa chín loại tâm thống

 Chín loại tâm thống là: một, trùng tâm thống (đau do giun sán); hai, chú tâm thống (đau do tà khí lây nhiễm); ba, khí tâm thống (đau do khí uất); bốn, quý tâm thống (đau kèm tim đập hồi hộp); năm, thực tâm thống (đau do ăn uống); sáu, ẩm tâm thống (đau do đờm nước đọng); bảy, lãnh tâm thống (đau do lạnh); tám, nhiệt tâm thống (đau do nóng); chín, khứ lai tâm thống (đau lúc đến lúc đi).

 Bài thuốc dưới đây chữa được tất cả: phụ tử (bào), nhân ba đậu (bỏ lõi và vỏ, sao khô), nhân sâm, lang độc sống (rễ cây lang độc, rất độc; nguyên văn chép là "dã lang độc") (chích cho thật thơm), ngô thù du, can khương, mỗi thứ một lạng. Giã bột, trộn mật viên to bằng hạt ngô đồng, lúc bụng đói uống ba viên, người yếu thì hai viên, ngày một lần.

 Quyển bốn

 4197. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa các loại tâm thống do giun sán

 Hạc sắt (quả cây hạc sắt, thuốc diệt giun), đương quy, cát cánh, thược dược, quất bì, mỗi thứ tám phân; tân lang mười phân; nhân sâm và quế tâm mỗi thứ sáu phân. Các vị trên giã rây thành bột, lúc bụng đói nấu nước gừng với táo để uống một phương thốn chủy, tăng dần đến hai thìa.

 Quyển bốn

 4198. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa tâm thống đột ngột

 Khổ sâm, long đởm, thăng ma, mỗi thứ hai lạng; nhân chi tử ba lạng. Dùng năm thăng khổ tửu (giấm), nấu lấy một thăng, chia hai lần uống; nôn mạnh ra thì khỏi.

 Quyển bốn

 4199. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa đau từ tim thấu ra sau lưng

 Ô đầu (bào, bỏ vỏ), xích thạch chi, can khương, mỗi thứ hai phân; phụ tử (bào, bỏ vỏ) và thục tiêu mỗi thứ một phân. Các vị trên tán bột, trộn mật viên to bằng hạt vừng, uống ba viên trước bữa ăn, tăng dần từng chút.

 Quyển bốn

 4200. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa tâm thống lâu ngày

 Lôi hoàn, hạc sắt, quán chúng (thân rễ cây dương xỉ quán chúng, thuốc diệt giun), lang nha (một loại thảo dược diệt giun; nguyên văn chép là "dã lang nha"), quế tâm, đương quy, mỗi thứ tám phân. Các vị trên giã thành bột; lúc bụng đói, nấu nước mật lượng chừng nửa quả trứng gà, uống một phương thốn chủy, ngày hai lần. Dù bệnh nặng thì cũng không quá ba lượt là khỏi.

 Quyển bốn

 4201. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa đau bụng

 Đương quy ba lạng, cam thảo (chích) hai lạng, nhân sâm và đại hoàng mỗi thứ một lạng, thược dược tám phân, can khương sáu phân, thù du năm phân, quế tâm ba phân. Dùng sáu thăng nước nấu lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng, ngày ba lần.

 Quyển bốn

 4202. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa can vị khí thống (đau dạ dày do khí của gan uất kết)

 Hương phụ tử (sao) năm lạng, ô dược (rễ cây ô dược) (bào) hai lạng, cùng nghiền thành bột mịn. Lấy bánh hấp nấu với nước và giấm rồi trộn thuốc làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống hai, ba tiền, chiêu bằng nước sôi.

 Quyển bốn

 4203. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa tim và bụng cùng đau

 Phàm tim và bụng cùng trướng đau, hơi thở ngắn (?) như sắp chết, hoặc đã tắt thở, lấy bài thuốc dưới đây uống thì hiệu nghiệm ngay.

 Chi tử mười bốn quả, đậu xị bảy hợp. Trước lấy hai thăng nước nấu đậu xị lấy một thăng hai hợp, bỏ bã, cho chi tử vào, lại sắc còn tám hợp, bỏ bã, uống nửa thăng; không khỏi thì uống hết.

 Quyển bốn

 4204. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa đau lưng

 Tang ký sinh (cây tầm gửi mọc trên cây dâu), độc hoạt, quế tâm, mỗi thứ bốn lạng; thận chó đen và đỗ trọng mỗi thứ năm lạng; phụ tử (bào), thược dược, thạch hộc, ngưu tất, bạch truật, nhân sâm, mỗi thứ ba lạng; cam thảo (chích) hai lạng; xuyên khung (?) (nguyên văn mất chữ) một lạng. Dùng một đấu nước nấu lấy ba thăng, chia ba lần uống.

 Quyển bốn

 4205. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa đau lưng do thận hư

 Đan bì (bỏ lõi) hai phân; tỳ giải (?) (nguyên văn mất chữ; thân rễ cây tỳ giải) và bạch truật mỗi thứ ba phân. Các vị trên tán bột, uống với rượu một phương thốn chủy. Cũng có thể nấu thành thang mà uống.

 Quyển bốn

 4206. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa đau lưng do hư hàn (cơ thể suy yếu, bị lạnh)

 Đau lưng do hư hàn, uống trong thì dùng bát giác hồi hương (hoa hồi) nghiền bột, chiêu bằng rượu.

 Bên ngoài thì lấy gạo nếp sao nóng, đựng vào túi, chườm lên chỗ đau.

 Quyển bốn

 4207. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa đau lưng do phong thấp (gió độc và ẩm thấp)

 Ma hoàng (bỏ đốt) và cam thảo (chích) mỗi thứ hai lạng; độc hoạt, phòng phong, quế tâm, quát lâu, can cát (sắn dây khô), mỗi thứ ba lạng; thược dược bốn lạng; can địa hoàng năm lạng; gừng tươi sáu lạng. Các vị trên dùng tám thăng nước và hai thăng rượu sắc lấy ba thăng, chia ba lần uống. Không khỏi thì làm lại thang nữa.

 Quyển bốn

 4208. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa lưng nóng như lửa đốt

 Phụ tử sống nghiền bột, hòa nước đắp vào hai lòng bàn chân, hiệu nghiệm ngay.

 Quyển bốn

 4209. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa đau ngực và hai bên sườn

 Ha lê lặc (bào, bỏ hạt) bốn quả, nhân sâm hai phân. Các vị trên giã bột, lấy hai thăng sữa bò nấu sôi ba, bốn dạo, uống hết một lần. Chia làm hai lần uống cũng được.

 Quyển bốn

 4210. Phương thuốc thần hiệu của Hoa Đà chữa đau mạng sườn
 Đau lệch về một bên dưới sườn, phát sốt, mạch khẩn huyền (mạch căng như sợi dây xoắn, thẳng như dây đàn), đó là do hàn (khí lạnh làm bệnh). Nên dùng thuốc tính ấm để hạ (cho đi ngoài, tẩy cho tà khí ra theo đường đại tiện). Bài thuốc gồm: đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc tẩy xổ) ba lạng (lạng: đơn vị cân thời xưa), tế tân (rễ một loài cỏ thơm, vị cay ấm) hai lạng, phụ tử (củ con của cây ô đầu, rất nóng và có độc; "bào" là vùi vào tro nóng nướng để giảm độc) đã bào chế, ba củ. Các vị trên nấu với năm thăng nước (thăng: đơn vị đo dung tích thời xưa), sắc còn hai thăng, chia ba lần uống. Nếu là người khỏe mạnh thì sắc còn ba thăng rưỡi, chia ba lần uống. Uống xong, chừng bằng thời gian một người đi bộ bốn, năm dặm thì uống tiếp (?).

 Quyển bốn

 4211. Phương thần hiệu của Hoa Đà (danh y nổi tiếng cuối đời Đông Hán, Trung Quốc) chữa các chứng sán (chứng đau vùng bụng dưới, có khi sưng bìu dái, thường do khí lạnh hoặc khí uất gây ra) lúc mới phát

 Địa cốt bì tươi (vỏ rễ cây câu kỷ), gừng sống, mỗi thứ bốn lạng, giã nát thành bột nhão, bọc vào vải lụa rồi đắp lên bìu dái; dù rất ngứa cũng nên cố chịu. Đồng thời dùng: quả mướp già còn nguyên cuống, đốt tồn tính (đốt cháy đen bên ngoài nhưng bên trong vẫn giữ được tính thuốc, không cháy thành tro trắng),

 tán thành bột, mỗi lần uống ba tiền (tiền: đơn vị cân, bằng một phần mười lạng), chiêu bằng rượu nóng. Người bệnh nặng uống không quá hai, ba lần là khỏi.

 Quyển bốn

 4212. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa nhiệt sán (chứng sán do nóng)

 Chỗ đau nóng như lửa, nước tiểu đỏ, đại tiện khó, miệng khô, sợ nóng, đó là nhiệt sán. Dùng: lá phù dung, hoàng bá (vỏ cây hoàng bá, vị đắng tính lạnh) mỗi thứ ba tiền, tán bột; lấy mộc miết tử (hạt gấc) mài với giấm, hòa thuốc lại rồi bôi lên bìu dái, rất hiệu nghiệm.

 Quyển bốn

 4213. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hàn sán (chứng sán do lạnh)

 Quanh rốn đau dữ dội, khi lên cơn thì vã mồ hôi lạnh, tay chân giá lạnh, mạch trầm huyền (mạch chìm sâu, phải ấn mạnh mới thấy, và căng như dây đàn), đó là hàn sán. Chữa bằng: ô đầu (củ cái của cây ô đầu, rất nóng và rất độc) loại to mười lăm củ, mật ong trắng hai cân. Trước hết nấu ô đầu với ba thăng nước, sắc còn hai thăng, bỏ bã ô đầu. Cho mật vào, đun cho cạn hết hơi nước, được hai thăng. Người khỏe uống bảy hợp (hợp: một phần mười thăng), người yếu uống năm hợp. Uống một lần chưa khỏi thì hôm sau uống nữa, mỗi ngày chỉ uống một lần, không được uống lần thứ hai.

