Thiên 1 — Quyển thượng – Chương Hình khí (núi sông, long mạch, huyệt)

 Linh Thành tinh nghĩa (nghĩa lý tinh tuý của sách Linh Thành) – Quyển thượng – Chương Hình khí (chương bàn về hình dạng của đất và khí ẩn bên trong).

 Trời đất có những mối then chốt lớn khép nối với nhau, mà chủ yếu là ở khí vận (?) (sự vận hành thịnh suy của khí theo thời gian). Núi sông có tính tình thật của nó, mà trước hết là ở khí thế (sức mạnh và dáng thế của khí, lộ ra qua hình dáng đất đai).

 Chương đầu này là then chốt thứ nhất trong những lời nhà kham dư (người làm phong thuỷ, xem đất để dựng nhà, đặt mộ) bàn về khí. Xưa có câu: có đất mà không gặp đúng người thì không táng, có người mà không gặp đúng thời thì không táng. Câu ấy là nói về khí vận. Lại có câu: lấy tầm mắt mà xét, lấy tính tình của núi sông mà hiểu, nếu thấu được điều này thì có thể tung hoành khắp thiên hạ. Câu ấy là nói về khí thế. Như các bậc hiền triết thời trước, vừa nhìn hình thế (dáng dấp và thế chạy của núi sông) đã biết họa phúc lớn hay nhỏ, vận đời đến trước hay sau, tất cả đều dựa vào khí vận.

 Núi sông có tính tình thật, vậy lấy gì mà phân biệt? Người xưa nói: núi nương theo tú khí (khí thanh tú, đẹp đẽ), nước nương theo tích khí (khí dồn tụ, lắng đọng), đá nương theo sát khí (khí dữ dội, mạnh mẽ), đất bằng nương theo khí ở sống đất (khí theo chỗ đất gồ lên như sống lưng). Lại nói: vùng núi khe thì mỗi nơi một hình khác nhau, vùng đồng bằng thì chung một khí. Đó là đại thế của núi sông, cũng là tính tình thật của núi sông.

 Vì sao núi chỉ lấy tú khí? Thế của núi phần nhiều cứng mạnh, thô cứng, chỉ lo nó không thanh tú. Nếu thấy chỗ nào vẻ thanh tú tụ lại thì đó là nơi chân khí (khí thật, khí sống của đất) tụ về. Vả lại, ở đất thượng tụ (cuộc đất khí tụ ở trên cao) phần nhiều là khí trong của trời; câu "thu núi mà không thu nước" chính là dùng vào chỗ này. Cho nên lấy tú khí của các đỉnh núi làm sinh khí (khí sống, khí làm cho muôn vật sinh sôi và đem lại phúc lành).

 Vì sao nước chỉ lấy tích khí? Thế của nước phần nhiều chảy đi, tản mất, chỉ lo nó không lắng đọng. Nếu thấy chỗ nào các dòng nước dồn lại thì đó là nơi chân khí đổ về. Vả lại, ở đất hạ tụ (cuộc đất khí tụ ở chỗ thấp) phần nhiều lấy khí ngưng chứa; câu "thu nước mà không thu núi" chính là dùng vào chỗ này. Cho nên lấy tích khí của nước làm sinh khí.

 Vì sao đá chỉ lấy sát khí? Núi có khí vui hiền hoà, cũng có khí giận dữ dội. Chỗ giận chính là chỗ oai linh của núi. Khí oai linh phần nhiều lộ ra thành đá. Nếu núi đá chỉ cứng mạnh, đè ép, không thành hình thế, không có dáng oai nghi, thì chỉ có sát mà không có sinh. Theo đó mà táng thì tai họa đến ngay, chưa kịp quay gót. Cho nên đá quý ở chỗ nương sát khí, là lấy cái oai của nó để thành hình thể, nhờ đó mà có sinh khí; điều này rất nên nhận kỹ.

 Vì sao đất bằng chỉ lấy khí ở sống đất? Như một dải đất bằng phẳng, thuần dương không âm (chỉ toàn tính mở, tản, không có tính thu, đọng), sinh khí không thu gom lại được. Nếu có được một chỗ có sống cốt nổi cao lên thì khí được thu lại mà có sinh khí. Người xưa ví "trâu chìm dưới nước ngửa lên thở, như váng sữa nổi trong nước nóng" (trâu lặn chỉ lộ chút sống lưng và mũi, váng sữa chỉ hơi nổi trên mặt nước, ý nói chỗ đất chỉ hơi gồ lên giữa đồng bằng), chính là như vậy.

 Vì sao nói vùng núi khe thì khí khác nhau? Như nay trong vùng núi khe, mỗi nơi tự nổi thế, tự mở cục (cục: một cuộc đất được núi non, sông nước vây quanh khép kín thành khuôn riêng), tự thành cửa ngõ, khí mỗi nơi mỗi khác. Cho nên cả dải Giang Nam (vùng phía nam sông Trường Giang) không nên xem giống như Giang Bắc (vùng phía bắc sông Trường Giang). Chỉ cần thấy một tinh thần (ngọn núi, gò đất có dáng ứng với một vì sao; dưới đây gọi tắt là "sao núi") nổi lên riêng, một cục diện mở ra riêng, có núi che, có núi tiễn, có núi chầu, có núi đón, hoặc như một toà thành riêng, hoặc như một trạm nghỉ (?); nếu lại có hai ba lớp thủy khẩu (chỗ nước chảy ra khỏi cuộc đất) khoá chặt riêng biệt, thì đó là có kết (khí đọng lại thành huyệt), nên để mắt tới. Thử xem vùng Mân (Phúc Kiến), Quảng (Quảng Đông), Ngô Việt (Giang Tô, Chiết Giang): mỗi làng mỗi xã đều có dòng họ lớn, cũng có nhà danh tiếng, tiếng nói và tập tục lại mỗi nơi một khác. Đó chỉ vì khí khác nhau mà như thế.

 Vì sao nói đồng bằng chung một khí? Như nay vùng đất rộng mênh mông, nhìn bốn phía có gì khác biệt lớn đâu; chỉ thấy chỗ nào có một dải gò sống nổi lên thì làm thành trì, thị trấn, nhà cửa mồ mả đều dồn tụ vào đó; đến tiếng nói tập tục, dù trong mấy trăm dặm phần nhiều cũng giống nhau. Há chẳng phải vì chung một khí sao? Nếu ở chỗ khí khác nhau mà lại tuỳ tiện tìm đất theo lối nhìn mênh mông bốn phía thì sai, vì tầm mắt quá rộng; nếu ở chỗ chung một khí mà nhất định tìm theo thế chia nhánh, kết cuộc của núi khe thì lại sai, vì tầm mắt quá hẹp. Đó là cái khó khi nhận khí bằng cách nhận khí thế.

 Vận của đất có dời đổi thì khí của trời theo đó; vận của trời có xoay chuyển thì khí của đất ứng theo. Khí trời động ở trên thì việc người ứng theo; việc người động ở dưới thì khí trời theo đó.

 Đoạn này nói về khí vận của vũ trụ: trời, đất, người đều cùng góp phần làm nên; hễ có một sự dời đổi, cử động thì khí liền khác đi. Đây là một then chốt lớn cho người biết thời thế, xem sự biến đổi.

 Thế nào là vận đất dời đổi mà khí trời theo? Như sông Hoàng Hà là một mạch máu lớn của trời đất. Vào thời Hoàng Ngu (thời Hoàng Đế và vua Thuấn, tức thời thượng cổ), sông từ Long Môn chuyển sang Lã Lương, từ Lã Lương chuyển sang Thái Hành, từ Thái Hành chuyển sang Kiệt Thạch rồi vào biển; tức là sông từ tây vòng xuống nam, từ nam vòng lên đông bắc, mà đất Ký (Ký Châu, vùng Hà Bắc, Sơn Tây ngày nay) nằm ở giữa. Đó chính là thế được gọi là "Hoàng Hà như dải lụa, năm núi lớn đều chầu về", là cuộc phong thuỷ lớn nhất thiên hạ. Đóng đô ở đất Ký một thời mà ba vị thánh Nghiêu, Thuấn, Vũ ra đời, nghìn xưa không gì thịnh bằng. Chính vì Hoàng Hà chảy qua phía bắc, Trường Giang vòng phía nam, Thái Sơn kẹp ở giữa, nên Thái Sơn là con rồng núi đi đến tận cùng từ Hoa Sơn tới, là một đại cán (dãy núi chính, cái trục lớn) của Trung Quốc. Nếu bàn về hình thắng của Trung Quốc thì Thái Sơn là chỗ dừng của mạch giữa; lúc ấy thánh Khổng Tử ra đời, các bậc hiền nhân đông đúc cùng sinh ra, nghìn xưa cũng không gì thịnh bằng. Đó là núi sông từ khi mở trời đất đến bấy giờ chưa từng dời đổi.

 Từ đời Hán, Hoàng Hà dần dời xuống nam, đến nỗi xuyên cắt qua đất cũ của nước Trâu, nước Lỗ, chảy thẳng vào sông Hoài, sông Tứ; thế là Thái Sơn lại nằm ở phía bắc, còn Hoàng Hà lại nằm ở phía nam. Thế nước ở Ký Châu nghiêng đổ, mạch đất Trâu Lỗ bị đứt, nên khí vận phương bắc suy. Lăng tổ của triều ta (triều Minh) dồn tụ ở Trung Đô, nghiệp lớn khởi từ Trừ Dương, đúng vào khoảng giữa sông Hoài và sông Tứ. Há chẳng phải Hoàng Hà dời xuống nam, khí vận vốn khiến như vậy sao! Người ta nói Giang Nam thịnh là vì nhà Tống dời xuống phía nam, mà không biết Hoàng Hà dời về nam thì vận trời cũng theo về nam, sức người không kéo lại được. Khí trời theo sự chuyển dời của vận đất là như thế đó.

 Thế nào là vận trời xoay chuyển mà khí đất ứng theo? Như quan Thái sử đời Tần đoán rằng Kim Lăng có khí thiên tử, bèn cho khơi sông Tần Hoài để làm tiết thoát khí ấy. Không ngờ sông Tần Hoài một khi được khơi, vận đất liền động; về sau, nhỏ thì sáu triều đại đóng đô ở đó, lớn thì triều ta dựng nghiệp đặt đô, quả nhiên ứng vào chỗ ấy. Lại như Lạc Dương xưa nay chưa từng có chim đỗ quyên, đến khi đỗ quyên kêu thì khí trời đã chuyển về phương nam, từ đó người phương nam quả nhiên làm tể tướng. Đó là vận đất chưa đến mà vận trời đến trước, thì đất theo trời mà chuyển.

 Thế nào là khí trời động ở trên mà người ứng theo? Như Trần Hi Di (tức Trần Đoàn, đạo sĩ đầu đời Tống) một đêm thấy một ngôi sao nhỏ ở bên trái sao Đế, sáng ra vội đi tìm chỗ ứng, thấy Tống Thái Tổ cùng Triệu Phổ ngồi trong quán rượu, Triệu Phổ ngồi bên trái. Trần bèn nói: "Sao nhỏ sao dám ngồi bên trái ngôi Đế!", rồi đẩy ra bắt đổi chỗ. Đó là chuyện khi Tống Thái Tổ còn hàn vi. Người nay phần nhiều cho tinh khí (khí của các vì sao) là chuyện mơ hồ, mà không biết trời động thì người ứng, không sai chút nào như thế.

 Thế nào là việc người động ở dưới mà khí trời ứng theo? Như hoa đá ở Lạc Dương (?) thì có quan hệ gì lớn đâu, vậy mà sử quan nhà Nguyên bói rằng hoa đá chưa dời đi thì vượng khí của nhà Tống chưa dứt; đến khi một sớm dời hoa đá đi thì thuyền vượt biển (của nhà Tống) liền bị lật (?). Người nay phần nhiều cho việc các bậc hiền triết trước căn cứ vào thế sao mà làm tác dụng (biện pháp sửa sang, can thiệp vào đất để điều khiển khí) là quái đản, vô căn cứ, mà không biết mỗi một cử động thì trời liền ứng theo. Khí có chỗ nào mà không thông suốt? Người bàn về khí vận nếu câu nệ vào khuôn phép cố định, không tính đến sự dời đổi, biến hoá bất thường, thì lấy gì mà định được sự biến! Các bậc đại triết xưa nhìn khí mà đoán trước, xét thời mà thấy biến, là vì thông hiểu then chốt này. Nếu không phải con mắt đạo của bậc thần tiên thì sao đủ để bàn điều này!

