Thiên 19 — Quyển 5 thượng — Sa pháp, long hổ, triều án

 Sách "Nhân tử tu tri tư hiếu địa lý tâm học thống tông" (Những điều người làm con phải biết: dùng phép xem đất để giúp trọn đạo hiếu — tổng hợp tinh yếu của môn địa lý), bản khắc in lại, quyển thứ năm, phần trên.

 Từ Thiện Kế và Từ Thiện Thuật, người ở miền núi đất Đức Hưng, cùng soạn. Học trò là Đới Đạo Minh người Lạc Bình và Từ Nguyên Lương người Nam Xương cùng tham gia hiệu đính, chép lại.

 Từ đây trở xuống, năm quyển chuyên bàn về phép xem sa. Sa (thuật ngữ phong thuỷ: chỉ chung các núi, đồi, gò bao quanh huyệt, khác với mạch núi chính dẫn khí đến huyệt) gồm: núi tiền triều (núi chầu ở phía trước), núi hậu nhạc (núi tựa ở phía sau), long hổ hai bên (thanh long là dãy núi bên trái, bạch hổ là dãy núi bên phải huyệt), la thành (vòng núi bao bọc phía ngoài như tường thành), thị vệ (các núi đứng hầu, canh giữ hai bên), các núi ở thuỷ khẩu (chỗ nước chảy ra khỏi cuộc đất). Cùng với đó là quan, quỷ, cầm, diệu (các mỏm núi, gò, đá nhỏ nhô ra ở phía trước án, phía sau huyệt, giữa dòng nước và ở hai cánh long hổ, mỗi loại một tên riêng). Tất cả đều gọi là sa.

 Người xưa dùng cát (chữ "sa" nghĩa đen là cát) vạch ra hình thế núi non để truyền dạy cho nhau, nên mới gọi là sa. Liêu Kim Tinh nói: "Bậc hiền xưa dạy người vốn có phép, chỉ vạch trên cát mà thôi. Vì thế gọi là bức đồ vạch cát, cứ theo thứ tự mà nhờ cát hiểu ra." Ông Tạ Song Hồ lại cho rằng "cao lớn là núi, thấp nhỏ là sa", như thế là sai ý gốc.

 Phàm chỗ chân long (mạch núi thật, có sinh khí) kết huyệt, tự nhiên các núi chầu quanh che chở, phô bày dáng lạ vẻ đẹp. Đúng như "Táng thư" (sách kinh điển về phép chôn cất, tương truyền của Quách Phác) nói: "như người ôm muôn món báu mà nghỉ ngơi yên ổn, như bày đủ muôn thức ăn mà sạch sẽ chỉnh tề". Trương Tử Vi nói: "muôn quân theo như bóng, thành đội cấm vệ; nghìn quan hầu quanh, ấy là triều đình." Các sa trước sau, trái phải, xa gần tự nhiên quây quần theo hầu và chiếu ứng với huyệt. Dương công (Dương Quân Tùng, bậc thầy phong thuỷ đời Đường) nói: "Chỉ cần lên đứng đúng huyệt mà nhìn thử, trong chớp mắt bốn phía đều quây tới." Đó đều là những lời khéo tả dáng dấp, tình ý của sa.

 Có điều phép xem sa của các nhà hầu như không có hệ thống, người có học đọc vào thấy chán vì quê kệch. Vả lại, muốn dựa vào núi đẹp hay xấu để định đất lành hay dữ thì phải lấy long (mạch núi dẫn khí) và huyệt (chỗ kết khí để đặt mộ) làm chuẩn; sa chẳng qua chỉ dùng vào việc chầu về, ứng đối, che chở, theo hầu mà thôi. Bốc thị (Bốc Tắc Ngụy, tác giả "Tuyết tâm phú") nói: "Đức không lẻ loi, ắt có láng giềng; hãy xem các núi hầu vệ để kiểm chứng long huyệt thật hay giả." Như vậy sa lại là thứ không thể bỏ hẳn, nên nay thu thập các phép xem sa.

 Tổng luận về phép xem sa

 Sa là các núi ở trước, sau, trái, phải huyệt. Ngô công nói: "Long huyệt đã thật thì núi trước sau trái phải tự nhiên ứng hợp; nếu long huyệt không thật thì dù có sa đẹp cũng vô ích." Cho nên huyệt với sa giống như người con gái đẹp, sang hay hèn đều theo chồng (sa quý hay hèn là tuỳ long huyệt). Liêu công nói: "Long hèn mà gặp sa quý, sa lại hoá thành đồ hung; sa hèn mà gặp long quý, sa cũng chẳng thành hung." Bốc thị có câu "núi bút văn hoá thành bút vẽ, núi nha đao (núi hình lưỡi đao của quan võ, chủ quyền uy) hoá thành đao giết người", ý là xét long huyệt trước rồi mới xét sa.