 Quyển bốn

 4214. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa tâm sán (chứng sán gây đau vùng tim)

 Khi bệnh phát, vùng tim đau như bị dùi, dao đâm, hoặc tay chân lạnh ngược từ đầu ngón lên, hoặc môi miệng tái xanh. Gốc bệnh là do âm khí (khí lạnh, thuộc âm) tích bên trong, khí lạnh không tan, xông ngược lên tim, gây đau tim, nên gọi là tâm sán. Chữa bằng: thược dược (rễ cây thược dược), cát cánh (rễ cây cát cánh), tế tân, thục tiêu (hạt tiêu vùng đất Thục, tức Tứ Xuyên), quế tâm (phần lõi thơm nhất của vỏ quế), can khương (gừng khô) mỗi thứ ba phân (phân: đơn vị cân nhỏ), phụ tử một phân. Các vị trên tán bột, trộn mật ong làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống bảy viên, chiêu bằng rượu, ngày uống hai lần.

 Quyển bốn

 4215. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa chứng sán

 Khi bệnh phát, bìu dái sưng sa xuống, to như cái thăng, cái đấu (dụng cụ đong thóc), không ngứa không đau. Bệnh mắc phải do khí đất thấp trũng ẩm ướt sinh ra. Vì thế vùng giữa sông Trường Giang và sông Hoài, những nơi ao đầm lầy lội, nhiều người mắc bệnh này. Chữa bằng: hương phụ (củ gấu) hai tiền, hải tảo (một loại rong biển) một tiền. Trước hết tán hương phụ thành bột, đem hải tảo nấu với rượu, lúc bụng đói hòa bột thuốc vào uống, đồng thời ăn luôn hải tảo.

 Quyển bốn

 4216. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hồ sán (chứng sán "con cáo", khối sa lên xuống ra vào bìu)

 Hồ sán là bệnh có khối hình như miếng ngói, nằm thì khối ấy chui vào bụng dưới, đi đứng thì nó ra khỏi bụng mà sa xuống bìu dái. Con cáo ban ngày ra khỏi hang thì tiểu tiện, ban đêm vào hang thì không tiểu; chứng sán này ra vào lên xuống qua lại, giống hệt con cáo, nên mới có tên như vậy. Bài thuốc dùng: đỗ trọng (vỏ cây đỗ trọng) năm tiền, nhân sâm một lạng, nhục quế (vỏ quế dày), quế chi (cành quế non), tiểu hồi hương (hạt cây thì là, loại nhỏ), hạt óc chó mỗi thứ một tiền. Trước hết giã đỗ trọng lấy nước, rửa bằng nước lạnh, lấy một bát nước cốt, cho các vị thuốc khác vào, sắc với nước mà uống. Uống một thang thì khối duỗi ra, hai thang thì tiêu, ba thang thì khỏi hẳn.

 Quyển bốn

 4217. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hoành lương sán (chứng sán có khối nằm ngang như xà nhà)

 Chứng sán này ở bụng dưới có khối, xông thẳng lên ngực và vùng tim; phụ nữ mắc nhiều hơn, rất khó chữa. Bài thuốc dùng: bổ cốt chỉ (tức phá cố chỉ, hạt cây đậu bụt dấm) một cân, vừng đen hai lạng. Hai vị trên trộn lẫn sao chung, rồi bỏ vừng đi. Lấy bổ cốt chỉ tán bột, dùng rượu làm viên. Mỗi lần uống ba tiền, chiêu bằng nước sôi.

 Quyển bốn

 4218. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa chung các chứng sán

 Các chứng sán tên gọi và hình trạng không giống nhau. Loại đau ở vùng tim và bụng có bảy thứ: quyết sán (sán kèm tay chân lạnh ngược), trưng sán (sán có khối cứng), hàn sán, khí sán, bàn sán (sán có khối cuộn tròn), phủ sán, lang sán. Loại đau ở hòn dái cũng có bảy thứ: hàn sán, thủy sán (sán có nước tụ), cân sán (sán gây co rút gân), huyết sán, khí sán, hồ sán, và … sán (?) (chữ bị mất). Bài thuốc sau đây chủ trị tất cả: thục tiêu bốn phân; cát cánh, thược dược, can khương, hậu phác (vỏ cây hậu phác) đã nướng, tế tân, phụ tử đã bào, mỗi thứ hai phân; ô đầu đã bào một phân. Các vị trên tán bột, trộn mật ong làm viên to bằng hạt đậu nành. Uống ba viên, dần tăng đến bảy, tám viên, ngày ba lần.

 Quyển bốn

 4219. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa chứng chinh xung (tim đập mạnh, hồi hộp không yên)

 Chứng chinh xung thì người bồn chồn không yên, tinh thần hoảng hốt mơ hồ, kinh hãi hồi hộp mãi không thôi. Đó là do can thận hư (gan và thận suy yếu theo cách hiểu của y học cổ truyền) và tâm khí (sức hoạt động của tim) yếu. Bài thuốc dùng: nhân sâm, thục địa hoàng (củ sinh địa đã chưng phơi nhiều lần), bạch thược (rễ thược dược trắng) mỗi thứ một lạng; sinh táo nhân (nhân hạt táo chua để sống), mạch đông (củ cây mạch môn) mỗi thứ năm tiền; huyền sâm (rễ cây huyền sâm) một lạng; bạch truật (củ cây bạch truật), bạch giới tử (hạt cải trắng) mỗi thứ ba tiền. Sắc với nước mà uống.

 Quyển bốn

 4220. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa chứng tào tạp trong lòng (cảm giác cồn cào, nóng rát, khó chịu ở vùng thượng vị như đói mà không phải đói)

 Hạt hoa thủy tiên, thược dược, lá sen, cùng giã thành bột, chiêu bằng nước sôi, khá hiệu nghiệm.

 Quyển bốn

 4221. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa chứng tích (khối tích lệch ở hai bên sườn)

 Việc giữ gìn, nuôi dưỡng tạng phủ (các cơ quan bên trong cơ thể) sai cách thì tam tiêu (ba vùng trên, giữa, dưới trong thân mình, nơi khí và nước lưu thông) bị bế tắc ngăn trở, ruột và dạ dày không vận chuyển thông suốt được; nhân đó uống nước, nước canh vào liền bị ứ đọng không tan, lại gặp khí lạnh, dồn tụ lại mà thành chứng tích. Gọi là tích, ý nói khối lệch nằm một bên giữa hai sườn, có lúc gây đau. Bài thuốc dùng: ngưu tất (rễ cây cỏ xước), chỉ thực (quả cam chua non) đã nướng, phục linh (một loại nấm mọc ở rễ cây thông), miết giáp (mai con ba ba) đã nướng, mỗi thứ tám phân; cát cánh, thược dược, bạch truật, nhân sâm, hậu phác đã nướng,

 đại hoàng, quế tâm, tân lang (hạt cau) mỗi thứ sáu phân. Các vị trên giã rồi rây, trộn mật ong làm viên; lúc bụng đói chiêu bằng rượu ấm, uống hai mươi viên to bằng hạt ngô đồng, ngày uống hai lần, dần tăng lên ba mươi viên.

 Quyển bốn

 4222. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa chứng trưng (khối cứng kết trong bụng, cố định không di chuyển)

 Chứng trưng là do ăn mặc không điều hòa theo nóng lạnh, khiến khí của tạng phủ hư yếu, đồ ăn thức uống không tiêu, dồn tụ bên trong. Dần dần lây lan thành khối, cuộn chặt không di chuyển; nếu để lâu năm tháng, người gầy như que củi, bụng ngày càng to, rồi đến chết. Chữa bằng: xạ võng (nhựa ô đầu cô đặc, rất độc) hai lạng đã rang, thục tiêu ba trăm hạt. Các vị trên giã thành bột, dùng lòng trắng trứng gà làm viên, một nửa viên to bằng hạt vừng, một nửa to bằng hạt đậu đỏ nhỏ. Trước uống loại bằng hạt vừng, dần dần uống hai viên bằng hạt đậu đỏ; chưa thấy công hiệu thì tăng lên chút ít, lấy lúc thấy công hiệu làm mức.

 Quyển bốn

 4223. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa bạo trưng (khối cứng trong bụng phát đột ngột)

 Người bệnh trong bụng bỗng nhiên có vật cứng như đá, đau như bị đâm, ngày đêm kêu khóc; không chữa thì trăm ngày sẽ chết. Bài thuốc dùng: rễ ngưu tất hai cân, rượu một đấu (đấu: đơn vị dung tích bằng mười thăng). Trước phơi rễ ngưu tất thật khô, cho vào một đấu rượu, ngâm trong bình kín, bịt miệng, đặt vào tro nóng hâm cho vị thuốc ra. Ban đầu uống năm, sáu hợp, dần đến một thăng, tùy ý mà liệu nhiều ít.

 Quyển bốn

 4224. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa mễ trưng (khối cứng do thói ăn gạo sống)

 Có người thích nhai gạo sống (Tư Mạc, tức Tôn Tư Mạc, danh y đời Đường, chú: chữ "nhai" ở đây nghĩa là đói mà thèm ăn), càng lâu càng nghiện. Nếu thèm nhai mà không có gạo thì trong ngực trào nước trong, có gạo thì hết. Gạo không tiêu hóa được, bèn sinh khối kết cứng. Chữa bằng: phân gà một thăng, gạo trắng năm hợp, sao chung cho gạo cháy vàng, giã thành bột, hòa với một thăng nước, uống hết một lần; chốc lát sẽ nôn, nôn ra khối kết như nước gạo xay vụn. Nếu không có khối kết thì nôn ra bọt trắng, đờm và nước; từ đó sẽ ghét gạo, không ăn nữa. Không phải kiêng gì.

 Quyển bốn

 4225. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa nhục trưng (khối thịt trong bụng)

 Có người bỗng nhiên ăn rất khỏe, khác hẳn mức thường ngày. Nhân lúc đói gặp hành sống, bèn ăn thật nhiều, rồi nôn ra một khối thịt, xung quanh có miệng; bệnh liền khỏi, nên gọi là nhục trưng. Chữa bằng: phân chó năm thăng, đốt thành tro, tán bột, bọc vải bông ngâm rượu hai đêm, lọc lấy nước chia làm mười lần uống, ngày uống ba lần, trong ba ngày uống hết.