 Có tụ giảng, hành giảng, tọa giảng (ba kiểu núi non quây quần chầu hộ ở chỗ long khởi, chỗ long đi và chỗ long dừng) thì khí tụ ở long (long mạch: dãy núi hay mạch đất chạy dài uốn lượn như con rồng, mang khí đi); có quyền tinh, tôn tinh, hùng tinh (ba loại núi lớn làm chủ một vùng) thì khí tụ ở thế; có cái thai, giáp thai, thừa thai (núi che phía trên, núi kẹp hai bên, chỗ đỡ phía dưới) thì khí tụ ở huyệt (chỗ khí đất kết đọng, nơi đặt mộ hay dựng nhà); có thu khâm, thu đường, thu quan (thu nước ở ba tầng gần, vừa và xa) thì khí tụ ở cục.

 Bốn đoạn này là then chốt thứ nhất của người nhận khí. Long kỵ cô đơn (trơ trọi, không có núi khác che chở), ai cũng biết, nhưng người ta chỉ biết xem mấy đốt ở cuối mà thôi, không biết rằng long có chỗ khởi, chỗ dừng, có đường đi.

 Ở chỗ khởi ắt phải có tụ giảng: như mây chồng lớp, mù xếp tầng, gom khí mà vận thành hình, lớn thì mấy trăm dặm, nhỏ thì mấy chục dặm, nằm ngang kéo dài liên miên, hoặc năm sao (năm dạng núi ứng với ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) tụ lại mà không tách ra, gọi là tụ giảng. Như đất đô hội, nơi muôn thứ hàng hoá đổ về, muôn dân dừng ở, là chỗ hội tụ then chốt vậy.

 Sau khi tụ giảng thì chia nhánh tách mạch mà đi, chia ra từng sợi từng nhánh; cán chính đi ở giữa, các nhánh phụ từ từ chia sang trái sang phải mà đi, hoặc để vượt qua chỗ giáp (chỗ mạch núi thắt nhỏ lại nối giữa hai đoạn), hoặc để định chỗ né tránh (?); hai bên có núi kẹp hộ, mỗi bên đều mang theo núi non: mang ấn, mang bút, mang cờ, mang trống, mang kho lẫm, mang kho báu (tên gọi các núi nhỏ có dáng giống ấn, bút, cờ, trống, kho tàng, ứng điềm giàu sang), mỗi nơi một khác. Tóm lại là quây quần chầu hộ, không cô đơn, không trống trải, gọi là hành giảng.

 Long đi đã trải qua bác hoán (sự lột bỏ, đổi thay hình dạng núi từ thô cứng sang tinh tế), ắt có chỗ về đậu. Ví như người đi đường trở về nhà thì ruột thịt cả nhà ắt sum họp; lại ví như quý nhân lên công đường thì các quan thuộc hạ ắt chầu hộ, quyết không có lẽ đứng một mình, ngồi một mình; như thế gọi là tọa giảng. Có đủ ba giảng ấy thì long mới thật; nếu không thế thì hai chữ cô đơn không chỉ nằm ở chỗ vào huyệt mà thôi.

 Thế nào gọi là quyền tinh? Đó là ngôi sao đô quyền (ngọn núi tổ lớn nhất, nắm quyền cả một vùng rộng) mà Ngô công nói đến trong sách "Kiềm long kinh". Vì thế của nó chính thịnh, chính lớn, hai chữ tổ tông (núi tổ, núi tông: những núi gốc sinh ra long mạch) không đủ nói hết. Cao lớn như núi tuyết ngang trời, không thấy đỉnh; liên miên như đàn nhạn trong mây, không thấy từ đâu đến; dồn tụ như núi Côn Lôn chiếm cứ tám phương, không thấy chỗ chia. Thế thì muôn dòng núi trong thiên hạ đều lấy đây làm tổ; cái ấy sao còn gọi là tổ được, nên gọi tên là sao đô quyền. Đại để quyền tinh phần nhiều mang thể Thổ, Kim (theo ngũ hành, núi Thổ vuông bằng, núi Kim tròn), vì chỉ Thổ và Kim mới kéo dài liên miên được. Còn Thủy, Mộc, Hỏa (núi Thủy uốn lượn, núi Mộc thẳng cao, núi Hỏa nhọn) phần nhiều làm tổ tinh, vì chúng linh động mà đứng vút lên, tức là hình đã chia tách ra. Vậy trong vũ trụ chỉ có đất và đá là lớn là thịnh, vì đá tức là Kim. Kinh nói: "Quyền tinh nên lớn, không nên tú; tổ tinh khi đến cần nổi đỉnh." Chính là nói điều này. Từ đó suy ra, một quận có quyền tinh của một quận; phàm bàn những cuộc đất lớn sinh ra Phật, tiên, vương hầu, tướng công, ắt đều gốc ở đây.

 Còn như tôn tinh thì hoặc là tổ, hoặc là tông, cao vượt cả một phương, đứng đầu trong các núi; từ đó mà biết cán chính và kết chính của long đều bắt đầu từ đây. Lại như hùng tinh thì ở chỗ thành quách (các dãy núi bao quanh cuộc đất như tường thành) giao nhau ở cửa ải, có sao núi đứng vút lên, có thể ứng với tôn tinh mà làm cửa ngõ, thì gọi là hùng tinh, tức như loại mà nay gọi là Bắc Thần, La Hầu (những núi, đá kỳ dị đứng chắn ở thủy khẩu). Vì các núi đan cài như răng cưa ở cửa nước không bằng có hình cầm thú, mà hình vật giữ cửa lại không bằng hình người giữ cửa là lớn. Có đủ ba sao ấy thì thế mới lớn.

 Thai tinh là chỗ kết huyệt. Thế nào là cái thai? Tức là cái tọa (ngọn núi trùm che phía trên huyệt như cái lọng che chỗ ngồi). Không có thế che thì thai ắt không kết. Hoa cái là bậc nhất, quan cái, bảo cái là bậc kế (các dạng núi che như lọng hoa, như mũ, như lọng báu); ngay cả dạng hình chữ "cá" (như mái nhà dang hai chân xuống) hay dạng con ngài bay cũng là dạng che. Có che thì mạch không lộ, không trơ trọi, mà huyệt ắt kín gió tụ khí. Thế nào là giáp thai? Tức như nay nói long hổ (Thanh Long và Bạch Hổ: hai dãy núi ôm hai bên trái phải của huyệt) kẹp lấy hai tai, khiến cửa gió không lay động, là để bảo vệ huyệt. Thế nào là thừa thai? Tức như nay gọi là tiểu minh đường (khoảng đất phẳng nhỏ ngay trước huyệt, nơi nước tụ lại). Vì trên có che thì khí dồn xuống dưới, dưới có đỡ thì khí dừng lại ở trên (?), hai bên có kẹp thì khí chứa ở giữa, như thế mới gọi là huyệt có khí.

 Thế nào là thu khâm? Là ở trong huyệt, chỗ mờ mờ nơi giới thủy (dòng nước nhỏ chảy hai bên mạch làm ranh giới) gặp nhau, như chỗ vạt áo, cổ áo giao nhau, gọi là khâm hợp. Thế nào là thu đường? Là chỗ nước bị long hổ ngăn cắt gặp nhau, như minh đường (khoảng sân rộng trước nhà) của nhà ở, là nơi nước bốn phía dồn về, gọi là đường hợp. Thế nào là thu quan? Là chỗ hội của dòng nước chảy theo các nhánh long chia ra làm thành làm quách; nhỏ thì như cửa ngõ của nhà ở, lớn thì như cửa khoá của thành quách, gọi là quan hợp. Người xưa nói "hợp nhỏ thì thu túi" là nói đường hợp; "hợp lớn thì thu cục" là nói quan hợp. Huyệt thấp nhỏ thì thu nước trong phạm vi minh đường; huyệt cao lớn thì thu nước trong phạm vi cửa quan. Còn nước khâm hợp ở tiểu minh đường trước huyệt thì bất kể huyệt cao hay thấp đều phải thu. Phàm bàn về cục đều phải căn cứ vào đây mà gộp lại để bàn. Người xưa có câu: "Có huyệt mới nói đến đất, không có cục thì không nói đến long." Vậy cục lại là cái để định mặt trước mặt sau của long. Liêu công tiết lộ cơ trời, chia ra long, huyệt, sa (các núi gò quanh huyệt), thủy (sông nước), lại thêm vào đường (minh đường), chính là nói điều này chăng!

 Âm thịnh gặp dương thì dừng, dương thịnh gặp âm thì đậu. Hùng long (long trống, mạnh mẽ) cần có thư long (long mái, mềm mại) chế ngự, thư long cần có hùng long vây quanh.

 Hai đoạn này nói thế long phải gặp chỗ âm dương, trống mái giao hợp mới thành thai; người nhận khí phải xét kỹ. Như vùng núi khe, khí âm thường thịnh, nên khi vừa xuống tới đất bằng, thoát thai đổi xương (bỏ dáng cũ thô cứng, đổi thành dáng mới), cục diện lại mở ra sáng sủa thư thái, thế là có kết; đó gọi là âm thịnh gặp dương thì dừng. Mở lớn thì kết lớn, mở nhỏ thì kết nhỏ, muôn lần không sai. Lại như đất bằng, khí dương thường thịnh, nên bỗng nổi lên một gò, một sống núi thì gọi là chỗ cát khí (khí lành) khởi lên; dù bốn mặt sa âm chưa quấn chưa hộ, tuy cạn và lộ, cũng tự thành cục. Cho nên ở đồng bằng chỉ cần chia cục cho rõ, lấy cốt mạch hiện lộ làm chứng; đó gọi là dương thịnh gặp âm thì đậu.

 Lại như thế long kéo đến, cán chính hùng mạnh, gọi là hùng long, có thế từ trời giáng xuống, cưỡi gió mà đi; thì hai dãy núi hộ tống phải mềm mại uyển chuyển, quấn xa hộ xa, không tranh mạnh với nó, như thế cán chính mới kết. Người xưa nói "hùng long như đại tướng ngồi nắm trọng binh" là vậy. Tóm lại, nếu sa chế ngự quả thật thanh nhã thì cũng sinh ra văn sĩ, hoặc văn thần nắm binh quyền. Lại như long đi tới mà cả dải mềm non thì là thư long, ắt hai bên phải ôm hộ, chầu kẹp có sức, làm nổi khí thế lên, mới thấy tinh thần (thần thái, sức sống). Thư long vốn chủ về văn chương thanh tú, nhưng nếu sa bốn mặt như bút, như hốt, như trống, như cờ thì cũng chủ về uy nghiêm, há chỉ văn tú thôi đâu! Đó là thư long lấy việc kèm theo thế hùng làm đẹp; phàm trống mái quý ở chỗ giao hợp như thế.

 Đất lớn không có hình thì xem khí khái (cái khí phách, tầm vóc chung); đất nhỏ không có thế thì xem tinh thần. Nước thành hình thì khí dừng ở trên núi; núi thành hình thì khí dừng ở trong nước.

 Đoạn này nói lập huyệt trước hết phải nhận chỗ hình và thần dừng tụ mà đặt huyệt, không thể nói chung một mực. Người nay ở chỗ nhập thủ (đoạn cuối của long mạch ngay trước khi vào huyệt) làm huyệt, chỉ xem bốn chữ oa, kiềm, nhũ, đột (bốn dạng huyệt: oa là lõm như tổ chim, kiềm là có hai chân như cái kìm, nhũ là thõng xuống như bầu vú, đột là gồ lên); hễ có một trong bốn dạng ấy là gọi là huyệt tốt, mà không biết hình chỉ là chứng cứ phụ của huyệt. Còn chỗ sinh cơ, chỗ kết thật thì hoàn toàn phải hiểu ở đại thế. Như hình của đất lớn thường ẩn, thường vụng về, đâu có hình khéo léo đẹp đẽ làm động lòng người. Chỉ cần ở hình tượng lớn mà xét khí thế, nhận tính tình; nếu được sinh cơ thì thành phép huyệt, không câu nệ vào phép thường oa, kiềm, nhũ, đột. Còn đất nhỏ đã không có khí khái thì phải hình cục hợp phép, tụ khí kín gió; ra ngoài cục mà nhìn thì như không có khí thế, vào trong cục mà nhìn lại có tinh thần, thì có thể đặt huyệt ở chỗ tinh thần tụ, cũng thành được một cuộc đất có tầm vóc.