 Thế nhưng Tăng công lại nói: "Trước hết xem sa cướp (núi quay ngược, cướp mất khí của huyệt) nổi lên từ phương nào; chỗ sa cướp chiếu vào thì tuyệt không có đất tốt." Sách "Ngọc hàm" nói: "Bốn bề núi trái nghịch, chạy tán loạn đông tây, dù có huyệt tốt cũng phải bỏ." Như vậy lại đặt sa lên trước. Đó là vì sa tuy đi theo long huyệt, nhưng liên quan đến hoạ phúc cũng rất khăng khít. Cho nên Hà Dã Vân nói: "Chỉ cần đem sa phía trước mà đối chiếu với mộ cũ, hoạ phúc ứng nghiệm như thần." Phạm thị nói: "Trước xem long huyệt để biết thật giả, sau xét kỹ long và sa để đoán lành dữ." Kim Tinh nói: "Long thuộc hạng trên mà sa thuộc hạng dưới, tuy quý cũng chẳng có tiếng tăm. Long phía sau yếu mà sa phía trước tốt, thì chỉ phù hộ cho nhà cháu ngoại." Sa quan hệ đến như thế, sao có thể xem nhẹ!

 Có điều phép xem sa rất rườm rà, khó kể hết; nhưng điểm cốt yếu không ngoài: vuông, tròn, nhọn, ngay ngắn là tốt; vỡ vụn, xiêu lệch, nghiêng ngả là xấu; quay mặt về huyệt, có tình, thanh tú, tươi sáng là tốt; lởm chởm hiểm trở, chạy trốn đi, xấu xí, vô tình là xấu. Nhưng cũng chỉ lấy những sa gần huyệt làm chuẩn, sa ở xa thì chớ câu nệ. Nếu xét theo hình tượng, thì những dạng như bình phong của vua, màn gấm, lọng vua, lò hương bằng vàng, quý nhân (núi dáng người sang trọng ngồi đứng), ngựa trời, bút văn, cuộn sắc phong, hòm vàng, ấn ngọc, cung điện lầu gác, lầu đài, cờ phất, trống đặt, đai ngọc, túi cá vàng (vật đeo của quan lớn), áo bào đem phơi, thẻ hốt dựng đứng (hốt: tấm thẻ quan cầm khi chầu vua)… là sa tốt. Những dạng như ném thẻ tính, phóng giáo, túi khói (?), áo rách, ôm vai, dâng hoa, thò đầu (núi ló đầu từ sau núi khác), nghiêng mặt, xách giỏ, úp gáo, đứt đầu, xác trôi… là sa xấu. Liêu thị chia làm ba hạng giàu, sang, hèn: béo tròn vuông vắn là giàu, thanh kỳ tú lệ là sang, xiêu lệch vỡ vụn là hèn — cũng rất có lý. Nếu thật lòng xét theo những điều này thì cái hay của phép xem sa đã nắm được quá nửa.

 Bàn về Thanh long, Bạch hổ

 "Táng thư" nói: "Khi táng, lấy bên trái làm Thanh long, bên phải làm Bạch hổ." "Tâm kinh" nói: "Nhà địa lý lấy bên trái làm Thanh long, bên phải làm Bạch hổ." Cái gọi là Thanh long, Bạch hổ chính là tên gọi khác của hai cánh tay (hai dãy núi) bên trái và bên phải huyệt. Lời chú thiên "Khúc lễ" (trong sách Lễ ký) nói: "Chu tước, Huyền vũ, Thanh long, Bạch hổ là tên các chòm sao ở bốn phương." Vậy thì nhà địa lý gọi núi phía trước là Chu tước, núi phía sau là Huyền vũ, núi bên trái là Thanh long, núi bên phải là Bạch hổ, cũng chỉ là mượn tên các chòm sao bốn phương để phân biệt núi ở bốn phía, chứ không phải nói hình núi đều phải giống con vật ấy. Người đời lại cho rằng núi bên trái phải giống rồng, núi bên phải phải giống hổ — thật sai lầm!

 Long hổ có tên là vì che chở huyệt, nên không thể không có, nhưng cũng không nên câu nệ quá. Bởi có đất không có long hổ mà vẫn tốt, cũng có đất long hổ đủ cả mà lại xấu. Tóm lại, long thật, huyệt đúng thì vốn không bị bó buộc vào điều này. Nếu long không thật, huyệt không đúng, thì dù long hổ đẹp đến đâu rốt cuộc cũng chỉ là hoa rỗng. Tuy vậy lại có lý lẽ riêng. Kinh nói: "Hơi thở của đất (tức gió) có thể làm tan sinh khí, long hổ là để che giữ vùng huyệt." Bởi việc táng là để cưỡi lên sinh khí (luồng khí sống chảy theo mạch đất), mà khí gặp gió thì tan, nên phải có hai núi long hổ che giữ thì nơi huyệt mới kín đáo, sinh khí mới tụ lại.