 Quyển bốn

 4226. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa miết trưng (khối cứng hình con ba ba)

 Miết trưng là khối kết trong bụng có hình như con ba ba. Có trường hợp do ăn ba ba gặp lạnh không tiêu mà sinh ra, có trường hợp do ăn lẫn các đồ lạnh không tiêu biến hóa mà thành. Chữa bằng: nước tiểu ngựa trắng một thăng năm hợp, hâm ấm uống hết thì khỏi. Hoặc dùng: càng cua, xạ hương (chất thơm lấy từ túi xạ của hươu xạ) mỗi thứ ba phân; gừng sống bốn phân; phụ tử đã bào, bán hạ (củ cây bán hạ), miết giáp đã nướng, phòng quỳ (rễ cây phòng quỳ) mỗi thứ sáu phân; úc lý nhân (nhân hạt cây úc lý) tám hợp. Các vị trên giã rồi rây, trộn mật làm viên to bằng hạt ngô đồng, lúc bụng đói chiêu rượu uống hai mươi viên, ngày uống hai lần.

 Quyển bốn

 4227. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa phát trưng (khối kết do nuốt phải tóc)

 Bệnh này là do trong đồ ăn thức uống lẫn tóc, theo đồ ăn vào dạ dày mà thành khối kết; trong ngực và họng có cảm giác như con sâu bò lên bò xuống, qua lại. Chữa bằng: hành và đậu xị (đậu đen lên men). Rán hành và đậu xị với dầu cho thơm; người bệnh nhịn ăn hai ngày, há miệng nằm, đặt dầu hành đậu xị bên miệng, con sâu sẽ dần bò ra, từ từ dùng vật gì dẫn nó ra ngoài.

 Quyển bốn

 4228. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa trùng trưng (khối kết do ăn chấy rận)

 Có người nhiều chấy rận, tính lại thích cắn chúng; cắn nhiều mà tạng phủ hư yếu, không tiêu hóa được, bèn sinh khối kết do chấy rận. Có chấy rận sinh sôi trong bụng. Dùng: lược bí (lược răng dày) cũ, lược thưa cũ, mỗi thứ một chiếc. Đem mỗi thứ bẻ làm hai nửa, mỗi thứ lấy một nửa đốt thành tro tán bột; lại lấy nửa kia nấu với năm thăng nước, sắc còn một thăng, dùng nước ấy chiêu hết bột thuốc trên trong một lần, chốc lát bệnh sẽ ra.

 Không phải kiêng gì.

 Quyển bốn

 4229. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa xà trưng (khối kết do ăn rắn)

 Có người ăn thịt rắn không tiêu, hoặc nước dãi của rắn lỡ lẫn vào đồ ăn thức uống, đều có thể khiến người ta mắc chứng hà (khối tụ trong bụng, lúc có lúc không, có thể di chuyển). Triệu chứng là thường xuyên đói cồn cào, nhưng ăn thì không nuốt trôi, đồ ăn xuống đến ngực liền nôn ra. Chữa bằng: đại hoàng nửa lạng; mang tiêu (muối khoáng dùng làm thuốc xổ) một cục to bằng quả trứng gà; ô tặc cốt (mai mực) ba cái; hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm) nửa lạng; cam thảo đã nướng, một đoạn to bằng ngón tay, dài một thước; tạo giác (quả bồ kết) đã nướng, bỏ vỏ và hạt, sáu quả. Các vị trên nấu với sáu thăng nước cho sôi ba lần, bỏ bã, cho mang tiêu vào. Để vừa ấm, uống hết, mười ngày một thang. Tối hôm trước nhịn ăn, sáng sớm uống thì sẽ đi ngoài ra.

 Quyển bốn

 4230. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh giao long (bệnh do trứng giao long — một loài thuồng luồng theo truyền thuyết — vào bụng)

 Vào tháng ba và tháng tám, con của giao long đẻ trên rau cần; người ăn rau cần, nó theo vào bụng mà biến thành giao long. Khi bệnh phát giống như điên, sắc mặt vàng xanh, bụng dưới trướng như có thai. Chữa bằng: cháo mạch nha ba thăng; dùng cháo mạch nha của ngày Hàn thực (tiết ăn đồ nguội, khoảng đầu tháng ba âm lịch) ba thăng, ngày uống ba lần. Sẽ nôn ra giao long, có hai đầu và đuôi.

 Quyển bốn

 4231. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa chứng phiên vị (ăn vào rồi lại trào ngược nôn ra)

 Chứng này sáng ăn tối nôn, dưới vùng tim cứng như cái chén, lúc nóng lúc lạnh, nôn ngược không ăn được, đó là do hàn tích (khối tích do lạnh) gây ra. Chữa bằng: trân châu (ngọc trai), hùng hoàng (khoáng chất màu vàng có chứa thạch tín), đan sa (chu sa) mỗi thứ một lạng; phác tiêu (muối khoáng dùng làm thuốc xổ, loại thô) hai lạng; can khương mười khúc. Năm vị trên giã rồi rây, làm viên với mật. Uống trước bữa ăn hai viên bằng hạt ngô đồng; nếu hơi bứt rứt thì uống nước sẽ hết. Kiêng các thứ sống và đồ có máu tươi.

 Quyển bốn

 4232. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa nôn mửa

 Nôn mửa có hai loại: một là nóng tích trong dạ dày, một là lạnh tích trong dạ dày. Hai việc trái ngược nhau, cần xem xét kỹ. Nếu thuộc chứng nóng thì nên dùng: rễ lau sậy tươi, mạch môn đông tươi (bỏ lõi), tinh tre xanh (lớp vỏ giữa của cây tre cạo ra) mỗi thứ một thăng; nước gừng sống năm hợp; phục linh năm lạng. Các vị trên nấu với tám thăng nước, sắc còn hai thăng rưỡi, bỏ bã, thêm trúc lịch (nước ép từ thân tre tươi hơ lửa) sáu hợp, khuấy đều, chia ba lần uống; mỗi lần cách nhau bằng thời gian người đi bộ mười dặm; uống như vậy hết một thang. Kiêng đồ chua. Nếu uống thuốc trên mà chưa khỏi hẳn, nên dùng tiếp: phục linh năm lạng, nhân sâm ba lạng, mạch môn đông (bỏ lõi) một thăng, gừng sống sáu lạng, tinh tre xanh một thăng; cùng giã rồi rây, trộn mật làm viên, sắc nước rễ lau sậy để chiêu thuốc. Lần đầu uống mười lăm viên, ngày uống hai lần, dần tăng lên ba mươi viên; viên to bằng hạt ngô đồng.

 Nếu thuộc chứng lạnh thì nên dùng: bán hạ, bột mì mỗi thứ một thăng. Trước giã bán hạ thành bột, lấy nước nhào với bột mì, nặn viên to bằng viên đạn bắn chim, đem nấu trong nước đến khi bột chín thì thuốc thành. Lần đầu nuốt bốn, năm viên, ngày uống hai lần, dần tăng lên mười bốn, mười lăm viên; nấu đến đâu uống đến đó, bệnh sẽ dần giảm. Lại nếu uống thuốc trên mà bệnh tuy dần giảm nhưng gốc bệnh chưa trừ, muốn làm thêm nhiều viên như trên thì lại lo thuốc có độc, không thể uống lâu. Có thể đổi dùng: nhân sâm, bạch truật mỗi thứ năm lạng; gừng sống tám lạng; hậu phác đã nướng, tế tân mỗi thứ bốn lạng; vỏ quýt ba lạng; quế tâm hai lạng. Các vị trên giã rồi rây, trộn mật làm viên to bằng hạt ngô đồng, chiêu bằng nước. Lần đầu uống mười viên, ngày hai lần, dần tăng lên hai mươi viên. Nếu uống xen kẽ với viên bán hạ cũng được. Kiêng đào, mận, thịt dê, thịt chim sẻ, hành sống, rau sống.

 Quyển bốn

 4233. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa nôn khan

 Nôn khan là do vị khí (khí của dạ dày, vốn phải đi xuống) đi ngược lên. Chỉ ọe mà muốn nôn, nôn mà không ra được gì, nên gọi là nôn khan. Chữa bằng: củ sắn dây tươi vắt lấy nước, uống một thăng.

 Quyển bốn

 4234. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa nôn mửa khi đói

 Thục tiêu nấu lấy nước, uống ấm, công hiệu ngay.

 Quyển bốn

 4235. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa nôn ra nước trong

 Ngải cứu khô vùng Kỳ Châu (nơi có ngải cứu tốt nhất) nấu nước mà húp, khỏi ngay.

 Quyển bốn

 4236. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa nôn ra nước chua

 Quả dành dành sao đen ba tiền sắc đặc, cho vào một ít nước gừng sống, hòa mà uống. Hoặc dùng: hoàng liên (rễ cây hoàng liên, rất đắng, tính lạnh) sáu phân, ngô thù du (quả cây ngô thù) một phân, sắc nước uống.

 Quyển bốn

 4237. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa nôn ra máu

 Sinh địa (củ địa hoàng tươi hoặc phơi khô chưa chưng), đương quy (rễ cây đương quy) mỗi thứ một lạng; xuyên khung (thân rễ cây khung cùng vùng Tứ Xuyên), nguyên sâm (tức huyền sâm) mỗi thứ năm tiền; hoàng cầm, tam thất (rễ cây tam thất, cầm máu) mỗi thứ ba tiền; cam thảo, kinh giới mỗi thứ một tiền; sắc với nước mà uống. Hoặc dùng: nước ép sinh địa tươi một bát, bột tam thất ba tiền, bột gừng bào cháy thành than năm phân, hòa uống một thang là cầm máu, rất thần hiệu.

 Quyển bốn

 4238. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa ngũ cách (năm chứng nghẹn tắc vùng ngực)

 Ngũ cách là ưu cách (nghẹn do buồn lo), khuể cách (nghẹn do giận hờn), khí cách (nghẹn do khí uất), hàn cách (nghẹn do lạnh), nhiệt cách (nghẹn do nóng). Bài thuốc dùng: mạch môn đông (bỏ lõi) mười phân; thục tiêu, viễn chí (rễ cây viễn chí), phụ tử đã bào, can khương, nhân sâm, quế tâm, tế tân mỗi thứ sáu phân; cam thảo đã nướng (?) (không ghi lượng).