 Đó là chỗ Quản thị (Quản Lộ, nhà tướng thuật đời Tam Quốc) lập huyệt lấy việc nhận hình thế làm đầu, là điều cực kỳ trọng yếu. Còn bàn đến chỗ hình dừng đậu thì lại phải phân biệt chi và lũng (chi: long mạch ở đất bằng, thấp; lũng: long mạch ở núi cao), cao hay thấp, mới không làm mất tính tình của nó. Như long ở đất bằng hoàn toàn do nước làm ranh giới hợp lại mà thành, khí dương thường thịnh, thế mềm mại, huyệt nên từ chỗ nó nổi cứng lên mà nương theo; đó gọi là "dừng ở trên núi", cũng tức là ý "đất chi thì táng ở đỉnh" (?) trong Táng Thư (sách phong thuỷ cổ tương truyền của Quách Phác). Như long ở núi cao khí âm thường thịnh, thế hùng mạnh gấp gáp, huyệt nên từ chỗ bằng phẳng của nó mà nương theo; đó gọi là "dừng ở trong nước". Gọi là "trong nước" chỉ là chỗ giới thủy gặp nhau mà dừng lại. Xưa có câu: "Đến mà như không đến thì cắt huyệt ở chỗ bằng; dừng mà như không dừng thì lấy huyệt ở chỗ phẳng." Điều này cùng ý với câu "đất lũng thì táng ở chân núi" trong Táng Thư.

 Nhận khí ở đại phụ mẫu (núi tổ lớn sinh ra long mạch, như cha mẹ) thì xem tôn tinh; nhận khí ở chỗ khách chủ thì xem chủ tinh (?); nhận khí ở chỗ vừa giao hợp thì xem thai phục tinh (sao núi ở chỗ mạch cúi xuống rồi ngửa lên mà thành thai); nhận khí ở chỗ thai dục (chỗ khí được nuôi thành thai) thì xem thai tức tinh (sao núi ở chỗ thai đã có hơi thở, sắp vào huyệt); nhận khí ở chỗ hoá sát thành quyền (biến khí dữ thành sức mạnh có ích) thì xem giải tinh (sao núi hoá giải); nhận khí ở chỗ gặp tuyệt mà sinh thì xem ân tinh (sao núi cứu giúp).

 Mấy đoạn này là pháp môn thứ nhất để nhận khí trong long. Phàm xem long phải nhận tôn tinh làm chủ: đến một vùng thì xem núi nào cao nhất, lớn nhất, chiếm cả một phương, liền lấy làm đại phụ mẫu. Rồi xem tôn tinh là sao núi gì; như Thổ tinh nổi đỉnh, thõng vai, mở lớn trướng che (núi dang hai bên như tấm màn) thì là thế Thổ long; con cháu nó sinh ra thì Thổ là bản khí (khí gốc), Kim là sinh khí (vì Thổ sinh Kim); nếu là Mộc thì là sát (vì Mộc khắc Thổ), nếu là Hỏa thì là cái làm tiết khí của nó, nếu là Thủy thì lại bị nó hình khắc. Cho nên phàm từ trên xuống dưới, gặp sinh vượng thì là con cái, gặp khắc hại thì là sát của nó. Phép này nên lấy Hà Đồ (bức đồ số cổ, biểu thị thứ tự ngũ hành tương sinh) làm gốc, một mực theo thứ tự thuận sinh, vì cha mẹ không được khắc con cháu. "Long kinh" của nhà họ Lý nói: "Sao con khắc mẹ thì con vinh hiển hưng thịnh, sao mẹ khắc con thì chết chóc tuyệt diệt." Vì dưới có thể khắc trên, trên không được khắc dưới.

 Phàm núi đến chỗ nhập thủ thì xem là sao núi gì; như Kim tinh nhập thủ mà tổ tông vốn là thế Thổ xuất mạch, thì là con cháu thật. Nếu sao che trùm ở nhập thủ có mang Mộc thì không tránh khỏi tương khắc. Nhưng con là Kim mà sao che thai mang Mộc, thì là con phá thai mẹ mà ra, vốn có lẽ ấy. Chỉ cần chỗ Kim và Mộc nối nhau hơi có ý Thủy thì không bị cách tuyệt. Điều này hợp với thuyết "sao con khắc mẹ thì con vinh hiển" nói ở trên, có hại gì đâu! Phép này xuất từ Lạc Thư (bức đồ số cổ, biểu thị thứ tự ngũ hành tương khắc), một mực theo thứ tự nghịch khắc. Ngô công giải nghĩa rằng: "Mộc tinh vào Thổ tinh, đỗ giáp bảng giúp triều đình." Cũng là lấy việc dưới khắc trên mà không đáng sợ. Như nay các thầy thuật gọi là "quý nhân dưới bình phong", tức sao Mộc quý nhân ở dưới bức bình phong Thổ, chẳng phải là thuyết Mộc vào Thổ sao!

 Lại như đại phụ mẫu đã bày thế, hạ mạch xuống mà đến, nếu ở khoảng giữa không gặp trống mái giao hợp thì lấy gì mà thành thai? Cho nên khi đi đến chỗ khí thịnh, phải đứt gãy để quá giáp, một cúi một ngửa mà thành thai phục, mới thành giao hợp. Từ đó trở đi mới có sinh sản. Nếu không có thai phục, cứ buông đi thì ắt không biến hoá, là thuần dương thuần âm, không có sinh cơ. Dương công (Dương Quân Tùng, thầy phong thuỷ lừng danh đời Đường) bàn về long ắt lấy thai phục làm trọng, ý chính là như thế; đó là then chốt thứ nhất để nhận khí ở phần eo của long. Long đã đứt gãy, qua giáp rồi lại nổi lên, ắt có sao núi đẹp, hoặc mở ra cái che trùm, ắt thành thai dục. Dưới cái che trùm, một đường nổi mạch là thai. Câu "gối hạc, lưng ong thì long đã thành" (mạch thắt nhỏ như đầu gối chim hạc, như lưng con ong) chính là chỉ chỗ này. Đường mạch thõng xuống ấy phải là thể Thủy mới thành thai; câu "muôn vật đều sinh từ nước" là vậy. Đó tức là chỗ thúc khí (mạch thắt lại để gom khí). Dưới thai, nổi lên lại thì là tức tinh; hoặc một đốt là kết, hoặc mấy đốt mới kết, không câu nệ. Nhưng cũng không nên số đốt quá nhiều, vì khí rời thai không được chậm, cũng không được thoát mất. Tức tinh chính là nhập thủ; dưới nhập thủ lại xem nhập thủ thành huyệt theo phép nào (?): hoặc dính sát vào bản thể của tức tinh, hoặc thoát rơi ra thành một thể khác, đó là huyệt trường (khu đất nơi đặt huyệt). Đây là chỗ nhận chân khí ở cha mẹ, chỗ tương hợp chính là ở đây.

 Phàm long đi, há có thể hoàn toàn không pha tạp. Như Thổ long đi mà gặp Mộc thì là sát; nhưng nếu lấy ngọn quý nhân Mộc tinh đặt ở dưới bình phong Thổ thì tuy là sát mà có quyền. Nếu dưới ngọn quý nhân hơi chuyển sang Thủy rồi bỗng nổi Kim tinh, thì Kim có thể chế sát của Mộc, mà Thủy làm cho quý nhân thêm thanh tú, há chẳng phải hoá sát thành quyền sao! Cái đó gọi là giải tinh; từ đó đi tiếp ắt sinh vượng, liền kết huyệt. Phàm long đi mà không biến đổi thì tuy sinh vượng cũng không tránh khỏi thái quá, trái lại thành cứng dữ. Như trận thế Thổ long, Kim tinh là sinh, nhưng cả một dải toàn Kim tinh, ba năm ngọn không khác nhau, không sinh chân nhánh, toàn là cứng chắc, thì thuần dương không hoá, trái lại thành chỗ tuyệt của dương long. Phải hạ xuống, hoặc chuyển thành dạng Thổ như cầu vồng, hai bên dang mở ra, để chia bớt khí cứng chắc; đó là mẹ cứu con, là ân. Hoặc hạ xuống chuyển gãy, như nước uốn khúc chữ "chi" (?), để tiết khí cứng thẳng; đó là con cứu mẹ, cũng là ân. Được như vậy mới đi kết huyệt; nếu không được như vậy thì chỉ là chỗ dựng chùa miếu, hoặc thành hang của giao long (nơi ngập úng, nước dữ).

 Phàm một phương nổi lên một tôn tinh thì ắt có một chỗ kết: hoặc ở chỗ tận cùng mà nhận khí chính diện, thì là chính cách; hoặc chỗ tận cùng đều nhận sát, thì ở chỗ giải tinh, ân tinh có sinh cơ mà hoặc làm huyệt kỵ long (huyệt cưỡi trên lưng long), hoặc làm huyệt trảm quan (huyệt chặn ngang cửa ải), cần nhận cho kỹ. Ở dưới cái che trùm, chỗ trước và sau quá giáp, thường có kết, chính là đắc được ở chỗ thoát lột, nơi giải tinh, ân tinh có khí. Theo long mà nhận khí, phép mầu nhiệm là ở đây.

 Nhận khí của long thì dựa vào thế, nhận khí của huyệt thì dựa vào tình.

 Người xưa nói: nhìn khí là ở thế, lập huyệt là nương theo tình. Đại yếu xem long lấy thế làm chính. Cục của long có năm loại: trực (thẳng), hoành (ngang), hồi (quay lại), phi (bay), tiềm (lặn). "Nhập thức ca" nói: "Trực long vốn là đâm thẳng sau lưng tới, xuất ở giữa thì quý ở chỗ quanh co." Ý nói long đến thẳng thì thế phần nhiều cứng, khéo ở chỗ quanh co mới có khí. "Hoành long vốn từ bên sườn rơi xuống, quay ngược lại phải mạnh mẽ." Ý nói long đến ngang thì thế không chính, khí phải quay ngược lại mà ghìm định mới thu dừng. "Hồi long vốn là quay mình ngược lại, ngoảnh nhìn tổ phải thong thả." Ý nói thế hồi long phần nhiều dồn gấp, khí không thư thái, phải rộng rãi thong thả thì khí mới hoà. "Phi long vốn kết ở thượng tụ, ngẩng đầu thật lạ thường." Ý nói phi long đã thuộc thế ở trên cao thì phải hiên ngang, thu được các núi nước, chế ngự được các núi nước, khí tượng mới lạ. "Tiềm long vốn rơi xuống đất bằng, rải mạch tự kéo dài thong thả." Ý nói đất bằng phần nhiều tản mạn, bệnh ở chỗ mạch không tới, nên phải rải mạch thong thả kéo dài, có chia có hợp, có lắc có gãy, thì khí mới thật. Theo long mà bàn khí, đại khái ở năm loại này.

 Phép huyệt đại yếu có ba tầng: trời, người, đất (huyệt cao, huyệt giữa, huyệt thấp). Không kể cao hay thấp, chỉ cần thu được núi nước thì là tình hướng thật. Như lấy phi long làm thiên huyệt (huyệt trên cao) thì tình ở thượng tụ, phép nên lấy khí thế của long phối hợp với núi non thượng tụ là đúng. Người xưa đoán lành dữ của thiên huyệt chuyên dựa vào long, vì thượng tụ chủ yếu ở thế long; còn sa thủy bên dưới không có tác dụng thì không cần bàn. Phàm thu núi nạp nước chỉ cần lấy cái nằm trong tầm mắt mà có sức, có tác dụng làm trọng. Còn như long nửa trống nửa mái thì có thể đặt nhân huyệt (huyệt ở giữa), tình ở trung tụ, thì lấy sa chầu vái ở trung tụ làm ứng, lấy mạch nhập thủ phối hợp với nó; vì thế long phía sau còn chậm, nước về minh đường còn thấp, chỉ lấy sa trung tụ mà thu nạp, thì khí tụ và ứng nghiệm nhanh. Còn như long mềm mại, gọi là tiềm long, phần nhiều làm địa huyệt (huyệt ở thấp), thì lấy nước chảy vào làm chủ. Vì ở đất bằng một mực lấy chỗ nước làm ranh giới hợp lại làm long, nên nước tụ về minh đường mới là có tình; cho nên thu khí hạ tụ thì khéo ở chỗ dùng nước. Người xưa đoán đất trung tụ dựa vào sa, đoán đất hạ tụ dựa vào nước, quả là có kiến giải.