 Có loại long hổ là hai cánh tay mọc ra từ hai bên chính thân mạch núi; có loại chính thân chỉ một mạch đi ra, còn núi hai bên mọc tới ôm lấy mình làm long hổ; lại có loại một bên mọc từ chính thân, một bên là núi ngoài đến ghép lại thành long hổ. Loại mọc từ chính thân là hạng trên, loại do núi khác ghép vào là hạng thứ. Tất cả đều phải ôm bọc lấy nơi huyệt, đừng để huyệt trơ trọi hứng gió mới đẹp. Hình dạng thì vốn không có khuôn mẫu nhất định, chỉ cần che chở huyệt một cách có tình. "Nang kim" nói: "Hay nhất là vòng ôm trở lại, có tình với huyệt." "Táng thư" nói: "Thanh long cần uốn lượn, Bạch hổ cần thuần phục cúi mình" chính là ý ấy.

 Lại phải hai bên nhường nhịn nhau, cao thấp cân xứng mới tốt. Rất kỵ hai bên tranh đấu nhau, và các dạng: mũi nhọn đâm vào, vỡ vụn, quay ngược, chạy trốn, bay chéo, thẳng dài, cao đè xuống, thấp sụt, gầy yếu, lộ gân, đứt lưng, gãy tay, ngóc đầu, ngoảnh mặt, thô dữ, ngắn cụt, chật hẹp, cứng đờ, cắm xuống, xuôi theo dòng nước, bay đi, giống dao, giống giáo, giống "bút bán ruộng"; hoặc mọc đá lởm chởm thành dáng hung dữ; hoặc đâm chạy sang đông sang tây; hoặc hổ ngậm xác mà ghen ghét chủ; hoặc long hổ cùng đến một lúc, hùng hổ ngóc lên mà đấu nhau; hoặc hai bên lõm trống để gió thổi thẳng vào huyệt — đều là không tốt, không thể không xét.

 Lại xem: nước từ bên trái chảy đến thì núi hổ nên dài; nước từ bên phải đến thì núi long nên dài. Lại cần cánh tay phía hạ thủ (phía nước chảy đi) quay ngược lại khoá chặn, hứng giữ lấy phía thượng thủ (phía nước chảy đến) thì mới có lực. Liêu thị nói: "Long hổ xưa gọi là che giữ vùng huyệt, liên quan hoạ phúc thân thiết nhất." Bốc thị nói "long hổ càng phải xét cho rõ" — há có thể xem thường sao? Vì vậy, dù có chân long, chính huyệt mà hai núi long hổ hai bên có chỗ thiếu sót thì cũng chưa thể coi là hoàn toàn tốt. Lại phải kiểm điểm, e rằng kết huyệt chưa thật, hoặc điểm huyệt chưa đúng. Nếu kết huyệt thật, điểm huyệt đúng mà long hổ có chỗ thiếu, thì đó là trời đất không có công trọn vẹn, tạo hoá có chỗ khuyết, không đều; vẫn nên táng, chỉ là công vị (phần phúc hoạ ứng vào từng ngành con cháu) không đều nhau, thì phó cho phúc duyên, người quân tử chớ câu nệ.

 Hình long hổ mọc từ chính thân — Hình long hổ do núi ngoài tạo thành — Hình long hổ ghép lại

 Công vị và niên đại do long hổ chủ quản

 Thanh long chủ về ngành trưởng, các ngành thứ tư, thứ bảy, thứ mười cùng chịu; Bạch hổ chủ về ngành út, các ngành thứ ba, thứ sáu, thứ chín cùng chịu. Đó chỉ là nói khái quát. Nếu đoán hoạ phúc thì phải chia ra từng ngành; niên đại lành dữ cũng vậy. Nêu hai hình mẫu để có thể suy ra loại khác. Ngành giữa thì xét theo minh đường (khoảng đất trống trước huyệt, nơi nước tụ) và núi án, núi đối; cũng có xa gần khác nhau, chia ra chủ các ngành thứ hai, thứ năm, thứ tám. Đại để người quân tử chọn đất là cầu cho cha mẹ được yên, chuyện công vị gác lại không hỏi cũng được. Cách chia ra chủ quản là: ngành trưởng xét theo lớp Thanh long thứ nhất, ngành thứ tư xét theo lớp Thanh long thứ hai. Nếu lớp thứ nhất tốt mà lớp thứ hai không tốt thì ngành thứ nhất tốt, ngành thứ tư không tốt. Các trường hợp khác cứ theo đó mà suy. Thuyết này phần nhiều không ứng nghiệm, người quân tử chớ câu nệ.

 Các cách long hổ thuộc loại tốt, gồm mười cách (cách: kiểu thế cục)

 Long hàng hổ phục (long hạ thấp, hổ cúi phục) — Long hổ tỷ hoà (long hổ cân bằng, hoà hợp) — Long hổ tốn nhượng (long hổ nhún nhường nhau)

 Ba cách trên đều chủ cả nhà hoà thuận, có nghĩa, giàu sang yên ổn, anh thương em kính, vợ hiền con hiếu.