 Các vị trên giã rồi rây, trộn mật làm viên to bằng viên đạn. Mỗi lần ngậm một viên giữa kẽ răng, nuốt nước thuốc từ từ, ngày ba lần.

 Quyển bốn

 4239. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thất khí (bảy thứ khí gây bệnh)

 Thất khí là: hàn khí, nhiệt khí, nộ khí (khí giận), khuể khí (khí hờn oán), hỷ khí (khí vui quá mức), ưu khí (khí lo), sầu khí (khí buồn). Bảy thứ khí này gây bệnh đều sinh ra tích tụ (khối dồn đọng trong bụng), cứng (?) (câu bị đứt). Dùng: tử uyển (rễ cây tử uyển), tiền hồ (rễ cây tiền hồ), bán hạ, tế tân, đan sâm (rễ cây đan sâm), phục linh, xuyên khung, đào nhân (nhân hạt đào, bỏ vỏ và đầu nhọn), ngô thù du, quế tâm, cát cánh, thạch cao (khoáng chất màu trắng, tính lạnh) mỗi thứ ba phân; can khương, thục tiêu mỗi thứ hai phân; nhân sâm, cam thảo, phòng quỳ mỗi thứ bốn phân; ô đầu đã bào, đại hoàng mỗi thứ ba phân; xương bồ (thân rễ cây thạch xương bồ) ba phân. Các vị trên giã rây thành bột, trộn mật làm viên, chiêu rượu uống ba viên to bằng hạt ngô đồng, ngày ba lần, tăng dần đến mười viên. Có một bài khác bỏ bán hạ, thêm cam toại (rễ cây cam toại, vị thuốc xổ nước mạnh) ba phân.

 Quyển bốn

 4240. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa ngũ ế (năm chứng nghẹn khi nuốt)

 Ngũ ế là khí ế (nghẹn do khí), ưu ế (nghẹn do lo), thực ế (nghẹn do ăn), lao ế (nghẹn do lao lực), tư ế (nghẹn do suy nghĩ quá độ). Đều do âm dương (hai mặt đối lập trong cơ thể) không hòa, tam tiêu bị ngăn cách, tân dịch (các chất dịch trong cơ thể) không lưu thông, do lo buồn, hờn giận, cáu tức mà sinh ra. Gọi là ế, ý nói nghẹn tắc không thông. Bài thuốc dùng: can khương, thục tiêu, thực thù du (một loài thù du dùng làm gia vị), nhân sâm, quế tâm mỗi thứ năm phân; tế tân, bạch truật, phục linh, phụ tử đã bào mỗi thứ bốn phân; vỏ quýt sáu phân. Các vị trên giã rồi rây, trộn mật làm viên to bằng hạt ngô đồng, chiêu rượu uống ba viên (?) (nguyên văn ghi "ba thành"), ngày hai lần.

 Quyển bốn

 4241. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa bệnh bĩ (bụng ngực đầy tức, bế tắc, có khi có khối)

 Tạo phàn (phèn đen, tức sắt sunfat) sáu lạng, sao với giấm chín lần; một dược (nhựa cây một dược) ba lạng, sao cho ra hết dầu.

 Cùng tán bột, lấy thịt quả táo làm viên, lúc bụng đói chiêu nước nóng uống bảy viên, bảy ngày thấy hiệu quả. Hoặc dùng: ngũ linh chi (phân con sóc bay), hương phụ mỗi thứ một cân; hắc bạch sửu (hạt bìm bìm đen và trắng) mỗi thứ hai lạng; cùng giã thành bột, một nửa sao chín, một nửa dùng sống, trộn giấm làm viên, mỗi ngày uống ba tiền.

 Quyển bốn

 4242. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa bĩ tích (khối đầy tức tích tụ trong bụng)

 Cát cánh, chỉ xác (quả cam chua già) lượng bằng nhau, sắc với nước uống ấm, có hiệu quả.

 Quyển bốn

 4243. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa nấc cụt

 Hoàng liên một tiền, lá tía tô tám phân, sắc với nước uống. Rất thần hiệu.

 Quyển bốn

 4244. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa nấc cụt do âm hàn (lạnh sâu bên trong)

 Nhũ hương (nhựa thơm của cây nhũ hương), lưu hoàng (lưu huỳnh), ngải cứu lâu năm mỗi thứ hai tiền. Các vị trên giã bột, nấu với rượu lâu năm sôi vài dạo, nhân lúc nóng ngửi hơi. Bên ngoài lấy gừng sống chà xát giữa ngực, rất hiệu nghiệm.

 Quyển bốn

 4245. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa chứng tiêu khát (bệnh khát nhiều, uống nhiều)

 Tiêu khát là khát mà không đi tiểu. Do thời trẻ uống các thứ thuốc viên thuốc bột ngũ thạch (thuốc luyện từ năm loại khoáng chất, người xưa uống mong khỏe mạnh sống lâu), tích lâu nhiều năm, sức nóng của khoáng thạch kết lại trong thận, khiến hạ tiêu (vùng dưới của thân mình, gồm thận, bàng quang, ruột) hư nhiệt (nóng do suy yếu); đến khi tuổi già khí huyết giảm sút, không chế ngự nổi khoáng thạch, sức nóng của khoáng thạch riêng mình mạnh lên, thận vì vậy khô ráo, nên uống nước mà không tiểu. Bài thuốc dùng: mạch môn đông, phục linh, hoàng liên, thạch cao, uy nhuy (củ cây ngọc trúc) mỗi thứ tám phân; nhân sâm, hoàng cầm, long đởm (rễ cây long đởm, rất đắng) mỗi thứ sáu phân; chỉ thực năm phân; thăng ma (thân rễ cây thăng ma) bốn phân; gừng sống, câu kỷ tử (quả câu kỷ), quát lâu căn (rễ cây qua lâu, tức thiên hoa phấn) mỗi thứ mười phân. Các vị trên tán bột, làm viên với mật to bằng hạt ngô đồng; lấy rễ cỏ tranh một thăng, kê ba hợp nấu nước, chiêu uống mười viên, ngày hai lần. Nếu khát thì cho uống nước này; uống nước hạt gai dầu cũng được.

 Quyển bốn

 4246. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa chứng nội tiêu (bệnh tiêu hao bên trong, tiểu nhiều)

 Gốc của chứng này là do nhiệt ở bên trong gây ra; tiểu tiện nhiều hơn lượng uống vào, khiến người suy kiệt cực độ, hơi thở ngắn; đồ ăn đều tiêu hết thành nước tiểu, mà lại không khát.

 Bệnh này tuy hiếm nhưng rất đáng sợ. Nên gấp dùng: cành lá câu kỷ một nắm (?), quát lâu căn, hoàng liên, thạch cao mỗi thứ ba lạng, cam thảo đã nướng hai lạng. Năm vị trên nấu với một đấu nước, sắc còn ba thăng, bỏ bã, chia làm năm lần uống ấm, ban ngày ba lần ban đêm năm lần (?). Người bệnh nặng thì nấu nhiều, khát thì uống.

 Nếu sợ không khỏi được lâu dài, có thể đổi dùng: duyên đan (chì đỏ) hai phân, rang rồi nghiền riêng cho vào; quát lâu căn, cam thảo đã nướng mỗi thứ mười phân; trạch tả (củ cây trạch tả) năm phân; hồ phấn (phấn chì trắng) hai phân, rang nghiền cho vào; thạch cao, bạch thạch chi (đất sét trắng làm thuốc), xích thạch chi (đất sét đỏ làm thuốc) mỗi thứ năm phân. Các vị trên giã nghiền thành bột, chiêu nước uống một phương thốn chủy (lượng bột vừa đầy một cái thìa vuông mỗi chiều một tấc), ngày uống ba lần. Người trẻ khỏe uống một thìa rưỡi. Bệnh một năm uống một ngày thì khỏi; bệnh hai năm uống hai ngày thì khỏi. Làm viên uống cũng tốt, mỗi lần mười viên, lấy khỏi bệnh làm mức. Bài này dùng thần hiệu. Kiêng rong biển, rau cải trắng.

 Quyển bốn

 4247. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hàn tả (tiêu chảy do lạnh)

 Hàn tả còn gọi là vụ đường (?) (phân lỏng như phân vịt). Gốc bệnh là tỳ khí (sức vận hóa tiêu hóa của tỳ, cơ quan chủ việc tiêu hóa theo y học cổ truyền) suy yếu, lại thêm khí lạnh ở phần dưới, khiến nước và phân cùng dồn xuống ruột già, màu phân phần nhiều xanh đen; nên chữa bằng cách làm ấm.

 Mùa xuân, mùa hạ nên dùng: quế chi vùng Tứ Xuyên, bạch thược, bạch truật mỗi thứ nửa lạng, cam thảo đã nướng hai tiền, sắc với nước uống.

 Mùa thu, mùa đông nên dùng: bạch thược, bạch truật mỗi thứ ba tiền, can khương đã bào nửa lạng, cam thảo đã nướng hai tiền, sắc với nước uống. Nặng thì bỏ can khương, thêm phụ tử ba tiền.

 Quyển bốn

 4248. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa nhiệt tả (tiêu chảy do nóng)

 Nhiệt tả là do khí nóng mùa hè bất chợt xâm phạm vào kinh Thái âm (đường kinh mạch liên quan đến tỳ), hợp với khí ẩm thấp; tả ra như nước dội, nên còn gọi là bạo tả (tiêu chảy dữ dội đột ngột). Triệu chứng là đau bụng, tự ra mồ hôi, bứt rứt khát nước, mặt như bám bẩn, mạch hồng sác (mạch to mạnh và nhanh) hoặc mạch hư (yếu, ấn vào không có lực), hậu môn nóng rát đau, phân ra như nước nóng. Bài thuốc dùng: hương nhu (cây hương nhu) một cân, đậu ván trắng nửa cân (sao qua), hậu phác (bỏ vỏ ngoài, tẩm nước gừng nướng chín) nửa cân. Các vị trên tán bột, mỗi lần dùng ba tiền, sắc với nước uống.