 Rồng có đủ ngũ hành, nên hình thể của núi giống rồng. Rồng biến hoá thần diệu đến cùng cực, nên sự biến đổi của núi giống rồng. Thể rồng thuần dương, nên núi gặp dương thì hoá, gặp dương thì sinh. Tính rồng ưa nước, nên núi lấy nước kẹp hai bên làm ranh giới, được nước thì dừng. Rồng đi thì cưỡi gió, nên núi gặp gió thì bốc lên, kín gió thì nghỉ. Rồng phải có tổ mới đậu, nên núi có cục có cửa quan thì tụ, không có cục không có cửa quan thì tán. Rồng hễ gặp vật thì phối hợp, nên núi có phối có hợp thì dừng, không phối không hợp thì đi.

 Đoạn này nói người bàn về long phải hiểu sâu tính tình của rồng mới biết được chỗ tinh thần, huyết mạch của nó tụ lại. Đây là chỗ cốt yếu thứ nhất khi nhận khí của long. Phàm vật trong vũ trụ tuy mỗi vật đều có ngũ hành, nhưng một thân mà đủ cả ngũ hành thì chỉ có rồng: vảy rồng là Kim, sừng và móng là Hỏa, thân là Mộc, dáng uốn lượn là Thủy, sắc vàng ở bụng là Thổ. Người nay lấy sao Thiên Cương cũng đủ ngũ hành, lại lấy Thìn làm sao Cương, lấy sao Cang (một trong hai mươi tám chòm sao, thuộc chòm rồng phương đông) làm Kim long, chính là nói cái cục trọn đủ ngũ hành. Rồng có thể lặn có thể hiện, có thể lớn có thể nhỏ, có thể lên có thể xuống; núi đi quý ở chỗ có lên có xuống, có biến đổi, đúng là giống rồng, nên gọi là long.

 Chi Thìn giống rồng (con giáp Thìn là con rồng), vì Thìn ở vào đất ngũ dương (?), mà khí rồng thuần dương, Thìn giống nó. Cho nên núi khi đi gặp chỗ linh động mở rộng thì là dương, là chỗ rồng biến đổi; núi khi kết huyệt gặp chỗ bằng phẳng tròn đầy thì là dương, là chỗ rồng đậu nghỉ, vì thể của nó vốn thuộc dương. Vả lại lấy thứ tự thời tiết mà bàn: đến lúc tam dương (tháng có ba hào dương trong sáu hào, khoảng tháng Giêng âm lịch) thì là tiết Kinh trập (tiết sâu bọ thức dậy) mà rồng động; đến lúc tứ dương thì là "rồng bay trên trời" (lời trong quẻ Càn của Kinh Dịch), chẳng phải lấy dương làm lúc đắc thời sao! Nếu gặp Hạ chí, về sau dần đến ngũ dương (?), thì rồng ẩn dưới vực sâu nhiều tầng.

 Tính rồng ưa nước, nên núi có giới thủy; có giới thủy lớn thì là đại giới hợp, có giới thủy nhỏ thì là tiểu giới hợp. Lại như kim ngư (dòng nước nhỏ hai bên huyệt có dáng như cá vàng), râu tôm, mắt cua, đều là nói về nước, chính là tượng rồng được nước thì mừng, được nước thì dừng. Rồng khởi ắt có mây gió theo, rồng ẩn ắt mây tan gió lặng; cho nên chỗ núi dừng cũng phải kín gió mới là dừng. Rồng có hang ổ của rồng, hang ổ ắt phải sâu kín chặt chẽ mới là chỗ rồng ở. Ở vùng núi khe ắt có hang động sâu xa, ở đồng bằng ắt có sông hồ, cồn bãi, là nơi các dòng nước tụ về, sâu thẳm không lường, há phải là chỗ trống trải chật hẹp. Cho nên nay nhà kham dư ắt lấy minh đường, cục diện hoàn chỉnh kín đáo, tứ thú (bốn con vật tượng trưng cho núi bốn phía quanh huyệt: Thanh Long bên trái, Bạch Hổ bên phải, Chu Tước phía trước, Huyền Vũ phía sau) đều đủ, có mở có hợp, có cửa quan có khoá, chính là tượng hang ổ rồng, không được tản mát, hở lộ.

 Người nay bàn huyệt chỉ lấy chỗ đặt quan tài dài tám thước làm huyệt, không biết rằng phải gộp cả long, huyệt, sa, thủy, cục diện, thành viên (vòng núi bao quanh như tường thành) mà bàn mới là huyệt. Khí rồng thuần dương, tính rất dâm, hễ gặp vật giống cái thì phối hợp, cái nó ưa thì cùng nó phối hợp; cho nên nhà phong thuỷ đối với long, huyệt, sa, thủy đều lấy sự phối hợp, chính là ý này. Người nay bàn long, huyệt, sa, thủy cho đủ bốn món, không biết chỉ lấy long làm chủ; mà cái gọi là ý phối hợp ấy cũng chỉ là cái kia đến có tình với ta mà thôi. Như núi triều, núi án (núi chầu ở xa và núi án ngữ ở gần phía trước huyệt), như long hổ, chỉ cần mở mặt quay chân, chầu vái ôm vòng, là phối hợp với ta. Nếu có một núi chạy đi, một dòng nước đổ đi, không ngoảnh lại ta, thì là không phối hợp, không phải chỗ dừng của chân long (long thật), thì không thể nói đến huyệt.

 Phân biệt long sống hay chết phải chia ba âm ba dương; phân biệt huyệt sống hay chết phải biết dương nhiều âm ít.

 Hai đoạn này lấy âm dương của mạch lạc mà nhận khí, là một phép. Thuyết gian tinh (sao núi xen kẽ) của Ngô công lấy Kim, Mộc, Hỏa làm dương, Thủy, Thổ làm âm, gọi là ba âm ba dương (?). Long đi phải âm dương thay đổi lẫn nhau mới là biến hoá, mới sinh được vật, nên lấy đây làm gian tinh. "Gian" nghĩa là lột đổi biến hoá. Long không biến hoá thì không thành chân long, nên ắt Kim, Mộc, Hỏa phải được Thủy, Thổ, mà Thủy, Thổ phải được Kim, Mộc, Hỏa, hai bên giúp nhau mà thành thai dục, mới kết huyệt tốt. Không thì thuần âm không sinh, thuần dương không thành; không khô cạn mà thành chỗ dựng chùa miếu thì cũng tràn ngập mà thành hang giao long.

 Người nay lập huyệt, chỉ ở chỗ nhập thủ kết tác, như Kim mở miệng, Mộc nảy mầm, Thổ treo góc, thì là âm đến dương nhận; hoặc mạch nhập thủ thu lại mà gấp, đến vào huyệt thì bằng mà thư thái, có đầu, có ổ, có tiểu minh đường, cũng là âm đến dương nhận; đó gọi là táng khẩu (miệng huyệt, chỗ đặt quan tài). Dương đến âm nhận cũng như vậy. "Tam bảo kinh" nói: "Âm ít dương nhiều thì được phép táng, âm nhiều dương ít thì chớ cố cầu." Sao lại chuyên lấy dương nhiều như thế! Là không biết kinh nói chỉ lấy dương, không phạm âm, đại yếu vì muôn vật sinh ở chỗ dương ấm áp hoà thuận, chết ở chỗ âm lạnh lẽo nghiêm khắc; cho nên tình huyệt lấy dương làm chủ, tóm lại là dương đến âm nhận, rốt cuộc trong âm lại có dương mới táng được. Như chỗ gồ lên trên đất bằng là dương đến âm nhận, phải đỉnh gồ bằng phẳng mới có khí dương mà không có sát; nếu đỉnh gồ nhọn như gọt thì là thuần âm có sát, không thể táng, chỉ nên ở chỗ khí bằng phẳng bên cạnh chỗ gồ, là chỗ âm dương giao hoà, mới đặt huyệt được. Đoạn trước bàn âm dương của long, đoạn sau bàn âm dương trong huyệt, đều lấy âm dương mà bàn về sinh khí.

 Long có biến thể, hoặc là đốn trú (bỗng nổi lên mà dừng), hoặc là lặc trú (ghìm lại mà dừng); huyệt có biến cách thì là trụy cung (huyệt hạ thấp xuống), toản cung (huyệt chọn định giữa chỗ các long hội tụ).

 Hai đoạn này lấy sự chậm gấp, nổi chìm của đại thế làm phép biến trong việc bàn khí. Phàm long đi, nếu mạnh yếu xen nhau mà đến thì kết được nhiều; nếu như cành quá dài, đốt quá nhiều thì gọi là trường hành (đi dài). Kim Thủy đi đến mười mấy đốt là mỏi mệt không còn sức; nhưng suốt đường đi, tay chân cũng không lệch, không khô, đầu mặt cũng không dốc hiểm, tuy như không có sức nhưng không phải là không có thể. Đến chỗ lập huyệt bỗng nổi lên núi cao, sừng sững thành một chủ tinh (sao núi làm chủ), tay chân đều có thể quay lật, nâng đỡ, thì cành đốt hai bên đều có sức. Nếu được núi nước hai bên dồn tụ, triều án và cục diện chầu dồn về, mà phần long còn đi chưa hết lại chuyển làm cửa quan có sức để làm thủy khẩu, thì là đất lớn. Đó gọi là cách nội vượng (thịnh ở bên trong). Bỗng nổi lên nên gọi là đốn trú; đây là từ chỗ chậm non mà bỗng nổi lên, chân khí tự tụ, cùng nghĩa với việc huyệt ở chỗ chậm thì không lấy chỗ gấp. Lại như long đi tới suốt đường hung mãnh, thế bay bốc, không thu dừng được, bỗng đứt gãy rồi lại nổi sao núi, mềm mại có ý dừng chân, nối xuống hai ba đốt, tay chân đều ngoảnh lại quay lật, hệt như dáng ghìm ngựa; điều này cùng nghĩa với việc trong chỗ gấp thì lấy chỗ chậm, có kết là không còn ngờ. Đó đều là biến thái của long, không thể không xét kỹ.

 Phàm lập huyệt ắt lấy âm dương hoà hợp, thần khí dung hoà làm chủ. Nếu ở chỗ lập huyệt, rãnh ngăn cắt sâu mà nước râu tôm không rõ, núi triều đối xa mà sự chầu vái không kín, nhưng chân khí ở đó thì không được dời đổi; dù huyệt trường rất cao cũng phải đào sâu hơn một trượng, hoặc đến một trượng năm sáu thước, chỉ lấy chỗ triều trước, ngoại chiếu (núi nước ở xa phía ngoài chiếu vào), trống mái giao nhau làm mức sâu cạn. Đó gọi là thêm bớt, mượn nhờ, hoàn toàn lấy ngoại chiếu làm chủ. Vì nó hạ thấp xuống mà ứng với sa xa, nước xa, nên phép này gọi là trụy cung. Kinh nói: "Thấp thì giấu, cao thì điểm, thu nạp núi triều phía trước; sâu cạn nương đúng mức thì chân khí tụ." Là như thế. Lại như các núi dồn tụ về như nan hoa bánh xe, ở đất bằng có chỗ ao hồ lớn ẩn dồn, gọi là cách "Thiên tiên đại hội" (hội lớn của tiên trên trời), vì các long hội ở giữa. Nhưng chỗ ấy sâu rộng, khó táng, phải nhận định khí thế, hội định tinh thần, xem chính xác chỗ nào thu được sự hội tụ của các long, nạp được khí bốn phương, bèn lập huyệt ở đó, đắp đất thành mộ. Việc lấy minh đường, cục diện, lập hướng và tọa (hướng mặt và hướng lưng của mộ) đều căn cứ vào sự ôm hộ, triều án của các núi; vì huyệt ấy do chỗ hội tụ mà chọn định, nên phép này gọi là toản cung. Kinh nói: "Đói được no thì âm trở về, gấp gặp thong thả thì dương dừng lại." Là như thế. Những điều này đều là chỗ tác dụng lớn của Liêu công (Liêu Vũ, thầy phong thuỷ đời Tống), cũng là biến thể trong phép huyệt.