 Long hổ bài nha (xếp hàng như lính hầu ở công đường) — Long hổ đới ấn (mang ấn) — Long hổ đới nha đao (mang lưỡi đao) — Long hổ đới hốt ấn (mang hốt và ấn) — Long hổ đới kiếm (mang gươm)

 Năm cách trên đều chủ sang quý, có uy quyền, giỏi cả văn lẫn võ.

 Long hổ giao hội (long hổ giao nhau) — Long hổ mở khuỷu tay (chữ gốc bị khuyết?)

 Các cách tốt của long hổ trên đây không thể kể hết, tạm nêu mười cách làm mẫu. Long hổ hàng phục là thấp xuống, cúi rạp, cong ôm có tình. Tỷ hoà là hai bên đều nhau, không mạnh không yếu. Tốn nhượng là bên trước bên sau, không tranh đấu nhau. Ngô công nói: "Long hạ thấp, hổ cúi phục, nhà trọng nghĩa hoà thuận, con hiếu vợ hiền, bản thân hưởng đủ năm phúc (sống lâu, giàu, yên lành, đức tốt, chết êm)." Phạm Việt Phượng nói: "Long hổ đều thuần hoà, người tài ắt đỗ đạt." Bốc thị nói: "Hổ nhường long, long nhường hổ, chỉ cần cân bằng hoà hợp." Dương công nói: "Long dài hơn mà hổ nhường thì vua tôi đầy đủ, táng vào khiến người thêm phúc lộc. Của cải trong nhà như suối trào, thóc chất vàng chồng không đếm xuể." Cho nên ba cách này đều chủ cả nhà hoà thuận có nghĩa, giàu sang yên ổn, anh thương em kính, vợ hiền con hiếu.

 Cách thứ tư, long hổ bài nha: hai bên xếp lớp chồng chất, như quan lớn lên công đường mà lính hầu cầm gậy xếp hàng hai bên. Phạm thị nói: "Long hổ hai bên xếp hàng như lính hầu, giàu sang vang khắp kinh đô." Cũng phải đan cài nhau, không để nước nguyên thần (dòng nước từ minh đường trước huyệt chảy thẳng ra ngoài) chảy thẳng đi mới tốt. Cách thứ năm, long hổ đới ấn: hai bên đều có gò đống tròn. Ngô quốc sư nói: "Hai bên rủ hai viên đạn vàng, thần đồng bảy tuổi thông kinh sử. Không chỉ văn chương truyền bốn biển, còn có uy quyền làm vua chúa nể." Cách thứ sáu, long hổ đới nha đao: hai bên kéo ra mũi nhọn sắc. Phạm thị nói: "Bên long mọc nha đao, thân mặc áo bào đỏ cầm hốt (làm quan to); bên hổ mang dáng nha đao, làm tướng cầm nghìn quân." Cách thứ bảy, long hổ đới ấn hốt: một bên gò tròn, một bên gò thẳng dài. Đổng thị nói: "Ấn và hốt như mọc trên thân long hổ, người tài anh hùng hơn muôn người." Cách thứ tám, long hổ cầm gươm: thẳng mà nhọn. Ngô quốc sư nói: "Long hổ cầm gươm, đầu gươm nhọn, tự do chém giết, nắm binh quyền." Đất mộ tổ của Từ quốc công hợp cách này, xem kỹ ở phần hình trong quyển phép xem sa. Từ cách bài nha đến đây, năm cách đều chủ sang quý có uy quyền, giỏi văn giỏi võ. Năm cách này có phần giống với cách mang diệu (diệu: mỏm núi nhọn nhô ra từ đầu long hổ, là dấu hiệu quý), nhưng diệu thì liền nhau không đứt, còn các cách này thì đứt ra rồi lại nối, đó là chỗ khác.

 Cách thứ chín, long hổ giao hội: hai bên vòng ôm vượt qua trước mặt huyệt. Ngô công nói: "Long hổ giao nhau ôm vượt qua trước huyệt, của cải dễ phát, mãi mãi thịnh vượng." Cho nên cách này chủ dễ phát tài lộc, giàu sang lâu dài. Cách thứ mười, long hổ mở khuỷu tay: hai bên mở rộng, hạ vai xuống rồi mới ôm lại uốn cong. Chữ khuyết ấy (?) tức là khuỷu tay. Sách Lễ nói: "Ngồi cạnh nhau không giang khuỷu tay ngang, e làm phiền người bên trái bên phải." Xem đất cũng như xem tướng người; nay mở khuỷu tay ra cũng như người giang ngang khuỷu tay, chỉ thấy vẻ hiên ngang kiêu ngạo mà thôi. Cho nên cách này chủ sang quý mà ra oai, khinh người coi rẻ vật, có dáng vênh váo.