 Quyển bốn

 4249. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa tiêu chảy lâu ngày

 Tiêu chảy lâu không dứt là do có chất cũ tích đọng giữa ruột và dạ dày; chất tích còn một ngày thì tiêu chảy một ngày không ngừng. Cách chữa nên trước hết trừ bỏ chất tích cũ, sau đó mới bồi bổ. Bài thuốc dùng: hậu phác, can khương, cam thảo, quế tâm, phụ tử mỗi thứ hai lạng, đại hoàng bốn tiền. Các vị trên thái nhỏ, trước lấy năm vị đầu sắc với hai thăng rưỡi nước còn tám hợp; đồng thời đem đại hoàng thái vụn ngâm vào một bát nước nửa ngày, nấu nước rồi đổ chung với nước thuốc trên, sắc tiếp còn sáu hợp (?), bỏ bã, chia ba lần uống, uống hết trong một ngày.

 Quyển bốn

 4250. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thận tả (tiêu chảy do thận)

 Thận tả là tiêu chảy phân lỏng vào canh năm (lúc gần sáng, khoảng 3–5 giờ). Gốc bệnh là thận dương (phần sức nóng, sức vận động của thận) hư suy, đã không thể làm ấm nuôi dưỡng tỳ, lại không thể giữ chặt được ở phần dưới. Cho nên gặp lúc sau giờ Tý (sau nửa đêm), là lúc dương khí bắt đầu sinh ra, mà dương khí không phấn chấn lên được, âm hàn lại thắng thế, thì bụng sôi ùng ục, trướng lên, đi tả một, hai lần mới yên. Bệnh này nằm ở thận, nên chữa phần dưới mà không nên chữa phần giữa. Bài thuốc dùng: nhục đậu khấu, ngũ vị tử (quả cây ngũ vị) mỗi thứ hai lạng; ngô thù du một lạng; bổ cốt chỉ bốn lạng; gừng sống tám lạng; táo đỏ một trăm quả. Các vị trên giã bột, lấy thịt táo đã hấp chín trộn làm viên to bằng hạt ngô đồng; mỗi lần uống năm mươi đến bảy mươi viên, lúc bụng đói hoặc trước bữa ăn chiêu nước nóng; trước bữa tối lại uống thêm một lần.

 Quyển bốn

 4251. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa chứng xan tiết (tiêu chảy ra nguyên thức ăn chưa tiêu)

 Xan tiết là thức ăn ra nguyên không tiêu hóa. Do tỳ vị (tỳ và dạ dày) khí hư, không nấu chín, làm nhừ được đồ ăn thức uống, nên đồ ăn ra nguyên vẹn. Chữa bằng: nhân sâm, phục linh, xuyên khung, quan quế (loại quế tốt dùng làm thuốc), đương quy, bạch thược, bạch truật, lượng bằng nhau. Mỗi lần dùng hai tiền, thêm một trăm hạt kê, cùng sắc với một thăng nước còn bảy hợp, bỏ bã, lúc bụng đói uống ấm. Nếu hư lao (suy kiệt lâu ngày) kèm ho thì thêm ngũ vị tử; có đờm thì thêm bán hạ; phát sốt thì thêm sài hồ (rễ cây sài hồ); có mồ hôi thì thêm mẫu lệ (vỏ hàu); hư hàn (suy yếu kèm lạnh) thì thêm phụ tử hoặc can khương.

 Quyển bốn

 4252. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thử tiết (tiêu chảy do nắng nóng mùa hè)

 Thử tiết còn gọi là phục thử tiết tả (tiêu chảy do khí nóng mùa hè ẩn nấp trong người). Chữa bằng: bạch truật một lạng, xa tiền tử (hạt mã đề) năm tiền. Hai vị trên sắc với nước gừng mà uống, thần hiệu.

 Quyển bốn

 4253. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa đại tiện ra máu

 Đại tiện ra máu còn gọi là trường phong (gió độc ở ruột), lại gọi là trường hồng (ruột ra đỏ). Gốc bệnh là thấp nhiệt (ẩm và nóng kết hợp) xâm phạm, hoặc độc rượu kết sâu; không đuổi bỏ thấp nhiệt và độc rượu mà chỉ dùng thuốc cầm, làm săn se thì chưa thấy có hiệu quả (?). Bài thuốc dùng: thục địa một lạng; địa du (rễ cây địa du), bạch thược, đương quy, hoàng liên mỗi thứ ba tiền; cam thảo, cát căn (củ sắn dây) mỗi thứ một tiền; cành cây tạc (một loại cây gỗ có gai) năm tiền; sắc với nước uống. Thang đầu ra máu chắc chắn nhiều hơn, thang thứ hai ít đi, thang thứ ba khỏi hẳn.

 Quyển bốn

 4254. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa đại tiện táo bón khó đi

 Gốc của chứng này là tam tiêu, ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận) không hòa, khí lạnh khí nóng không điều hòa, khí nóng dồn lệch vào ruột và dạ dày, tân dịch khô kiệt, nên khiến bã thức ăn kết đọng, ứ tắc không thông. Bài thuốc dùng: đại hoàng ba lạng, hoàng cầm hai lạng, cam thảo đã nướng một lạng, dành dành mười bốn quả; nấu với năm thăng nước, sắc còn một thăng tám hợp, chia ba lần uống.

 Quyển bốn

 4255. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa táo bón do hư ở người già

 Nhục thung dung (thân một loài cây ký sinh, bổ thận) ngâm rượu sấy khô hai lạng, bột trầm hương một lạng. Hai vị trên giã bột, dùng nước hạt gai dầu làm viên to bằng hạt ngô đồng, chiêu nước sôi uống bảy, tám viên.

 Quyển bốn

 4256. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa sa trực tràng (lòi dom)

 Từ thạch (đá nam châm) nghiền nhỏ bốn lạng, quế tâm một thước, da nhím (?) nướng vàng một tấm. Ba vị trên giã rây thành bột, uống một phương thốn chủy, mỗi ngày uống mười lần thì sẽ co lên; không được mang vác nặng, phải kiêng hẳn chuyện vợ chồng, đủ một năm mới tốt.

 Quyển bốn

 4257. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hậu môn sưng đau

 Lá rau sam, cỏ chua me ba lá, lượng bằng nhau, nấu nước để xông và rửa, ngày hai lần, rất có hiệu quả.

 Quyển bốn

 4258. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hậu môn ngứa lạ lùng

 Xà sàng tử (hạt cây giần sàng), rễ cây xoan mỗi thứ ba tiền, phòng phong (rễ cây phòng phong) hai tiền, cam thảo một tiền, quả bồ kết năm phân. Các vị trên giã bột, trộn mật đã luyện làm thành thỏi, nhét vào hậu môn, hai lần thì khỏi.

 Quyển bốn

 4259. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hậu môn bị giun sán đục khoét

 Bọ hung bảy con, phân bò tươi năm tiền, thịt dê một lạng (sao vàng).

 Các vị trên giã nhuyễn, viên to bằng viên đạn, hơ nóng rồi bọc vải bông, nhét vào hậu môn, nửa ngày thì giun ra.

 Quyển bốn

 4260. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa cửu trùng (chín loại giun sán ký sinh)

 Cửu trùng là: một là phục trùng, hai là giun đũa, ba là bạch trùng (sán trắng), bốn là nhục trùng, năm là phế trùng, sáu là vị trùng, bảy là nhược trùng, tám là… (?) (đoạn văn bị mất). Dùng: quán chúng (thân rễ cây dương xỉ quán chúng), thạch tàm (ấu trùng một loài côn trùng sống ở đá) mỗi thứ năm phân; lang nha (rễ cây lang nha) bốn phân; lê lô (rễ cây lê lô, có độc) hai phân; thục tất (lá cây thường sơn) đã nướng sáu phân; cương tàm (con tằm chết cứng) ba phân; lôi hoàn (một loại nấm ký sinh, trừ giun) sáu phân; vô di (quả cây du, trừ giun) bốn phân; hậu phác ba phân; tân lang sáu phân. Các vị trên giã bột, trộn mật làm viên, lúc bụng đói chiêu bằng nước cơm chua để ấm, uống ba mươi viên, ngày ba lần. Chưa thấy công hiệu thì tăng dần lên.

 Quyển bốn

 4261. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa giun đũa

 Giun đũa dài một thước, cũng có con dài năm, sáu tấc; khi quấy động thì trong bụng đau, miệng nhiều nước dãi, bọt, và nôn ra nước trong; nếu chui xuyên vào tim thì giết người. Chữa bằng: rễ cây lựu chua (loại rễ mọc về hướng đông, ăn sâu vào đất năm, sáu tấc) hai thăng, hạt cau mười hạt. Các vị trên nấu với bảy thăng nước, sắc còn hai thăng rưỡi, bỏ bã. Cho ít gạo vào nấu cháo loãng, sáng sớm lúc bụng đói thì ăn, một lúc sau giun sẽ chết.

 Quyển bốn

 4262. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa sán xơ mít (thốn bạch trùng, sán dây)

 Thốn bạch trùng dài một tấc, màu trắng, hình nhỏ dẹt; sinh ra do uống rượu trắng mà ăn thịt bò xiên bằng cành dâu nướng, hoặc ăn cá sống rồi uống ngay sữa, váng sữa. Khi nó quấy động thì làm hao tổn tinh khí, lưng chân đau yếu. Chữa bằng: rễ lựu chua (loại mọc về hướng đông) một nắm lớn, vô di ba lạng, khiên ngưu tử (hạt bìm bìm) nửa lạng (rang rồi tán bột).

 Các vị trên dùng sáu thăng nước, trước nấu các vị trước (?) (nguyên văn ghi "ba vị"), được hai thăng, bỏ bã, chia ba lần uống. Riêng hòa bột khiên ngưu tử vào; mỗi lần cách nhau bằng thời gian người đi bộ năm dặm, uống cho hết, sẽ đi ngoài thông khoái, giun sán cũng chết hết mà ra.

 Quyển bốn

 4263. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa giun kim

 Giun kim hình rất nhỏ, giống sâu rau, ở trong ruột già; nhiều thì sinh trĩ, nặng thì sinh bệnh hủi (?) (bệnh lở loét da); nhân chỗ da bị lở loét mà sinh ra các thứ nhọt độc, ung thư (mụn nhọt sưng lớn và nhọt sâu), hắc lào, ghẻ, không gì là không gây ra. Chữa bằng: vô di, lang nha, lôi hoàn, đào nhân. Các vị trên giã thành bột; tối hôm trước nhịn ăn, sáng sớm chiêu nước uống một phương thốn chủy, sẽ xổ giun ra.