 Thể sao núi có chính có phụ, phải phân biệt kiêm, sấn, thiếp; tình huyệt có rõ có tối, phải xét kỹ hình, khí, ảnh.

 Đoạn này nói sao núi ở chỗ nhập thủ hình thể không đồng nhất, khí có chỗ tụ có chỗ biến, không thể không nhận kỹ. Như người nay đối với sao núi ở nhập thủ chỉ biết xem năm sao, chín sao (cửu tinh: chín dạng núi đặt theo tên chín sao Bắc Đẩu và hai sao phụ, gồm Tham Lang, Cự Môn, Lộc Tồn, Văn Khúc, Liêm Trinh, Vũ Khúc, Phá Quân, Tả Phụ, Hữu Bật) hợp với thể nào là coi như đã nắm được ý chính (?), không biết rằng sao núi phần nhiều không có hình chính. Như Kim tinh đến đầu, tưởng chỉ là trọn một dạng thái âm, thái dương (dạng núi Kim tròn), có gì khó phân biệt; không biết một sao núi chia ra ba thể: kiêm, sấn, thiếp. Kiêm là như Kim tinh mà chuyển sang Thổ, chuyển sang Thủy thì là kiêm Thổ, kiêm Thủy; lại như Kim tinh mà kéo theo Hỏa, kéo theo Mộc thì là kiêm Hỏa, kiêm Mộc. Tương sinh thì lành, tương khắc thì dữ; đây là ở trên bản thể, hoặc bên trái, hoặc bên phải, hoặc phía trước, hoặc ở eo, mang rõ ràng mà dễ thấy. Còn thể thiếp thì chỉ dính sát một chút rất nhỏ ở chỗ tình huyệt, là chỗ hình tượng sao hơi lộ ra, phải nhận kỹ mới thấy, như cái gọi là khối khí, lại như cái gọi là váng sữa trong nước nóng, nhạn trong mây; đó là một thể mà không chia. Đó chính là chỗ ánh linh quang của sao núi phát lộ, rất nên nhận biết tốt xấu, đều từ bản thể mà bàn sinh khắc. Còn sấn thì khác với thiếp: thiếp không chia hai, sấn thì còn chia hai. Như dạng áo lót, thật là hai vật mà lại nương vào nhau; ở chỗ nương tựa, lót dán thì là thân thiết nhất, lành dữ cũng lấy sinh khắc mà bàn. Người bàn khí phải ở chỗ sấn có sức, thiếp có tình, kiêm có sinh mà phân biệt cho tinh, mới được chân khí.

 Lại như chỗ huyệt trường, chứng cứ có oa, kiềm, nhũ, đột là hình thấy được. Người xưa theo hình mà táng, gọi là hình táng. Đến khi có hình mà không có oa, kiềm, nhũ, đột làm chứng, chỉ hơi hơi có chỗ lồi, có khối, lại hơi hơi có khối, có viền, thì gọi là khí huyệt, vì có khí mà không có hình; người xưa liền dùng khí mà táng. Lại có sao núi bản thể hoàn toàn không có hình cũng không có khí, căng đầy mà không mở mặt; nhưng chân long đã đến thì ắt có chân khí, đến khi thoát xuống đất bằng, hoặc ở ruộng, hoặc ở bãi, hoặc ở cồn hồ, mờ mờ nhô nhô, ánh linh quang như lộ ra, như cái gọi là trăng chìm dưới sông, ánh sáng ở trong bóng; đó tức là ý câu "ngoài song trăng sáng thì trong song trắng, bên nước hoa nở thì trong nước hồng", hoàn toàn dồn tinh thần vào cái bóng. Vì thế người xưa lại có huyệt ảnh quang (huyệt nhận theo bóng sáng). Khí huyệt không có hình nhưng vẫn chưa rời bản thể, còn ảnh huyệt thì thoát khỏi bản thể mà ở khoảng giữa bóng và hướng. Những điều mờ mịt ấy cực tinh cực diệu, nếu không phải đạo nhãn (con mắt của người đắc đạo) thì chưa dễ nói đến. Người nay chỉ biết táng theo hình, vì câu nệ vào thuyết râu tôm, mắt cua mà thôi, đâu biết chỗ mầu nhiệm của tạo hoá vốn biến hoá vô cùng!

 Trướng che không mở thì long không làm tổ; luân vựng (đường vòng như bánh xe, như quầng mặt trời bao trên huyệt) không trùm thì huyệt không đậu; cổ thắt không nhỏ thì khí không tụ; nê hoàn (đỉnh đầu, chỗ chứa tuỷ não; ở đây chỉ chỗ đầu tròn phía trên huyệt) không đầy thì khí không sung mãn.

 Đoạn này nói long và huyệt đều có chỗ chân khí ngưng kết, ắt không thể thiếu. Người nay chỉ thấy thế núi kéo đến liền cho là long, không biết có rồng cuộn thì có tổ rồng, phải có trướng có che, thành một thế trướng thì long mới dừng. Vả lại long một khi qua trướng che thì cái khí chạy thẳng cuồng loạn suốt dọc đường được nó làm cho mở vai dang cánh, sáng sủa thư thả, sát khí lột hết, sinh khí tự dung hoà, mới kết huyệt được. Nếu long không có trướng che thì không thuần âm cũng trơ trọi trống trải, tự nhiên không kết, dù kết cũng không lớn.

 Thuyết luân vựng là gì? Là ở chỗ huyệt trường, phía trên có vân ngang như đường nhỏ, tròn mà cong như bánh xe, thì khí âm không xung vào, khí dương tự thông suốt; người xưa nói "huyệt có ba vòng luân thì quý không ai bằng" là thế. Vựng tức là quầng mặt trời, như có hình như không có hình, tròn mà không khuyết, đầy mà không nghiêng, tức cái mà nay gọi là vòng thái cực (vòng tròn tượng trưng cho âm dương hoà hợp). Lấy đó mà nhận khí thì ắt không phạm âm, mà huyệt mới thật. Thuyết thắt cổ là chỉ chỗ thúc khí ở nhập thủ, như cổ họng người. Người xưa gọi là "kết hoa kết cuống"; lại ví như người thổi sáo, các lỗ đều mở thì ắt không thành tiếng, chỉ bịt các lỗ mà để hở một lỗ thì hợp âm luật mà thành tiếng; ví như thế là khéo. Cho nên chỗ long thắt khí không thể không nhỏ. Vì khí không tụ thì không phát ra được, phải thắt đến cực nhỏ thì khí mới tụ mà huyệt mới kết. Đến chỗ kết huyệt thì lại cần sung mãn, bóng nhuận như đầu trẻ con; ắt phải nê hoàn tinh tuỷ đầy đủ rồi khí ở đầu mặt mới tràn đầy, sắc mới tươi; nếu có một chỗ khuyết lõm, mỏng gọt thì ắt khô héo, không thể làm huyệt. Chỗ khí mạch nhập thủ kết tác này là quan trọng nhất, không thể không nhận kỹ.

 Năm sao không rời thể Thủy và Thổ, chín sao thường có Phụ, Bật đi theo. Thổ tinh không đặt huyệt ỷ, năm sao đều có thể đặt huyệt tràng (?); Hỏa, Mộc không được đặt huyệt cái, Thủy, Thổ sao có thể đặt huyệt niêm (?). (Cái, niêm, ỷ, tràng là bốn phép đặt huyệt: cái là đặt trên đỉnh như cái nắp; niêm là đặt sát dưới chân; ỷ là đặt tựa bên sườn; tràng là đặt thẳng vào giữa.)

 Hai đoạn này nhận tổng thể và phân thể của sao núi mà táng, lấy việc nương khí làm một phép. Trong vũ trụ không có nước thì không sinh, không có đất thì không thành; long không có chúng thì không thành long, huyệt không có chúng thì không thành huyệt. Cho nên phàm long mạch nhập thủ, năm sao tuy mỗi sao có thể riêng, nhưng tóm lại Thủy và Thổ ắt không thể thiếu. Người xưa nói: "Hoặc kết nhũ, hoặc kết kiềm, phải từ đầu đỉnh có che tròn." Phàm chỗ tròn bằng tức là thể Thổ, gọi là hoá sinh não (cái đầu nơi khí sinh hoá). Lại nói: "Chẳng quản từ đầu có đến hay không, chỉ cần nước kim ngư thấm hai má." Phàm chỗ nước giới hợp tức là thể Thủy, gọi là râu tôm, mắt cua. Như hai sao Phụ, Bật cũng mang nghĩa Thủy, Thổ. Vì sao Phụ thuộc Kim (?), sao Bật thuộc Thủy, trong chín sao thì ẩn mà không thấy, thường theo hai bên trái phải của bảy sao kia. Cho nên phàm lập huyệt không câu nệ là Tham Lang, Cự Môn hay Vũ Khúc, chỗ đến đầu phải có sao Phụ làm cái che, sao Bật làm cái đỡ; cái gọi là "Kim đến thì Thủy giúp" chính là ý này. Đây là chỗ tổng thể hoá hợp của sao núi, rất nên nhận biết.

 Lại như trong phép táng có cái, niêm, ỷ, tràng, người nay chỉ xem thế cứng mềm chậm gấp mà dùng, cho là đúng; không biết người xưa đặt phép dùng sao vẫn phải nhận ở thể sao. Như Thổ thì táng ở chỗ đói (?), sao có thể thoát mà niêm; Thủy thì táng ở chỗ trào lên (?), sao có thể chậm mà niêm; Thổ tinh táng ỷ thì sụp lở, Mộc tinh đặt cái trên đầu thì phá, Hỏa tinh đặt ngay đỉnh thì dữ dội. Hễ phạm vào điều này, không bị sát đâm vào thì cũng bị thoát khí. Đây là chỗ phân thể của sao núi, mỗi thứ có cái cơ thật riêng.

 Tọa định (?), tọa vượng, tọa sát, gọi là phép tọa (cách đặt huyệt ngồi ở chỗ nào); toàn thai, bảo thai, phá thai, gọi là phép tác (cách sửa sang làm huyệt).

 Điều này đặc biệt nói về phép tọa huyệt. Thế nào là tọa định (?)? Như nay long mạnh gấp, khí đang giận, giận thì không thể phạm vào, thì ở chỗ bằng phẳng xem bốn phía ứng, có thể làm huyệt thì làm. Người xưa nói "thoát sát tọa đãng" (bỏ chỗ sát mà ngồi ở chỗ bằng phẳng) là thế. Thế nào là tọa vượng? Như nay long trải bằng chậm non, khí đang yếu, yếu thì không nên nương (?), nên nương ở chỗ vượng tướng (chỗ khí thịnh); đó là phép táng. Như cả một dải Tô Châu, Hồ Châu, phàm thấy chỗ gò sống, đống đất nổi lên liền làm làng, làm mộ, cũng là phép tọa vượng. Thế nào là tọa sát? Như Kim lấy chỗ cứng đầy làm sát, mà trên dưới chỗ cứng đầy lại không có tình huyệt, đành phải ở chỗ cứng mà mở Kim lấy Thủy (đào ổ để tạo chỗ trũng) mà ngồi. Lại như Kim lấy Hỏa làm sát, mà tình huyệt lại ở chỗ Kim Hỏa giao nhau, đành phải sát vào Kim, cắt bớt Hỏa, bổ mỏ Hỏa mà cưỡi lên, tức như phép kỵ hình (cưỡi lên hình).