 Các cách long hổ thuộc loại xấu, gồm mười cách

 Long hổ tương đấu (đấu nhau) — Long hổ tương tranh (tranh nhau) — Long hổ tương xạ (đâm vào nhau) — Long hổ phi tẩu (bay đi) — Long hổ thôi xa (như đẩy xe)

 Long hổ chiết tý (gãy tay) — Long hổ phản bối (quay lưng) — Long hổ đoản súc (ngắn cụt) — Long hổ thuận thuỷ (xuôi theo nước) — Long hổ giao lộ (có đường đi cắt ngang)

 Các cách xấu của long hổ trên đây cũng không chỉ có thế, tạm nêu mười cách làm mẫu. Cách thứ nhất, long hổ tương đấu: sách "Trú mã dương tiên" nói: "Hai cung (long và hổ) cùng đến một lượt, ai cũng bảo tốt, ắt chủ giết hại thương tích, lại sinh phiền não." Bởi cùng đến một lượt thì không có tình nhường nhau mà có thế chống đối, nên chủ anh em bất hoà. Nếu nước nguyên thần chảy thẳng ra, bên ngoài không có núi khoá chặn, lại chủ vì bất hoà mà sa sút. Bốc thị nói: "Hai cung cùng đến, kỵ nhất nước trước mặt đổ dốc chảy đi."

 Cách thứ hai, long hổ tương tranh: giữa long và hổ vừa khéo có một gò đống, hai núi long hổ cùng dừng lại ở hai bên gò ấy, có dáng tranh giành nhau, nên chủ anh em tranh của mà mất nghĩa. Cách này trong đất tốt cũng thường có; nên theo phép táng mà tránh đi thì không bị hoạ ấy. Nếu không, chẳng những bất nghĩa mà còn chủ trai gái đau mắt, phải nuôi con nuôi, sẩy thai và các hoạ khác. Cách thứ ba, long hổ tương xạ: hai bên có mũi nhọn sắc chĩa vào nhau, chủ bị tội đồ (phạt đi đày, lao dịch). Tạ thị nói: "Long hổ hai mũi nhọn đâm nhau, đời đời chủ tội đồ." Cách thứ tư, long hổ chia bay: hai núi hai bên không cong ôm lấy nhau mà mỗi bên chạy tách ra ngoài. Phạm thị nói: "Long hổ chia hai ngả bay, cha con mỗi người một phương." Cách thứ năm, long hổ đẩy xe: hai cánh tay hai bên thẳng dài như người đưa tay đẩy xe. Hà thị nói: "Long hổ như tay đẩy xe, ruộng đất chẳng còn chút nào."

 Cách thứ sáu, long hổ gãy tay: hai bên đứt lõm, như hai cánh tay người bị gãy. Phạm thị nói: "Long hổ hai lưng đều thấp, gió thổi vào, chịu cảnh cô quạnh." Cách thứ bảy, long hổ quay lưng: hai cánh tay hai bên ngoảnh ngược ra sau, không có tình ôm huyệt. Đổng thị nói: "Long hổ chạy đuổi, cong quay lưng đi, con cháu ngỗ nghịch đánh cả mẹ." Cách thứ tám, long hổ ngắn cụt: che chở thai huyệt không tới. Bốc thị nói: "Long hổ che thai không vượt qua huyệt, gọi là lậu thai (thai bị hở), chủ cô quả nghèo khổ." Cách thứ chín, long hổ thuận thuỷ: hai núi hai bên bay xuôi theo dòng nước, chủ mất sạch ruộng vườn. Phạm thị nói: "Núi long theo nước chạy ra, chính là bút bán ruộng; núi hổ theo nước kéo dài, chính là ngọn giáo giết người." Cách thứ mười, long hổ giao lộ: chủ có hoạ thắt cổ tự tử, gông cùm. Bốc thị nói "trên cánh tay sợ có đường đi cắt ngang" chính là vậy. Các cách lành dữ của long hổ kể trên đều là trường hợp núi hai bên giống nhau. Lại có các cách long xấu hổ tốt, hổ xấu long tốt, hai bên không giống nhau, có hình vẽ chi tiết ở dưới, nên xét kỹ.

 Các cách xấu của Thanh long, gồm hai mươi bốn cách

 Bạch hổ thì ngược lại, suy ra tương tự, không vẽ hình nữa.

 Tổng luận về hai loại núi triều và núi án

 Gọi là triều, gọi là án, đều là núi trước huyệt, nhưng vốn có phân biệt, không thể lẫn làm một. Núi gần mà nhỏ gọi là án, núi xa mà cao gọi là triều. Gọi là án, lấy nghĩa như người quý ngồi tựa án (bàn) mà xử việc, ban lệnh; gọi là triều, lấy nghĩa khách và chủ đối diện chào nhau ngang lễ. Cho nên núi án thì gần mà nhỏ, núi triều thì cao mà xa. Phàm đất quý ở chỗ có đủ cả án gần và triều xa. Có án gần thì trước huyệt được thu gọn kín đáo, không bị nước nguyên thần chảy thẳng dài, minh đường trống trải, khí không tụ — nhờ đó biết được huyệt kết thật. Có triều xa thì có cặp đối, có chứng ứng, mở rộng sáng sủa, thế cục lớn lao, không lo chật chội bí bách — nhờ đó biết được khí tượng rộng lớn. Cho nên triều xa, án gần đều đủ thì cuộc đất trong ngoài đầy đủ, tam dương lục kiến (các lớp minh đường trong, giữa, ngoài và các phương vị quanh huyệt) (?) đều sáng rõ, là đất đẹp bậc nhất.