 Quyển bốn

 4264. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa chứng quan cách (trên nôn mửa, dưới bí tiểu tiện, đại tiện, trên dưới đều tắc)

 Ngô thù du (rang) một thăng; can khương, đại hoàng, quế tâm, đương quy, cam thảo đã nướng, xuyên khung mỗi thứ hai lạng; hùng hoàng (nghiền) ba phân;

 trân châu (nghiền) một phân; nhân sâm, tế tân mỗi thứ bốn lạng; vỏ trắng cây đào một nắm. Các vị trên nấu với một đấu nước, sắc còn ba thăng, bỏ bã, cho bột hùng hoàng, trân châu và một thăng rượu vào, đun lửa nhỏ sôi ba dạo. Uống một thăng, đi ngoài được thì thôi, không cần uống hết. Mỗi lần uống cách nhau bằng thời gian người đi bộ mười dặm.

 Quyển bốn

 4265. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa bí tiểu tiện

 Nguyên nhân của chứng này là khí hóa của bàng quang (chức năng biến khí thành nước tiểu và tống ra ngoài của bọng đái) không vận hành; triệu chứng là bụng dưới trướng, hơi thở gấp. Nặng thì khí nước dội ngược lên, khiến người tim gấp gáp, bụng đầy, đến nỗi chết. Chữa bằng: nhân sâm, liên tâm (tim hạt sen), phục linh, xa tiền tử, vương bất lưu hành (hạt cây vương bất lưu hành) mỗi thứ ba tiền; cam thảo một tiền; nhục quế ba phân; bạch quả (hạt cây ngân hạnh) hai mươi hạt; sắc với nước uống, một thang thì tiểu ra như xối.

 Quyển bốn

 4266. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa bí tiểu ở người già

 Hoàng kỳ (?) (rễ cây hoàng kỳ, chữ bị mất một nửa) tẩm mật sao hai tiền, trần bì (vỏ quýt lâu năm, bỏ lớp cùi trắng) một tiền, cam thảo tám phân; nấu với một thăng rưỡi nước, sắc còn tám hợp, uống hết một lần. Có hiệu quả.

 Quyển bốn

 4267. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa tiểu tiện nhiều lần

 Nguyên nhân chứng này là bàng quang và thận đều hư, bị khách nhiệt (khí nóng từ ngoài xâm vào) thừa cơ lấn vào gây ra. Chữa nên dùng: hoàng liên, khổ sâm (rễ cây khổ sâm) mỗi thứ hai phân; mạch môn đông (bỏ lõi) một lạng; thổ qua căn (rễ cây vương qua), long đởm mỗi thứ một phân. Các vị trên giã rồi rây, làm viên với mật to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống mười viên, tăng dần đến hai mươi viên.

 Quyển bốn

 4268. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa tiểu tiện quá nhiều

 Bổ cốt chỉ (chưng với rượu) mười lạng, tiểu hồi hương (sao với muối) mười lạng, cùng tán bột, lấy rượu nấu hồ làm viên to bằng hạt ngô đồng, chiêu nước muối uống một trăm viên, khá hiệu nghiệm.

 Quyển bốn

 4269. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa tiểu tiện không tự chủ

 Thỏ ty tử (hạt cây tơ hồng, ngâm rượu) hai lạng; bồ hoàng (phấn hoa cỏ nến), hoàng liên mỗi thứ ba lạng; tiêu thạch (diêm tiêu) một lạng; nhục thung dung hai lạng; ngũ vị tử, màng vàng trong mề gà (?) (nướng) mỗi thứ ba lạng. Các vị trên giã rây thành bột, mỗi lần uống một phương thốn chủy, ngày uống ba lần. Mỗi lần cách nhau bằng thời gian người đi bộ ba, bốn dặm thì uống tiếp.

 Quyển bốn

 4270. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa đái dầm

 Dạ dày dê. Lấy dạ dày dê đổ đầy nước, buộc chặt hai đầu, nấu chín, mở ra lấy nước, uống hết một lần, khỏi ngay.

 Quyển bốn

 4271. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa tiểu ra máu

 Thỏ ty tử, bồ hoàng, can địa hoàng (địa hoàng khô), bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ), kinh thực (quả cây mạn kinh), quỳ tử (hạt cây quỳ), bại tương (cây bại tương), đương quy, phục linh, xuyên khung mỗi thứ hai lạng. Các vị trên giã thành bột, trộn mật ong trắng làm viên to bằng hạt ngô đồng, chiêu nước uống hai viên; chưa thấy công hiệu thì tăng lên năm, sáu viên.

 Quyển bốn

 4272. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa các chứng lâm (tiểu tiện buốt rắt, nhỏ giọt, khó đi)

 … trùng (?) (chữ đầu bị mất, rang) năm phân; ban miêu (một loài bọ cánh cứng có độc, bỏ chân, rang) hai phân; địa đảm (một loài bọ cánh cứng có độc, bỏ chân, rang) hai phân; trư linh (một loại nấm mọc ở gốc cây) ba phân. Các vị trên tán bột, mỗi lần uống bốn phần mười thìa, chiêu bằng nước lúa mì, ngày ba lần đêm hai lần. Có nóng thì bỏ trư linh. Uống thuốc hai ngày sau, lấy đồ hứng nước tiểu, sẽ thấy có vật ra. Nhục lâm (lâm có thịt vụn) thì ra thịt vụn; huyết lâm (lâm ra máu) thì ra như sợi dây ngắn; nếu như mủ thịt (?); khí lâm (lâm do khí) thì ra như váng mỡ trên mặt canh; thạch lâm (lâm có sỏi) thì ra sỏi hoặc ra cát; người nặng mười ngày thì khỏi.

 Quyển bốn

 4273. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thạch lâm (tiểu ra sỏi)

 Thạch lâm là tiểu buốt rắt mà ra sỏi. Triệu chứng là khi tiểu thì trong dương vật đau, nước tiểu không ra ngay được, đau lan đến bụng dưới và bàng quang, bên trong co thắt, cát sỏi theo đường tiểu ra; nặng thì sỏi chặn lại gây đau, khiến người ngất lịm. Chữa bằng: bá tử nhân (nhân hạt cây trắc bá), hạt cải, hoạt thạch (một loại khoáng chất trơn mịn) lượng bằng nhau, giã thành bột, chiêu bằng nước cơm uống một phương thốn chủy, uống ba lần là công hiệu.

 Quyển bốn

 4274. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa nhiệt lâm (tiểu buốt rắt do nóng)

 Nhiệt lâm là tam tiêu có khí nóng, xung vào thận, chảy vào bàng quang mà thành lâm. Chữa bằng: hoạt thạch hai lạng, quát lâu ba lạng, thạch vi (lá cây thạch vi, bỏ lông) hai phân. Các vị trên tán bột, chiêu bằng nước trong của cháo đại mạch, uống một phương thốn chủy, ngày ba lần.

 Quyển bốn

 4275. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa huyết lâm (tiểu buốt rắt ra máu)

 Huyết lâm là nóng ở hạ tiêu, khiến người tiểu buốt rắt, bí tắc không thông; nóng nhiều thì xung vào huyết mạch, máu gặp nóng thì tràn ra, chảy vào bàng quang, cùng ra với nước tiểu, nên thành huyết lâm. Chữa bằng: rễ cỏ tranh, thược dược, mộc thông (thân dây cây mộc thông), xa tiền tử mỗi thứ ba lạng; hoạt thạch, hoàng cầm mỗi thứ một lạng năm tiền; tóc rối (đốt thành tro), đông quỳ tử (hạt cây quỳ mùa đông, sao qua) mỗi thứ năm tiền. Tám vị trên giã rồi rây, mỗi lần dùng ba tiền, sắc với nước uống ấm, ngày ba lần.

 Quyển bốn

 4276. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa lao lâm (tiểu buốt rắt do lao lực)

 Lao lâm là do lao lực làm tổn thương thận khí mà sinh nóng thành lâm. Triệu chứng là nước tiểu đọng trong dương vật, nhiều lần đứng dậy đi tiểu mà không ra, đau lan đến bụng dưới, tiểu tiện không thông lợi, hễ mệt nhọc là phát, nên gọi là lao lâm. Bài thuốc dùng: hoạt thạch ba phân; vương bất lưu hành, đông quỳ tử, xa tiền tử, quế tâm, cam toại, thông thảo (lõi thân cây thông thảo) mỗi thứ hai phân; thạch vi (bỏ lông) bốn phân. Các vị trên tán bột, hòa với cháo hạt gai dầu, uống một phương thốn chủy, ngày uống ba lần; nước tiểu trong là khỏi.

 Quyển bốn

 4277. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa khí lâm (tiểu buốt rắt do khí)

 Khí lâm là khí bế tắc không biến hóa được nước, bệnh từ phổi lan đến bàng quang. Triệu chứng là bụng dưới đầy, khí ứ tắc, tiểu tiện rít mà còn nhỏ giọt mãi không hết.

 Cách chữa nên lấy việc thanh phế kim (làm mát phổi; theo ngũ hành, phổi thuộc hành Kim) làm chính. Bài thuốc dùng: trầm hương, thạch vi (bỏ lông), hoạt thạch, vương bất lưu hành, đương quy mỗi thứ năm tiền; đông quỳ tử, bạch thược mỗi thứ bảy tiền năm phân; vỏ quýt, cam thảo mỗi thứ hai tiền năm phân. Các vị trên tán bột, mỗi lần uống hai tiền, chiêu bằng nước sắc đại mạch.

 Quyển bốn

 4278. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa cao lâm (tiểu ra nước đục như mỡ)

 Cao lâm là nước tiểu béo đục, màu như mỡ đông, nên gọi tên như vậy. Còn gọi là nhục lâm; nguyên nhân là huyết của thận không giữ được chất dịch béo, nên nó cùng ra với nước tiểu. Chữa bằng: từ thạch (nung lửa rồi nhúng giấm hai mươi mốt lần), nhục thung dung (ngâm rượu, thái, sấy khô), trạch tả, hoạt thạch mỗi thứ một lạng. Các vị trên tán bột, làm viên với mật to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống ba mươi viên, chiêu rượu ấm, không kể giờ giấc. Nếu dưới rốn tức bực khó chịu thì thêm trầm hương một tiền để làm thông khí bị ứ trệ.