 Thế nào là toàn thai? Như long xuống đất bằng thì sát khí lột hết, đến chỗ nhập thủ, như huyệt "ấn nâng chậu vàng" (?), lại thuộc thuần dương, thì dùng đất khách (đất mang từ nơi khác tới) đắp thành gò, tức phép xưa "đào giếng sợ thấy đất", gọi là toàn thai. Thế nào là bảo thai? Như loại ngọc khảm, nụ hoa, nửa nuốt nửa nhả mà nương vào; ngọc thì vào từ bên cạnh, hoa thì vào từ chính giữa, khí mười phần chỉ lấy bốn, gọi là bảo thai. Thế nào là phá thai? Như loại Kim trơ cứng, Kim trơ trọi (?), khí âm nhiều, không mở lớn, đào sâu lấy Thủy để thành huyệt dương thì không thể táng, gọi là phá thai. Toàn thai như hạt ngô đồng kết trên lá, nhẹ nổi mà thai lộ hết ra; bảo thai như hạt sen giấu trong gương sen, hơi lộ mà phần lớn còn ở trong thai; phá thai như hạt dẻ bọc trong vỏ gai, nhân hồ đào giấu trong vỏ cứng, phải phá vỏ mà ra mới lấy được phần ruột.

 Nương sinh tránh sát (?) thì hoặc là thoát xác mượn thai, hoặc là con vào bụng mẹ; thoát sát nối sinh thì hoặc là mượn mẹ nuôi con, hoặc là lấy con cứu mẹ.

 Đây là diệu dụng của việc nương sinh, hoá sát trong phép nương khí. Thế nào là thoát xác mượn thai? Theo chín sao mà bàn, như Thiên Cương là cứng trơ trọi, lấy gì mà thành thai? Phải mở ổ lấy Thủy, thì nhận khí mà thoát xác, Thủy thành thai, nên gọi là thoát xác mượn thai. Thế nào là con vào bụng mẹ? Như Mộc tinh mà mang dáng lả lướt (của Thủy), Thủy tinh mà mang Kim, thì vốn có thai dục mà con có thể vào; cho nên Mộc không táng ở chỗ Mộc mà táng ở chỗ Mộc lay động có Thủy, Thủy không táng ở chỗ Thủy mà táng ở chỗ Thủy chắc như Kim; chẳng phải là con vào bụng mẹ sao! Thế nào là mượn mẹ nuôi con? Theo năm sao mà bàn, như thể Mộc mang Kim, ắt phá Kim lấy Thủy để thấm nuôi Mộc; đó là Mộc bị bệnh không nuôi được con, nên đặc biệt mượn huyệt lấy Thủy để thấm nuôi, gọi là mượn mẹ nuôi con. Thế nào là lấy con cứu mẹ? Như thể Kim mà mang Hỏa, ắt ở chỗ Kim Hỏa xen nhau mở lớn huyệt Thủy để chế ngự; người xưa có phép "lấy Thủy trấn Hỏa", chính là nói điều này. Kim là mẹ gặp nạn Hỏa mà được Thủy là con, vừa giải vừa chế, thì sát không hại ta mà có thể hoá thành quyền, lại hợp với thuyết "giữ sát làm quan" trong phép tác dụng. Đây không phải nói sát không cần trừ bỏ, mà vì có thể cắt gọt hình sát mà chế ngự nó, thì ở phía trước có thể làm quan tinh (sao núi chủ việc làm quan), ở hai bên có thể làm khí ấm che chở (?). Tạo hoá không có công trọn vẹn, đâu được sao núi nào cũng thuần tuý; chỉ cần biết hướng về sinh mà tránh tử, lột bỏ sát mà gặp sinh, mới là công lao đặc biệt trong việc cắt gọt hoàn thiện tạo hoá.

 Bỏ long theo cục để nạp núi triều phía trước, chỉ vì long nửa giả nửa thật; dỡ núi bổ chỗ cứng làm thành nền bằng, chỉ vì sợ đến thẳng nhận thẳng.

 Đây lấy núi triều phía trước, thế long phía sau làm việc tiến lui, thu nạp trong phép nương khí, cũng là một phép. Phàm táng quý ở chỗ quan tài không rời mạch; mà ở đây bỏ long theo cục là vì mạch nhập thủ pha tạp không thuần, đến một hai đốt phía trên mới là chân mạch, mà núi triều phía trước lại đáng lấy; đó là núi triều thật mà mạch nhập thủ không thật. Nếu nhất định đặt thẳng vào mạch thì những năm đầu không lợi; nên ở trong huyệt đẩy quan tài ra hai ba thước, đắp lớn đống đất để nạp núi triều phía trước, lại được cái lành của phép thủy, để phát phúc ngay những năm đầu là đúng. Phàm táng quý ở chỗ khí không thoát khỏi mạch; mà ở đây nói dỡ núi bổ chỗ cứng, lui ra nền bằng làm huyệt, là vì mạch nhập thủ âm đến thẳng cứng thì sát nặng. Lại như long hướng Tý mà làm mộ hướng Ngọ, gọi là "sát Tý Ngọ dội đầu", táng thì ắt dữ; cho nên phải dỡ núi bổ chỗ cứng làm nền bằng, lui quan tài ra nền bằng mà lập huyệt, thì không có họa sát khí xung vào quan tài. Hoặc huyệt từ hai bên hơi xéo đi, hoặc phía trên xây huyệt giả để trống, phía dưới táng quan tài thật, may ra tránh được sát; đó là phép làm cho trường hợp đến thẳng nhận thẳng. Người xưa có hình táng, có pháp táng: thuận theo sự sinh thành tự nhiên của huyệt mà táng là hình táng; hoặc bổ gọt, hoặc đắp vun mà táng là pháp táng. Đó đều là chỗ khéo trong tác dụng của người xưa, không thể không hiểu.

 Khí ở đất bằng thường thư thả, thường tản mát, nên cần như váng sữa nổi trong nước nóng; khí ở núi lũng thường gấp, thường thu lại, nên phải xem như rắn cuộn trên mặt nước.

 Đây lấy sự tụ tán, chậm gấp của khí mà nhận chỗ mờ mịt của huyệt. Câu "táng là nương theo sinh khí" trong Táng Thư chính là ở đây. Đất bằng thì dương thắng âm, nên lấy chỗ thu mà tụ làm có khí, như câu "mờ mờ nhô nhô, huyệt ở trong đó", phải nhận cho ra. Cái gọi là "nhô nhô" chính là trong chỗ mờ mờ có cái tượng đầy đặn lộ ra ấy; người xưa lấy tượng như váng sữa trong nước nóng, quả là có kiến giải hay. Táng Thư nói "chỗ cát khí khởi lên"; "khởi" tức là "nhô nhô", là váng sữa trong nước nóng vậy. Không thế thì cũng chỉ như trải thảm trải chiếu, tản mạn không thu mà thôi, sao gọi là huyệt được! Còn thế núi lũng thì âm thắng dương, không ngại mạch không tới mà ngại khí không hoà, nên nhiều sát; cho nên chỗ kết huyệt phải tròn trịa bằng phẳng, không hiểm không bức bách, như dáng rắn cuộn trên mặt nước, sống mà không chết, tĩnh mà không động, quanh co mà không thẳng cứng, trọn vẹn một vòng thái cực, thì hình thư thả, khí hoà thuận mà sát lột hết. Người xưa nói "long núi lũng thì táng khí chứ không táng hình", chính là ý này; đây là bí quyết nhận huyệt.

 Trâu chìm dưới nước, khí ngửa lên mà thở, nên nương lấy chính hơi khí ấy; rồng ra khỏi hang, khí phun thẳng ra, nên nương lấy phần khí dư. Khí tinh hoa lộ ra ngoài như hoa, nên táng ở lớp da; khí tinh hoa ủ bên trong như quả, nên táng ở phần cốt.

 Bốn đoạn này lấy sự chậm gấp, sâu cạn của khí làm sự chậm gấp, sâu cạn của việc táng, là phép tác. Như long mạch bằng phẳng, lặn trong đất mà chỉ hơi lộ sống lông, đến chỗ kết huyệt đặc biệt nổi lên một khí, là chỗ cát khí khởi lên. Khí ấy từ chỗ chìm chậm mà chỉ vừa nổi lên, không nên đón chậm (?); nó đến chậm thì không ngại đặt ngay trên đỉnh! Ví như trâu chìm dưới nước, thân giấu trong nước mà thỉnh thoảng lộ sống lông, chỉ một lần ngửa lên thở thì khí đều ở mũi, hơi lệch đi là mất khí. Đó là phép cho khí đến chậm. Lại như long gò cao, mạch đi trong núi mà thế chạy khí trào, đến chỗ kết huyệt phải thoát lột, rơi xuống đất bằng thì khí mới hoà, tức là "đến mà như không đến thì cắt huyệt ở chỗ bằng, dừng mà như không dừng thì lấy huyệt ở chỗ phẳng". Khí ấy từ chỗ thịnh gấp mới chuyển sang thư thả, không nên đón gấp; nó đến gấp thì chẳng sợ táng vào bùn sâu sao (?). Ví như rồng ra khỏi hang, khí lửa đang thịnh, sao có thể phạm vào; chỉ ở chỗ khí phun ra mà còn lửa dư mới là chỗ tinh linh có thể vốc lấy. Cho nên nên bỏ chỗ tròn nổi mà táng ở chỗ phẳng như tấm nệm (?), từ từ mà đón lấy.

 Lại như khí nổi ở trên mà ánh linh quang đã lộ, táng sâu thì khí đi qua phía trên, nên táng nông. Như cây có hoa, trai có ngọc, tinh hoa đều lộ ra ngoài, đào sâu thì làm hại phần chất. Lại như khí chìm ở dưới mà da thịt thô cứng, cái đẹp ngậm ở bên trong, không lấy sâu thì khí đi qua phía dưới, nên táng sâu. Như Kim trơ cứng thì mở ổ lấy Thủy, Thổ dày thì phá góc mà thấy Kim, đều là ở chỗ sâu mà được. Ví như vị của quả, vỏ không ngon mà thịt ngon, tinh chất ủ ở trong, nên lấy sâu. Người nay không xét khí nổi hay chìm mà dùng chung một mực táng nông hay táng sâu đều là sai. Người xưa nói táng sâu thì phát chậm, táng nông thì phát nhanh, quả thấy đúng; nhưng muốn phát nhanh mà dùng chung một mực táng nông thì mất ý người xưa. Long Thủy, Mộc phần nhiều dễ phát, chính vì khí của nó có thể táng nông. Đây lại là điều bàn về sự lâu dài của khí, không thể không biết.

 Long huyệt có âm dương, sa thủy cũng có âm dương; long huyệt có sống chết, sa thủy cũng có sống chết.

 Đây lấy âm dương, sống chết của sa thủy mà bàn về khí. Âm dương sống chết của long huyệt ở trên đã bàn kỹ; vậy sa lấy gì chia âm dương? Cũng lấy chỗ mở mặt, thư thả bằng phẳng làm dương, chỗ quay lưng, dốc hiểm làm âm. Ví như người: ở phía mặt trước thì tự nhiên mở mặt bằng phẳng là dương, ở phía lưng thì tự nhiên quay lưng thô cứng là âm. Có mặt là hướng về ta mà có tình, không có mặt là quay lưng với ta mà vô tình. Không chỉ long huyệt quý dương mà sa cũng quý mở về phía dương. Nước lấy gì chia âm dương? Như nước đến đi quanh co, thong thả mênh mang, sâu lắng đầy đặn, thì thư thả lắng đọng là dương; nhỏ như sợi dây, thẳng như mũi tên, gấp như thác đổ, xiên như cánh cung quay ngược, thì gấp, xuyên, xiên, ngược là âm. Ví như người: huyết mạch lưu thông suôn sẻ thì hơi thở tự nhiên điều hoà, lúc thở ra hít vào tự nhiên thích hợp, không nhanh không chậm, không ngược không trái, mới không có bệnh; còn nếu ập vào bất chợt, xô dồn mà ra (?), không thấy yên ổn lắng lặng, thì là bệnh đến. Không chỉ sa quý mở về phía dương mà nước cũng quý mở về phía dương.