 Lại có một hạng đất tốt không thấy núi triều, thì không được vì ham đỉnh đẹp ở xa mà để mất huyệt. Ngô công nói: "Dưới chỗ ngồi nếu không có mạch khí thật, trước mặt có muôn lớp núi cũng là uổng." Lại nói: "Dưới chỗ ngồi không có long, núi triều núi đối thành vô ích." Chỉ cần long huyệt thật thì dù không có núi triều cũng là đất lớn, không cần câu nệ hết. Có người nói: "Ngoài một lớp án mà thấy trời xanh, đời sau ít được nối dõi lâu dài." Tôi thấy nhiều đất đẹp chỉ có một lớp án mà phúc lộc vẫn lâu dài, không đáng câu nệ quá. Nhưng chưa từng thấy đất nào không có núi án mà kết huyệt. Dù không có án gần thì cũng phải có sa long hổ hai bên giao nhau chặt chẽ, khoá giữ khí bên trong, như thế cũng như có án. Nếu không có án thấp nhỏ ở gần, sa lại không giao nhau, trước mặt trống trải, khí minh đường không tụ, thì ắt không kết huyệt. Thầy địa lý thời nay ham minh đường rộng và đỉnh đẹp ở xa, chỉ vào đó mà bảo là đất lớn, rất dễ làm người ta lầm. Đó là chuyện có hay không, thật hay giả của án gần, triều xa cần phải phân biệt.

 Đại để núi án nên gần, núi triều nên xa. "Long tử kinh" nói: "Đưa tay sờ tới án, tiền thuế nộp nghìn vạn quan" — là nói án phải gần. Trương Tử Vi nói: "Có khi từ trăm dặm, mấy trăm dặm, bỗng nổi lên núi chầu đón ở giữa các thành ấp" — là nói triều phải xa. Án gần nên thấp, triều xa nên cao. Phạm thị nói: "Triều xa chẳng sợ cao chọc trời, án gần rất ghét cao quá đầu huyệt." Vả lại án gần quý ở chỗ có tình. Bốc thị nói: "Ngoài xa nghìn lớp núi cao vút, chẳng bằng một án hình cánh cung nằm." Lại nói: "Phần nhiều người ta ham cái xa lớn mà chê cái gần nhỏ, nào biết cái gần mới đúng mà ham cái xa là sai." Triều xa quý ở chỗ thanh tú. Lại thị nói: "Các đỉnh xa như măng xếp hàng xanh tận chân trời, văn chương tranh danh cao cùng Hàn Dũ, Liễu Tông Nguyên." Thái Văn Tiết công nói: "Nhìn tận chân trời một màu xanh thẫm, không vì gần gũi về hình mà thấy dáng xấu." Đó là các khẩu quyết về xa gần, cao thấp của triều và án cần phân biệt, nên xét kỹ.

 Bàn về núi án

 Phàm núi thấp nhỏ trước huyệt gọi là núi án, lấy nghĩa như người quý ngồi tựa án. Núi ấy nên thấp nhỏ, hoặc như ghế ngọc, như đàn đặt ngang, như cung nằm, như đai nằm ngang, như hốt đổ, như tay đặt trên gươm, như mũ cói, như lông mày ngài, như tam thai (ba ngọn liền nhau như ba sao Tam Thai), như gánh của quan, như ngựa trời, như rùa rắn, như cờ tiết (cờ của sứ thần), như đài sách, như hòm vàng, như ấn ngọc, như giá bút, như ống đựng sách…, và nằm ngang che chân các núi triều đối ở vùng ngoại dương (khoảng trời đất mở rộng phía ngoài trước huyệt). Cũng không cần câu nệ phải đúng hình tượng, chỉ lấy ngay ngắn, tròn khéo, thanh tú duyên dáng, tươi sáng, bằng phẳng ngay thẳng, chỉnh tề, vòng ôm có tình là tốt; xuôi theo nước, bay đi, hoặc chĩa mũi nhọn vào huyệt, cùng sưng phồng, thô to, vỡ vụn, lởm chởm, xấu xí, chạy trốn, quay lưng vô tình là xấu.