 Quyển bốn

 4279. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa di tinh (xuất tinh tự chảy, không do giao hợp)

 Nguyên nhân chứng này là thận khí hao kiệt, trên không thông được với tim, giữa không nhuận được gan, dưới không sinh được tỳ thổ (tỳ, theo ngũ hành thuộc hành Thổ), đến nỗi "ngọc quan" (cửa giữ tinh) không đóng, không mơ mà tinh vẫn chảy. Phép chữa nên dùng liều lớn bổ thận, thêm chút ít các vị bổ tim, bổ gan, bổ tỳ để hỗ trợ. Bài thuốc dùng: thục địa một lạng; táo nhân, ý dĩ nhân (hạt bo bo) mỗi thứ năm tiền; sơn thù du (quả cây sơn thù) bốn tiền; phục linh, bạch thược, đương quy mỗi thứ năm tiền; phục thần (phần phục linh ôm quanh rễ thông) hai tiền; bắc ngũ vị (ngũ vị tử phương bắc), bạch giới tử mỗi thứ một tiền; nhục quế, hoàng liên mỗi thứ ba phân; sắc với nước uống. Một thang là cầm, mười thang khỏi hẳn.

 Quyển bốn

 4280. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa di tinh do tâm hư (tim suy yếu)

 Chứng này bề ngoài tuy thuộc về thận hỏa (sức nóng của thận) hư, nhưng xét đến tận gốc thì thực ra không thể không quy về chỗ "tâm quân" (tim, được ví là vua của các tạng) hư. Vì vậy nên bổ cả tim lẫn thận, mới làm được thủy hỏa tương tế (nước của thận và lửa của tim nương nhau, điều hòa nhau). Bài thuốc dùng: thục địa tám lạng; sơn dược (củ mài), sơn thù du, bạch truật mỗi thứ bốn lạng; nhân sâm, phục linh, mạch đông, ba kích thiên (rễ cây ba kích), nhục thung dung mỗi thứ ba lạng; nhục quế, bắc ngũ vị, viễn chí, táo nhân (sao), bá tử nhân, đỗ trọng, phá cố chỉ mỗi thứ một lạng; sa nhân (hạt cây sa nhân) năm tiền; phụ tử một củ; lộc nhung (sừng non của hươu) một cặp; tử hà xa (nhau thai người) một cái. Các vị trên giã bột, trộn mật làm viên, chiêu nước nóng uống hai, ba mươi viên, ngày hai lần.

 Quyển bốn

 4281. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa mộng tinh do âm hư (thiếu phần dịch, phần chất trong cơ thể)

 Thục địa, sơn dược, khiếm thực (hạt cây súng gai), bạch truật mỗi thứ tám lạng; sơn thù du, táo nhân sao mỗi thứ bốn lạng; bắc ngũ vị, mạch đông, xa tiền tử, phục linh mỗi thứ ba lạng; viễn chí một lạng. Các vị trên tán bột, trộn mật làm viên, chiêu nước nóng uống một lạng, mỗi ngày một lần.

 Quyển bốn

 4282. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hư lao thất tinh (suy kiệt lâu ngày làm mất tinh)

 Nhân sâm hai lạng; quế tâm, mẫu lệ, thự dự (củ mài), hoàng bá, tế tân, phụ tử đã bào, khổ sâm mỗi thứ ba phân; trạch tả năm phân; mạch môn đông (bỏ lõi), can khương, can địa hoàng mỗi thứ bốn phân; thỏ ty tử hai phân. Các vị trên giã chung, làm viên với mật, chiêu rượu uống ba viên to bằng hạt ngô đồng.

 Quyển bốn

 4283. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hư lao niệu tinh (tinh ra theo nước tiểu do suy kiệt)

 Chứng này do thận khí suy yếu gây ra. Thận tàng tinh (cất giữ tinh), khí của thận thông với bộ phận sinh dục; lao lực làm thận hư, không giữ được tinh, nên nhân lúc tiểu tiện mà tinh dịch ra theo. Chữa bằng: hạt hẹ (rang), mạch môn đông (bỏ lõi) mỗi thứ một thăng; thỏ ty tử, xa tiền tử mỗi thứ hai hợp; xuyên khung hai lạng; bạch long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ, màu trắng) ba lạng. Các vị trên giã bột, chiêu rượu uống một phương thốn chủy, ngày ba lần. Chưa thấy công hiệu thì tăng dần; nặng thì ban đêm uống thêm một lần.

 Quyển bốn

 4284. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa chứng cường trung (dương vật cương mãi không xìu)

 Cường trung là dương vật cương cứng không xìu xuống. Đó là do hư hỏa (lửa nóng do suy yếu sinh ra) bốc lên, mà khí của phế kim (phổi) không đi xuống được. Chữa bằng: nguyên sâm, mạch đông mỗi thứ ba lạng, nhục quế ba phân, sắc với nước uống là khỏi. Ngày sau vẫn có thể lại "chỉnh đốn giáo mác" (ví việc phục hồi khả năng chăn gối), lại vẹn chuyện ân ái vợ chồng.

 Quyển bốn

 4285. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa âm nuy (liệt dương)

 Thục địa một lạng; bạch truật năm tiền; sơn thù du bốn tiền; nhân sâm, câu kỷ tử mỗi thứ ba tiền; nhục quế, phục thần mỗi thứ hai tiền; viễn chí, ba kích thiên, nhục thung dung, đỗ trọng mỗi thứ một tiền; sắc với nước uống. Một thang thì dậy được, hai thang thì cứng, ba thang thì tuyệt diệu.

 Quyển bốn

 4286. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thoát tinh (tinh khí thoát ra không cầm được lúc giao hợp)

 Nam nữ giao hợp sướng khoái đến cực điểm, tinh khí bỗng thoát ra, không cầm lại được. Lúc ấy tuyệt đối không được rời nhau, vẫn phải ôm chặt lấy; nếu đàn ông bị thoát thì đàn bà dùng miệng mớm, truyền hơi ấm sang; nếu đàn bà bị thoát thì đàn ông cũng làm như vậy, thì chắc chắn dương khí sẽ trở lại. Đồng thời gấp dùng: nhân sâm vài lạng, phụ tử một tiền, sắc lấy nước, nhân lúc nóng đổ cho uống. Sau đó lại dùng: nhân sâm, hoàng kỳ (?), thục địa, mạch đông một lạng; phụ tử, bắc ngũ vị mỗi thứ một tiền; sắc với nước uống.

 Quyển bốn

 4287. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa chứng dương súc (dương vật teo rút vào trong)

 Nhân sâm, can khương mỗi thứ năm tiền; bạch truật ba lạng; phụ tử một lạng; nhục quế sáu tiền. Gấp sắc với nước lấy nước thuốc uống, công hiệu ngay.

 Quyển bốn

 4288. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa sưng bộ phận sinh dục

 Hùng hoàng một lạng (nghiền vụn, bọc vải bông), cam thảo một cân, nấu với một thăng nước (?), sắc lấy hai thăng, dùng để rửa.

 Quyển bốn

 4289. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa bìu dái ẩm ướt, ngứa

 Ô mai mười bốn quả, tiền đồng bốn mươi đồng, muối ba mươi nhúm. Ba thứ trên ngâm với một thăng giấm trong đồ bằng đồng chín ngày, dùng để rửa, công hiệu.

 Quyển bốn

 4290. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa nang ung (nhọt sưng ở bìu dái)

 Chứng này do can thận âm hư, thấp nhiệt dồn xuống dưới gây ra. Tuy giống với sán khí (chứng sán), nhưng nang ung thì bìu dái sưng đỏ, trong người nóng, miệng khô, tiểu đỏ và rít; còn sán thì bụng dưới đau, kéo lan đến hòn dái, ít nóng nhiều lạnh, thích uống nước nóng; đó là chỗ khác nhau. Lúc mới phát nên dùng ngay:

 xuyên khung, đương quy, bạch thược, sinh địa, sài hồ, đởm thảo (tức long đởm), dành dành, thiên hoa phấn (rễ cây qua lâu), hoàng cầm mỗi thứ một tiền; trạch tả, mộc thông, cam thảo mỗi thứ năm phân. Dùng hai bát nước trong, sắc còn một bát, uống trước bữa ăn.

 Quyển bốn

 4291. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa tử ung (nhọt ở hòn dái)

 Tử ung là hòn dái đau, lở loét thành mủ, không chữa gấp cho khỏi thì nguy đến tính mạng. Bài thuốc dùng: xuyên luyện (quả cây xoan vùng Tứ Xuyên), tần giao (rễ cây tần giao), trần bì, xích thược (rễ thược dược đỏ), cam thảo, phòng phong, trạch tả mỗi thứ một tiền năm phân; quả câu quất (quả cam ba lá) một quả; sắc với nước uống, một thang là khỏi.

 Quyển bốn

 4292. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa đầu phong (đau đầu lâu ngày, hay tái phát do gió độc)

 Phụ tử một củ (bào cho nứt), muối một nhúm to bằng củ phụ tử. Hai thứ tán bột; gội đầu xong, lấy một phương thốn chủy xoa lên đỉnh đầu, ngày ba lần. Hoặc uống Dũ phong tán (bài thuốc bột trị gió độc), cũng công hiệu.

 Quyển bốn

 4293. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa đau đầu

 Mạn kinh tử (quả cây mạn kinh), bạch chỉ, cam thảo, bán hạ, tế tân mỗi thứ một tiền; xuyên khung năm tiền; nấu với rượu, uống một lần say là khỏi; chưa khỏi thì uống nữa.

 Quyển bốn

 4294. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa đau trong não

 Sài hồ, úc lý nhân, mạch đông mỗi thứ năm tiền; tân di (búp hoa mộc lan), cát cánh mỗi thứ ba tiền; bạch thược ba lạng; cam thảo một tiền. Nấu với ba bát nước, sắc lấy nước, thêm một thăng rượu lâu năm, nhân lúc nóng mà uống, lấy say làm mức.