 Sa sống chết phân biệt thế nào? Sa bất kể là long hổ hay án đối, chỉ cần có tình hướng chầu về ta, có mặt có mắt, có tay có chân, chầu vái ôm vòng, hệt như đầy tớ theo chủ, vợ theo chồng, có xướng có hoạ, có gọi có đáp, há chẳng phải là có tình có ý, có sức sinh phát sao! Ví như người gặp nhau, có kẻ thấp hơn ta mà kính sợ ta, có kẻ ngang hàng ta mà thân yêu ta, mặt mũi tuy khác nhau, nhưng tóm lại cái ý vui vẻ, hoà nhã, kính cẩn thì không khác. Xem thấy mặt mũi mở ra, tình ý quyến luyến thì là linh động mà sống; không thì thẳng cứng, trơ ngang, gọi không đến, đuổi không đi, thì là vô tình vô khí mà chết. Nước chết cũng do thẳng gấp, ngược trái, không ngoảnh lại, không lắng đọng mà thành. Tóm lại, sống chết của sa thủy lại đều thấy ở âm dương. Vì vật trong vũ trụ hễ gặp dương thì sống, gặp âm thì chết.

 Lại như người kết thai: tinh của cha thuộc dương, huyết của mẹ thuộc âm, dương quý ở chỗ có dư, âm quý ở chỗ không đủ; cho nên tinh thịnh thì kết, huyết hư thì nhận, một mực lấy dương làm chủ. Lại như người đã chết, huyết mẹ tan rữa trước, xương cha vẫn còn; cái có thể thu nạp khí trời đất mà che chở cho người sống là hoàn toàn ở xương cha, chẳng phải một mực lấy dương làm chủ sao! Lại lớn như trời đất: khí trời là dương, mạch đất là âm; nếu không phải trời vận hành cực mạnh, không lúc nào ngừng, ba vầng sáng (mặt trời, mặt trăng, sao) chiếu soi, mưa móc thấm nhuần, một khí dương trở lại (lúc dương khí bắt đầu quay về sau tiết Đông chí), muôn ống luật cùng thổi (khí trời đất chuyển động theo tiết lệnh) (?), thì đất sao sinh được? Ấy là trời đất một mực lấy dương làm chủ; đây là mối quan hệ lớn trong lời bàn về sống chết của nhà kham dư. Các bậc đại triết từ xưa thật thấy cái chủ ở chỗ này, cũng có bàn đến mà chưa từng nêu rõ cho người; há vì đó là bí mật nghìn đời không truyền, chỉ có thể hiểu bằng tâm thần mà không thể truyền bằng lời sao!

 Khí có hư có thực, phép nên lấy thực đưa vào hư, lấy hư nương vào thực; khí có trước có sau, phép nên đến trước thì thu trước, đến sau thì thu sau.

 Hai đoạn này lấy sự tiến lui, thêm bớt của huyệt chủ mà nương khí, là một phép. Đoạn trước nói phàm sự hình thành của thai tức (?): lúc mới kết thai lấy tinh dương làm chủ, khí thắng mà hình chưa thực, nên là hư mà thuộc dương; dương thì không nên đón chậm, nên đặt ngay chính giữa mà nương, như loại "mặt bằng thái dương làm mâm vàng chất quả", "trăm thứ hoa vị đều ở giữa lòng". Sau khi đã thành thai thì lấy huyết âm làm chủ, hình đã thực mà khí đã thu lại, nên là thực mà thuộc âm; âm thì không nên áp sát gấp, nên rời mạch ra mà nương, như huyệt dạng ngọc thì đặt ở bên cạnh, huyệt dạng nhũ thì không được đặt ngay đầu. Đó là bàn ở khoảng tiến lui, hư thực. Đoạn sau nói ở chỗ kết huyệt, nếu cánh trái đến trước thì khí về bên phải, nên đặt sát bên phải để thu sa bên trái; nếu cánh phải đến trước thì khí về bên trái, nên đặt sát bên trái để thu sa bên phải. Người xưa nói hai bên cùng đến thì nương ở chính giữa; khí tuy bền lâu nhưng phát thường chậm; đến trước thu trước thì khí theo chỗ sát tựa, là đón tài theo lộc mà phát thường nhanh, chính là dẫn ý này. Đó là bàn ở khoảng thêm bớt, thu buông.

 Tựa thành mượn chủ thì phải xét kỹ lạc thác (núi đỡ dựa phía sau huyệt); theo hướng mà bẻ long thì nên cân nhắc minh đường.

 Hai đoạn này đều mượn khí bên ngoài để nương khí bên trong, là phép tác trong việc định tọa hướng. Vì long đến không nên nhận chính diện: có khi rơi xuống bên sườn, có khi quay mình rơi xuống, không khỏi bỏ mất thế vốn có mà tựa vào la thành (vòng núi bao quanh như tường thành), hoặc tựa vào thủy thành (dòng nước vòng quanh như tường thành), hoặc tựa vào núi lộc trữ (núi tượng trưng kho lộc); đó đều là mượn lạc thác làm chủ, dựa vào khí bên ngoài làm chỗ tụ tán. Cho nên nói tựa thành mượn chủ. Lại có long khí đến thẳng, có vẻ nên nhận chính diện, nhưng chỗ nhập thủ không có mặt mũi, chỗ hướng thì vô tình, khiến không thành cục; cho nên nên xem minh đường mở cục ở phương nào, liền bẻ long mà theo nó. Cái gọi là "lấy long định huyệt, lấy nước định hướng" chính là nói chỗ nước tụ thì có minh đường mà thành cục, liền theo đó mà định hướng, không cần câu nệ việc nhận chính diện. "Bát sa kinh" nói: "Không có cục thì không nói đến long." Có thể thấy chỗ cục ở tức là chỗ long dừng, nên có phép theo hướng mà bẻ long.

 Điểm huyệt phải tìm ba tĩnh một động; nhận khí phải trong trăm chỗ chết tìm ra một chỗ sống.

 Đây lấy động tĩnh, sống chết mà biết khí mạch thật giả, là điều rất quan yếu. Thế nào là ba tĩnh? Án đối phải tĩnh: mở mặt chầu vái mà không đè ép, chạy trốn. Long hổ phải tĩnh: hướng vào ôm ấp mà không ngoảnh đi, bay vụt. Thủy thành phải tĩnh: vòng quanh lắng tụ mà không quay lưng, xung đập. Ở giữa chỉ thấy chỗ huyệt trường một mạch linh động mà có tinh thần; đó là ba tĩnh một động, huyệt ấy mới thật. Còn nhận khí thì ở trong huyệt trường xem tinh thần của nó. Chỗ nào là nơi tinh thần phát lộ? Tức như đầu trẻ con: xương trên đầu đều cứng mà riêng chỗ thóp thì mềm, một hít một thở, có thể nổi có thể chìm, đó là chỗ có sức sống thật. Người xưa lấy hoá sinh não không lấy tượng ở cái đầu nói chung mà lấy tượng ở đầu trẻ con, thật rất có ý vị. Ngoài ra như trong dày lấy mỏng, trong mỏng lấy dày, trong tĩnh lấy động, trong động lấy tĩnh, ắt đều là khí xung quanh chết hết, chỉ riêng một điểm này có sinh cơ, mới là sinh khí. Không thì cũng chỉ như thuyết mà người nay gọi là "mặt Bồ Tát, lưng ba ba chết" (nhìn tròn đẹp mà không có sức sống) mà thôi, rất nên xét kỹ.

 Có viền có cạnh thì hình thật; như trào lên, như lồi lên thì khí đến. Nhận khí khó hơn nhận mạch; táng theo mạch sao bằng táng theo khí.

 Đây là ở chỗ mờ mịt của nhập thủ mà nhận ra một điểm khí linh quang, là điều cực trọng yếu của nhà kham dư, cũng là bí quyết tột bậc. Đoạn trước nói vừa vào huyệt trường thì trước phải nhận hình, liền đó nhận khí. Như huyệt trường ắt có viền cạnh thì nước mắt cua, râu tôm mới hiện ra, mới thành thai. Mắt cua là huyệt lồi, ở giữa tròn đầy mà nổi lên như mắt con cua, phía ngoài có sa cánh ve (gò nhỏ mỏng như cánh ve) che hộ một cách kín đáo, nước chỉ hơi hiện ra, gọi là nước mắt cua. Hễ có sa cánh ve thì viền cạnh thành. Râu tôm là huyệt lõm, ở giữa thu tụ lại như râu tôm ôm vào, phía ngoài có sa sừng trâu (gò cong như sừng trâu) che hộ rõ ràng, nước hiện ra rõ, gọi là nước râu tôm. Hễ có sa sừng trâu thì viền cạnh thành. Viền cạnh thành thì khí tụ mà không tán, thiên tâm (điểm chính giữa huyệt) tự nhiên trào lồi lên, mới thành thai tức. Nếu thiên tâm sụt lõm thì là hoa giả, không thành huyệt.

 Khí và mạch phân biệt thế nào? Phàm mạch đi phải thu lại mà có sống, mới thấy được dấu "rắn bò qua cỏ, sợi tro kéo dài" (dấu vết mờ nhạt mà liền mạch); hình tuy không lộ lắm nhưng chưa từng không có hình. Phàm chỗ hình có sống mà thu lại thì thuộc âm, âm thì có sát, không thể phạm vào. Chỗ bằng phẳng tròn đầy thì là khí, như thân thể người, ấn vào thì vẫn có sống (?); khí thì đầy khắp mà không ngưng trệ, thuộc dương, dương là cái nên nương; chỉ là mạch dễ thấy mà khí khó nhận. Nói táng theo mạch không bằng táng theo khí, chính vì mạch phạm âm mà khí là dương, nên táng theo khí. Như thuyết vòng thái cực và thiên luân (vòng như bánh xe trời) nói ở trên chính là thể của khí. Các thầy thời nay phần nhiều táng được theo mạch mà không táng được theo khí, vì vốn chưa hiểu điều này, nên họa thường nhiều mà phúc thường ít. Nếu hình thật, huyệt chính, lại phân biệt được khí mạch, thì tạo phúc cho người, trăm lần không sai một.

 Táng theo phép thì phép ở trong hình; táng theo hội ý thì ý ở ngoài hình.

 Đây vì tình huyệt biến thái không giống nhau: có huyệt giấu trong vẻ vụng về, phải dùng sức người mà cắt gọt; có huyệt ẩn trong chỗ mờ nhạt, phải dùng ý hướng mà hội thông; đó gọi là dấu vết của tiên, phàm người bàn khí không thể không hiểu bằng tâm thần. Bàn huyệt thì trước bàn hình, nhưng có khi có hình mà không đủ thành huyệt, như Kim trơ cứng mà không hơi mở ổ, cái cứng đầy ấy sao gọi là huyệt; thì nên nhận kỹ chỗ hơi lõm ở giữa là sinh khí, phải dùng phép khai oa (mở ổ), dùng nhiều sức người, đào ra ổ nước mà táng; đây hoàn toàn nhờ sức người mà thành, gọi là pháp táng. Lại như ổ nước quá sâu là dương trong dương, không thể nói là huyệt; nhưng chân khí đã chứa thì ắt có kết, nên ở trong ổ hoặc lấp đất, hoặc kê đá, nếu long mạnh thì lại kê gỗ, phải lấp đầy ổ, thành âm trong dương, rồi đặt giá đỡ lên trên mà táng; đây là phép làm cho chỗ hư thành thực, cũng gọi là pháp táng. Ngoài ra như cưỡi hình, cắt chỗ khô cứng (?), mở ổ, chặn chỗ lả lướt, mỗi thứ có phép riêng, cũng là phép tắc đáng đắp thì đắp, đáng gọt thì gọt, nên để trống thì để trống, nên lấp đầy thì lấp đầy; cho nên Dương công có điều nói về pháp táng.