 Dù là núi từ ngoài đến hay núi của chính thân, đều nên ngược chiều nước, gọi là án ngược dòng. Kinh nói: "Đất tốt nên có án ngược dòng, có án lại cần mọc từ chính thân. Uốn cong ôm vòng trước huyệt, các núi nhờ đó mà làm thành che chắn." Tuy quý ở chỗ có án gần, nhưng không được quá gần mà thành thế bức bách, nếu thế thì chủ sinh người ngu đần u tối, không dạy bảo được. Dương công nói: "Núi án ép sát thì người hung ngoan." Lại không được để án nhô vụt lên chắn ngay trước mặt, như dáng nghẹn ngực tắc lòng, như hình xác trôi, quan tài đặt, hay dáng đá xấu lởm chởm đáng sợ. Còn chuyện xa gần cũng không cần câu nệ quá; chỉ cần lớp núi thấp nhỏ thứ nhất trước huyệt — hoặc sườn đồi bằng, ruộng nương, bãi cao, gò nhỏ — đều là sa án, chỉ cần có tình là được.

 Núi án của chính thân

 Đây là núi mọc ra từ chính thân, nằm ngang trước huyệt, thu giữ nước nguyên thần mà làm án, rất tốt. Ngô công trong sách "Tiệp kính" (?) nói: "Một núi liền cánh tay của chính thân, nằm ngang trước mặt có tình, không xa, không cao, không thấp, không chạy chéo, không thô dữ quay lưng; ngoài núi này lại thấy các đỉnh đẹp vùng ngoại dương, hoặc nhọn, tròn, vuông, ngay ngắn, mà núi này che được chân các núi ngoài ấy, là đất rất tốt." Lại phải ngược chiều nước mới đẹp. Dương công nói: "Đất tốt nên có án ngược dòng." Hoặc xuôi chiều nước mà vòng ôm vượt qua trước huyệt cũng tốt; hoặc xuôi chiều nước mà bên ngoài lại có sa ngược chặn lại thì càng tốt. Đại để không cần hỏi ngược hay xuôi, chỉ cần cong ôm có tình, quay mặt về huyệt là tốt. Nếu chạy thẳng, trốn đi, quay mặt vô tình, cùng các dáng vỡ vụn, nhọn đâm, xiêu lệch, sưng phồng, đứt đầu, xấu xí, sạt lở (?), mang đá, lởm chởm, đè ép, hùng hổ áp sát thì là xấu.

 Núi án từ ngoài đến — Kiểu khác — Hình án ngoài nhiều lớp đẹp

 Đây là núi ngoài làm án, thấp nhỏ chắn trước mặt, cũng có thể khoá giữ khí nước nguyên thần của minh đường bên trong, không để trống trơn không có gì khoá chặn, nên cũng gọi là án tốt. Hình tượng không cần câu nệ, chỉ cần có tình, không bay đi, không xấu xí, không chĩa nhọn là đẹp. Mọc ngược chiều nước đến là hạng trên; xuôi chiều nước mà vòng ôm xa vượt qua huyệt, không chạy chéo, cũng tốt. Ngoài núi này lại thấy các núi đẹp vùng ngoại dương phô vẻ lạ vẻ đẹp, lớp sau cao hơn lớp trước, thế mới là đẹp.

 Bàn về núi triều

 Núi triều là núi chầu đối diện huyệt. Cần nó có tình với mình, như khách gặp chủ, bề tôi gặp vua, con phụng dưỡng cha, vợ theo chồng. Lên huyệt nhìn ra, thấy nó đứng ngay ngắn riêng biệt, khác hẳn các núi khác, chầu về một cách tự nhiên, không đợi phải chọn lựa, đó mới là núi triều thật. Kinh nói: "Chỉ có núi triều là thật có tình, tướng tướng công hầu có thể đoán ngay." Lại nói: "Chân long giấu huyệt khó tìm, chỉ có núi triều biết được lòng nó (?)." Ấy là vì đã có long huyệt sinh thành thì ắt có núi triều tự nhiên ứng đối, như câu "trong cửa có người quân tử thì ngoài cửa người quân tử đến". Lưu thị nói: "Nếu có long huyệt mà không có núi triều án đẹp nổi bật, thì đó là quỷ long (mạch giả) kết rỗng, quyết không phải huyệt thật; dù có kết tụ mười phần thì sức phúc cũng nhỏ." Bài phú nói: "Đừng kết bạn với kẻ không bằng mình, nên tìm núi triều đặc biệt khác thường."

 Nhưng núi triều đối cũng có mấy cách, không thể không xét: có đặc triều, có hoành triều, có nguỵ triều. Núi từ xa xôi đi đến, có hai dòng nước kẹp hai bên đưa tiễn, cúi lạy mà tới, gọi là đặc triều (núi chầu thẳng chính diện), cách này là hạng trên; có núi triều như thế thì huyệt kết ắt thật. Liêu thị nói: "Từ chính diện đẩy tới gọi là triều, chẳng ngại xa xôi." Dương công nói: "Từ chính diện đẩy tới mới là thật." Lại nói: "Núi triều cùng long xa như nhau, cùng tổ cùng tông đến làm bạn." Lại nói: "Núi khách nghìn dặm đến làm triều, đến trước mặt thì làm án gần" — chính là vậy.