 Quyển bốn

 4295. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa đau nửa đầu

 Xuyên khung; chu sa (thủy phi — nghiền trong nước lấy phần mịn —, trong đó dành một lạng làm áo bọc viên); thạch cao; long não (tinh thể thơm lấy từ cây long não) mỗi thứ bốn lạng; nhân sâm, phục linh, cam thảo đã nướng, tế tân mỗi thứ hai lạng. Các vị trên tán bột, làm viên với mật to bằng viên đạn. Chiêu rượu uống một viên, thần hiệu.

 Quyển bốn

 4296. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa lôi đầu phong (đau đầu kèm tiếng kêu như sấm trong đầu)

 Chứng này do đau đầu mà nổi cục u, hoặc trong đầu kêu như tiếng sấm; ấy là bị tà phong (gió độc) xâm nhập, gió động thì có tiếng. Phép chữa: nhẹ thì dùng liên kiều (quả cây liên kiều), hoàng cầm, dành dành sao đen, tê giác (sừng tê giác), ngưu bàng tử (hạt cây ngưu bàng) mỗi thứ một tiền; bạc hà bảy phân; cát cánh năm phân; dùng các vị ấy để làm tan tà khí. Nặng thì dùng: cuống quả dưa (qua đế), chè ngon, lượng bằng nhau, cùng tán bột, mỗi lần uống hai tiền, hòa với nước rau tề thái, uống lúc bụng đói để gây nôn. Đồng thời dùng: đại hoàng, hoàng cầm mỗi thứ hai lạng; khiên ngưu, hoạt thạch mỗi thứ bốn lạng; hoàng liên, lá bạc hà, xuyên khung mỗi thứ nửa lạng. Các vị trên tán bột, lấy nước làm viên to bằng hạt ngô đồng, sau bữa ăn chiêu nước ấm uống năm mươi viên.

 Quyển bốn

 4297. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa đau đầu do thấp nhiệt

 Chứng này do khí ẩm thấp hợp với khí nóng, cùng hun nóng, cùng uất kết, khí ấy bốc lên, giao tranh với thanh dương khí (khí trong, nhẹ, đi lên đầu), nên gây đau. Chữa nên dùng: khương hoạt (rễ cây khương hoạt), phòng phong mỗi thứ một lạng; sài hồ bảy tiền; xuyên khung năm tiền; cam thảo đã nướng một lạng rưỡi; liên kiều (sao) một lạng; hoàng cầm (một nửa sao…) (?) (câu bị đứt). Các vị trên tán bột, mỗi lần dùng hai tiền, cho chút chè vào, hòa với nước nóng thành dạng cao, bôi vào trong miệng, rồi chiêu một ít nước sôi.

 Quyển bốn

 4298. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa đau đầu do phong nhiệt (gió độc kèm nóng)

 Cúc hoa, thạch cao, xuyên khung. Các vị trên lượng bằng nhau, tán bột, mỗi lần uống một tiền rưỡi, hòa với nước chè mà uống.

 Quyển bốn

 4299. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa chóng mặt

 Chứng này do khí huyết hư, tà phong lọt vào não mà kéo căng mục hệ (các dây nối mắt lên não). Vì tinh khí của tạng phủ đều dồn lên mắt; khí huyết cùng với mắt đi lên làm thành dây nối, phía trên thuộc vào não, phía sau ra ở gáy; gặp lúc thân thể suy yếu thì bị tà phong làm tổn thương, vào não thì não quay cuồng mà mục hệ căng gấp, nên thành chóng mặt. Chữa bằng: nhân sâm, đương quy, phòng phong, hoàng kỳ (?), thược dược, mạch môn đông mỗi thứ một lạng; độc hoạt (rễ cây độc hoạt), bạch truật, quế tâm mỗi thứ ba lạng. Các vị trên nấu với một đấu nước, sắc còn ba thăng, chia ba lần uống.

 Quyển bốn

 4300. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa tiếng kêu trong đầu

 Người bệnh thấy trong đầu như bị sâu đục, tên bệnh gọi là "thiên bạch nghĩ" (mối trắng trên đỉnh). Chữa bằng: lá dâu, vừng đen, mẫu đơn bì (vỏ rễ cây mẫu đơn), dành dành. Các vị trên lượng bằng nhau, giã bột, trộn mật làm viên to bằng hạt ngô đồng, chiêu nước chè cũ loại búp nhỏ uống hai mươi viên. Chưa thấy công hiệu thì tăng dần đến bốn mươi viên.

 Quyển bốn

 4301. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa khẩn thần (môi sưng co, lở loét)

 Người bệnh môi hơi sưng, ẩm ướt lở loét, khi lạnh khi nóng, lúc đỡ lúc phát, kéo dài năm này tháng khác, khó khỏi; còn gọi là trầm thần, lại gọi là kiển thần (môi như kén tằm).

 Bài thuốc: thạch lưu hoàng (lưu huỳnh), bạch phàn (phèn chua), chu sa, thủy ngân, xạ hương, hoàng bá mỗi thứ một phân. Các vị trên cùng nghiền trong bát sứ đến khi không còn thấy thủy ngân, dùng mỡ lợn tháng chạp trộn thành bột nhão; trước lau sạch chỗ bệnh rồi bôi. Ngày ba đến năm lần, lấy khỏi làm mức, rất tốt.

 Quyển bốn

 4302. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa thần khuẩn (môi lật sưng như cây nấm)

 Người bệnh môi bỗng lật ra, sưng nổi lên như cây nấm, bệnh rất nguy cấp; nên gấp cứu (đốt ngải hơ nóng) huyệt Thiếu thương (huyệt ở góc móng ngón tay cái, phía ngoài) ở hai tay. Đồng thời dùng: giun đất mười con, ngô thù du hai tiền, nghiền bột, thêm ít bột mì, hòa giấm nóng đắp vào hai lòng bàn chân, lấy vải bọc lại, hai, ba canh giờ (mỗi canh giờ là hai tiếng) thì thay, lấy khỏi làm mức.

 Quyển bốn

 4303. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa sưng to vùng nhân trung (rãnh giữa mũi và môi trên)

 Bồ hoàng sống hai tiền, hoàng liên, long não mỗi thứ một tiền, cùng giã bột, hòa dầu vừng mà đắp, rất hiệu nghiệm.

 Quyển bốn

 4304. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa lở miệng

 Long đởm, hoàng liên, thăng ma, vỏ trắng cây hòe, đại thanh (lá cây đại thanh) mỗi thứ hai lạng; lá tre đắng một thăng; mật ong trắng nửa thăng. Nấu với năm thăng nước, sắc còn một thăng, bỏ bã, cho mật vào, đun tiếp. Bôi vào chỗ bệnh, khỏi thì thôi.

 Quyển bốn

 4305. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa hôi miệng

 Quế tâm, cam thảo, tế tân, vỏ quýt lượng bằng nhau. Bốn vị trên giã rồi rây, chiêu rượu uống một tiền chủy (lượng bột vừa phủ kín mặt một đồng tiền), lấy khỏi làm mức.

 Quyển bốn

 4306. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa khô miệng

 Táo chua (bỏ hạt) một thăng, hạt lựu chua năm hợp, cát căn khô ba lạng, ô mai (bỏ hạt) năm hợp, mạch môn đông (bỏ lõi) bốn lạng, phúc bồn tử (quả mâm xôi) (không ghi lượng). Tám vị trên (?) (chỉ liệt kê sáu vị) giã nhỏ, trộn mật làm viên to bằng hạt táo, ngậm cho đến khi miệng thấy nhuận.

 Quyển bốn

 4307. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa sưng lưỡi

 Lấy bồ hoàng thường xuyên cạo xát lên lưỡi, sưng sẽ tự rút. Đợi đến khi nuốt được, lại lấy hoàng liên sắc nước uống, sẽ khỏi.

 Quyển bốn

 4308. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa lưỡi co rút

 Độc hoạt, xuyên khung mỗi thứ ba lạng; thiên hùng (củ ô đầu loại không có củ con), phòng phong mỗi thứ một lạng; thục tiêu hai hợp; mãng thảo (lá cây mãng thảo, có độc) mười lá; tế tân, quế tâm mỗi thứ một lạng; vỏ rễ cây mận đắng ba lạng; mỡ lợn hai lạng. Trước ngâm các vị thuốc với giấm một đêm, sau đó đun với mỡ lợn trên lửa nhỏ, bỏ bã thành cao; bọc một ít trong vải bông, ngậm dưới lưỡi.

 Quyển bốn

 4309. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa lở lưỡi

 Sài hồ, thăng ma, nhân hạt dành dành, thược dược, thông thảo mỗi thứ bốn lạng; hoàng cầm, đại thanh, hạnh nhân (bỏ vỏ và đầu nhọn), gừng sống mỗi thứ ba lạng; thạch cao tám lạng. Nấu với một đấu nước, sắc còn ba thăng rưỡi, chia bốn lần uống, ban ngày ba lần ban đêm một lần.

 Quyển bốn

 4310. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa lưỡi chảy máu

 Cỏ mộc tặc (cỏ tháp bút) nấu nước súc miệng, cầm ngay.

 Quyển bốn

 4311. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa lưỡi bị đứt

 Lưỡi bị cắn đứt. Gấp dùng: nhân sâm một lạng sắc nước ngậm súc. Qua nửa ngày, lại dùng: bột long xỉ (răng hóa thạch của động vật cổ), huyết kiệt (nhựa đỏ của cây huyết kiệt) mỗi thứ ba phân; bột nhân sâm, bột mạch đông mỗi thứ một lạng; long não hai phân; dế dũi một con; con mọt ẩm (bọ đất) mười con, sấy khô tán bột, giữ tồn tính. Sau khi ngậm súc xong, liền lấy lưỡi chấm (?) (chữ bị mất) thuốc, rồi thè ra ngoài miệng (?), làm ba lần thì sẽ mọc thịt.

 Quyển bốn

 4312. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa da lưỡi bị rách vỡ

 Noãn y (lớp màng mỏng nằm giữa vỏ trứng gà và lòng trắng).

 Lấy màng trứng bọc lên lưỡi, thay ba, bốn lần, lưỡi sẽ tróc lớp da hỏng mà khỏi.

 Quyển bốn

 4313. Phương thần hiệu của Hoa Đà chữa lưỡi thè dài ra ngoài miệng

 Lấy máu gà mái tẩm lên lưỡi, lưỡi sẽ co vào ngay.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video