 Lại như có chân long chính mạch đều dồn về đây, tình thế cục diện cũng đều hội ở đây, nhưng xét tình huyệt thì không có hình huyệt chân chính để xem; người xưa chỉ một mực hội ý ở chỗ tinh thần tụ lại. Như cuộc đất "xà nhà treo đấu vàng" ở Quan Khanh, ở trên đỉnh núi cao chót vót nơi nguồn cùng, lũng vắng, thế núi hai bên đều không dừng, còn chạy tiếp hơn mười dặm; đó cũng là chỗ không thể xem theo hình huyệt. Nhưng xem khí thế thì hai bên long quay hổ ôm, phía trước có núi triều đối; nhìn ra ngoài án gần chắn ngang thì xa đến trăm dặm, xa xa thấy núi Nga Tử Tiêm làm chính triều, núi Nha Phong đứng bên trái, núi Đại Mao đứng bên phải, ba ngọn cùng vút lên, muôn núi đều chầu; nước đi tuy dài một hai mươi dặm, nhưng một gãy một quay như chữ "chi", chín khúc không thấy nó đi mất; khí dư dưới huyệt cũng tự thành một tiểu minh đường, như ở đất bằng, không thấy nghiêng đổ. Đứng trong huyệt chỉ thấy dòng thượng tụ, khí trong của trời, cao sáng rộng lớn, nghiêm trang thu tụ, rõ ràng một khí tượng thanh cao của bậc thánh hiền; cho nên lúc ấy dùng huyệt ở ngay đỉnh đầu (như huyệt Bách hội trên đỉnh đầu người) mà táng. Long thì đến ngang, chỗ nhập thủ hơi có Thổ, Kim dính sát vào thể, lấy tượng cái đấu vàng thì cũng là hội ý mà thôi.

 Lại như cuộc đất hình "máy ép dầu vừng" ở Khanh Khẩu, long từ núi cao thoát xuống đất bằng, rộng hơn mười mẫu; chỗ hạ mạch tuy cũng có long đến, nhưng phía trước là một dải bằng phẳng trống trải, với bốn chữ oa, kiềm, nhũ, đột thì hoàn toàn không có chứng cứ, lại không có long hổ, gió tạt vào (?), không thể làm huyệt; nhưng chân long đã đến thì lại là cuộc kết lớn. Lúc ấy Lại tiên (Lại Văn Tuấn, thầy phong thuỷ đời Tống, được người đời tôn là tiên) chỉ hội ý chỗ khí đang tụ ở giữa, mở lớn một rãnh sâu, rộng một hai trượng, dài ba năm trượng, sâu chừng năm sáu thước, lấy tượng cái máng dầu, đặt tên là hình máy ép dầu vừng; huyệt đặt ở đầu máng, một là lấy rãnh máng để tụ khí, một là lấy rãnh máng làm long hổ để che gió. Nếu luận theo huyệt thì đâu có loại như thế? Cũng là hội ý mà làm thôi; phép này lại ở ngoài hình.

 Sang hèn của long thì lấy cách (phẩm cách, dáng hình) mà phân biệt; chính hay phụ của long thì lấy tổ mà phân biệt; lớn hay nhỏ của long thì lấy cán mà phân biệt. Cho nên cùng là long thì bàn cách, cùng cách thì bàn tổ, cùng tổ thì bàn cán. Đi hay dừng của long thì lấy cục mà phân biệt; lệch hay chính của long thì lấy minh đường mà phân biệt; thật hay giả của long thì lấy cái tọa mà phân biệt. Cho nên cùng là long thì bàn cục, cùng cục thì bàn minh đường, cùng minh đường thì bàn cái tọa.

 Đoạn trước bàn chỗ long đến, đoạn sau bàn chỗ long dừng, đều là điều người nhận khí không thể không phân biệt. Long lấy gì chia sang hèn? Như thể thế của long, hoặc là ngũ não (năm đỉnh tròn), hoặc là tam thai (ba ngọn xếp như ba sao Tam Thai), hoặc là hoa cái, hoặc là ngọc bình (bình phong ngọc), hoặc là cáo trục (cuộn chiếu chỉ) (?); thành cách quý nào thì không bàn, chỉ cần hai, ba, năm đốt của long, hoặc dài hoặc ngắn, có dáng như thế thì liền bàn là quý. Tóm lại lấy một đốt ngay sau huyệt làm chủ; Liêu công nói "một đốt sau huyệt là cách của long" là vậy. Nhưng có long cách quý mà quan chức không cao, phúc không lâu, thì phần nhiều do chỗ nối tổ chia nhà không được chính; cho nên phải xem chỗ chia tổ là chính hay là phụ, rồi sự cao thấp của quan chức, xa gần của phúc phận mới phân biệt được. Chỗ chia tổ phải nổi tổ, thõng vai, thành sao núi gì, thành phẩm cách gì, mới là giáng xuống chính. Lại có long tổ được chính mạch mà sang không đứng vào hàng thượng khanh, giàu không sánh được một nước, thì là cán trong nhánh chứ không phải cán trong cán, nên sức nó rốt cuộc không đủ ôm trọn cả hình thắng, gánh việc lớn. Vì có cán trăm dặm mới thu được hình thắng trăm dặm, có cán nghìn vạn dặm mới thu được hình thắng nghìn vạn dặm, há lấy cái cục diện trước mắt mà chia lớn nhỏ được. Phàm bàn chỗ long đến đều lấy đây làm chuẩn.

 Long lấy gì mà định đi hay dừng? Long phải có hang ổ mới cuộn lại, nên phàm đến một nơi, xem thành viên, cửa quan, khoá nước, cục diện rộng tròn, thành một hang ổ, thì biết long về đậu ở đây. Nhưng có khi ở chỗ này là chính, ở chỗ kia là lệch, là vì minh đường ở chỗ này chứ không ở chỗ kia. Người xưa nói "núi về thành long, nước về thành huyệt", chính vì chỗ minh đường tụ là nơi nước đổ về. Lại có khi minh đường chính mà huyệt không thật, táng không phát, là vì cái tọa ở nhập thủ ở chỗ này chứ không ở chỗ kia. Cái tọa như hoa cái của núi Mộc thanh tú, quan cái của núi Hỏa thanh tú (?), bảo cái của núi Kim thanh tú, vẫn là cái mọi người cùng dựa vào; lại như lạc thác, lộc trữ, sấn thiếp cũng là rõ ràng dễ thấy. Chỉ như hoá sinh não, cái che thiên luân, vòng quầng thái cực, mặc cho nó lệch trái tựa phải, đều có ý che trùm mờ mờ, đó mới là cái tọa thật của nhập thủ. Phải có cái tọa thì huyệt mới thật. Ví như chốn đô thành: viên cục của long tức là thành quách; huyệt trường của long tức là sảnh đường; tọa hướng của long tức là bệ ngồi. Phàm bàn chỗ long dừng đều lấy đây làm chuẩn.

 Sao dữ không khỏi có pha tạp, chỉ cần có thai, có hoá; sao lành dù hùng vĩ cao vút, cũng cần có tinh, có thần.

 Đây nói người nhận sinh khí ở chỗ mờ mịt phải xét kỹ. Như năm sao được thể chính của nó thì khỏi bàn; còn như Mộc thẳng cứng mà hơi mang mắt đốt, có ý Thủy; như Thủy lả lướt mà hơi lộ khối rơi, có ý Kim, đó là gặp thai, thì theo mẹ mà con có chỗ dựa, không bại. Lại như Hỏa và Kim đánh nhau là Thiên Cương, nhưng xem ở giữa hơi có ổ nước thì theo ổ nhỏ ấy mà mở lớn, đào sâu, để thành thể Thủy. Vì Kim cứng đầy mà dùng Thủy để tiết, thì lấy việc tiết mà hoá cái dữ; Hỏa hại Kim mà lấy Thủy để chế, thì lấy việc chế mà hoá cái dữ. Đây là dùng sức người để hoá. Lại như Thổ thô cứng mà hơi lộ ý Kim, thì lấy việc sinh mà tiết bớt khí làm hoá; như góc sao Thái âm (dạng Kim) mang Hỏa, Kim thịnh mà Hỏa yếu, có thể dùng Hỏa để nung đúc Kim mà Kim trái lại càng tinh ròng, thì lấy việc chế mà thành cái đẹp làm hoá; đây lại là sự sinh thành tự nhiên mà hoá khí. Nếu từ khi xuất thân đã không gặp thai, lại không gặp hoá, thì khó ra tay.

 Lại như Mộc xung thiên (núi Mộc vút lên trời) vốn đẹp, nhưng nhìn thì hiểm dốc, không tú không nhã, là Mộc không có hoa. Lại như Kim hiến thiên (?) rất cao vút, nhưng nhìn thì trơ trơ ngốc nghếch, không có thể dáng, không có nghi dung, là Kim không có sắc. Lại như Hỏa diễm thiên (núi Hỏa như ngọn lửa bốc trời) cũng rất khó được, nhưng nhìn thì dốc hiểm, không ra bút, không ra kiếm, không có bóng, không có ánh lửa, là Hỏa không có quang. Lại như Thổ bình thiên (núi Thổ phẳng ngang trời), Thủy trướng thiên (núi Thủy dâng ngang trời) đều là tôn quý, nhưng nhìn thì không ra bình phong, không ra lầu gác, không có sóng, không có vân, là Thổ thành trơ cứng (?) mà Thủy thành lả lướt tản mạn, có gì đáng quý! Lại như hình "quý nhân ở nha môn" thì phải có khí tượng đường hoàng; hình "tướng quân cầm kiếm" thì phải có dáng oai quyền. Lại như hình "tiên nhân cưỡi hạc" thì phải có phong vận trong trẻo cao vời; nếu văn mà không nhã, tú mà không nghiêm, trong mà không cao, thì là không có tinh thần, cũng không phát phúc, có gì đáng quý! Đó là người xem xét sao núi thì càng nên xem xét tinh thần của nó. Đại để núi có thể phách (phần thân xác, hình dáng bên ngoài), có tinh thần; nhận thể phách thì dễ, nhận tinh thần thì khó; nếu không có then chốt lớn riêng thì chưa dễ bàn điều này.

 Gò núi hoá thung lũng, thung lũng hoá gò núi, núi sông đổi sắc (ý nói đất đai đổi thay theo năm tháng), tạo hoá vốn có thời của nó; khống chế núi sông, lay động long thần (thần khí của long mạch), tác dụng cũng có phép của nó.

 Người nay thấy tác dụng của các bậc tiên hiền có cái rất lạ, rất kín, lại rất diệu (?) mà không thể đo lường, liền cho là hư ảo mà tha hồ chê bai, không biết tạo hoá còn không có thể dạng nhất định, còn không có công trọn vẹn, không khỏi theo thời mà dời đổi; há có lẽ nào việc người lại không theo thời, theo tục để cắt gọt hoàn thiện nó sao! Người xưa nói "người không có trời thì không có chỗ dựa, trời không có người thì không làm nên", không phải lời suông. Lớn như Hoàng Hà dời về nam mà khí vận cũng về nam; nhỏ như bãi Kim Sa (bãi cát vàng) hiện ra mà Ngưu Tăng Nhụ (tể tướng đời Đường) quả được triệu vào triều. Lại lớn như Hoàng Hà trong thì thánh hiền xuất hiện; nhỏ như núi Hồ Công theo thời đổi sắc mà nhân tài hai quận hưng suy theo đó. Đó chẳng phải tạo hoá vốn có thời của nó sao! Lại như thành quận Huy đặt lầu nỏ để bắn Ngũ Quỷ (thế đất, khí dữ mang điềm tai hoạ), mộ ở Đinh Nguyên mở máng dầu để ứng với hình máy ép dầu vừng; Dương công nói "như ngủ như mê thì đánh chuông cho tỉnh" (?), Liêu công nói "muốn diệt hoả hoạn, diệt dịch bệnh thì đục đất ấy"; đến nay ứng nghiệm như tiếng vang. Đó chẳng phải tác dụng cũng có phép của nó sao! Phàm như một nhánh, một dòng núi nước thì có thể định ngay trước mắt; còn như hình lớn thế lớn, hoặc ứng gần, hoặc ứng xa, sự ứng nghiệm vốn có thời của nó. Vì núi nước đã không phải trước mắt mà kiểm điểm hết được, thì phúc trạch cũng không phải trước mắt mà tính toán hết được. Vả lại, như tác dụng của các bậc tiền hiền, có cái ứng ngay năm đó, cũng có cái ứng sau mấy chục năm, cho đến trăm nghìn năm, đều không thể lấy tai mắt tầm thường mà dò xét. Than ôi, than ôi! Nếu không phải người có tâm thần, trí tuệ sáng suốt, thì ai đương nổi điều này?

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video