 Hoành triều (núi chầu nằm ngang) là núi giăng ngang như bức màn, quay mặt về huyệt có tình; hoặc hai bên như lính xếp hàng hô chào. Dương công nói: "Cũng có núi xếp ngang làm triều, nếu là triều ngang thì như lính hầu dạ chào. Núi trước chạy ngang, chân chia nhánh, trên nhánh làm triều thì đầu cúi xuống trước. Đầu cúi xuống làm thế hạ (?) hoặc nhọn hoặc tròn, từng đôi từng đôi đến chầu xếp trước mặt ta. Lớn thì xếp ban, nhỏ thì đứng hàng, như cá chụm đầu, như tằm sát vai." Ngô công nói: "Núi triều vốn quý ở chỗ chầu thẳng tới, lấy án ngang làm triều cũng có thể dùng. Đầu nổi đỉnh ứng, thân cúi lạy, xét kỹ thấy đối diện có long quay về."

 Nguỵ triều (núi chầu giả) là dù có đỉnh nhọn thanh tú, nhưng đại thế chạy thẳng đi vô tình, phía dưới không có núi cúi lạy, phía trên không có ý ứng đối chính diện. Dương công nói: "Núi triều cũng có thật có giả. Nếu là thật thì chạy thẳng tới; nếu là giả thì núi không tới, chỉ uổng công ham dáng nhọn tròn khéo như tranh. Nếu có triều thật, nước chảy vào lòng, thì chẳng cần phải nhọn tròn như rồng ngựa. Chỉ cần lên xuống nhấp nhô mà tới, không ưa dáng nhọn mà nghiêng đổ chạy thẳng đi. Chạy thẳng đi gọi là núi triều rơi, dù có nhọn tròn cũng vô dụng; ví như người sang đứng nghiêng mặt, tình ý chẳng dính dáng gì đến ta." Lại nói: "Núi án như ngọc cắm trời xanh, từ chính diện đẩy tới mới là thật. Nghiêng mặt thành đỉnh mà thân chạy thẳng đi, vô tình với ta mà như có tình. Thầy đời thấy vậy phần nhiều tìm huyệt, táng xuống nào biết đã hại chết người." Vì thế phải xét tình thật của núi triều, không được vội lấy đỉnh nhọn tròn thanh tú mà cho là núi triều tốt.

 Nhưng cũng có nơi không có núi triều mà hướng về nước. Sách "Bát đoạn cẩm" nói: "Có án thì không cần nước chầu; nước chầu mà không có án lại càng quý." Chu Đào Tiên nói: "Có án thì án phải ngay ngắn; không có núi thì cần nước chầu về." Ngô công nói: "Có núi thì hướng về núi, không có núi thì hướng về nước; nước có tình thật thì tự khắc đại quý." Dương công nói: "Cũng có chân long không có núi triều, chỉ xem các dòng nước tụ về giữa đó."

 Còn hình tượng của núi triều thì cũng không cần câu nệ. Đại để cần ngay ngắn thanh tú, hoặc nhọn, hoặc tròn, hoặc vuông, hoặc bằng, đều phải tươi sáng duyên dáng; kỵ vỡ vụn, lởm chởm, gồ ghề cheo leo, xấu xí, xiêu lệch, chạy trốn, quay lưng, lồi lõm, nhọn đâm, sưng phồng, thô dữ, sạt lở đất đỏ, khô gầy, vô tình. Lưu thị nói: "Triều án tốt là đỉnh đẹp nổi bật phía trước, có bình phong che phía sau; hoặc màn bằng phía trước, đỉnh đẹp chầu từ xa. Nhọn như bút dựng, tròn như hốt đặt, vuông như bàn kỷ, nằm ngang như cuộn sắc phong (?). Hoặc ngũ tinh đều hội (đủ năm dạng núi theo ngũ hành: tròn là Kim, thẳng cao là Mộc, lượn sóng là Thuỷ, nhọn là Hoả, vuông bằng là Thổ), tam thai xếp chầu, như chuông treo trống đặt, như dàn trận xếp ban. Đối diện chầu về là tốt; còn núi đồi rối loạn, đá dữ lởm chởm, chân núi nhọn đâm, thân hình vỡ vụn, thế như bay chạy, xuôi dòng mà đi, thế như xác nằm, đối với huyệt như nghiêng lệch là xấu."

 Người đời lại có kẻ cố chấp vào hình tượng: trước lấy long huyệt định là hình gì đó, rồi nhất thiết đòi triều án phải hợp với hình ấy mới là ứng. Như hình thoa vàng thì lấy đài trang điểm, hộp phấn làm án; hình hổ thì lấy gò như đống thịt làm án… Các bậc đi trước đều đã ra sức bác bỏ, không cần câu nệ. Tôi thường cho rằng núi sông từ khi trời đất mở ra, hình đã định thì không thể đổi; còn vật dụng lớn nhỏ, dài ngắn, vuông tròn, sang hèn thì mỗi thời mỗi khác. Cho nên mũ cói thì đời Đường coi là hèn mà đời Tống coi là sang; túi cá vàng, cá ngọc đời trước đeo, mà triều ta không dùng. Còn trăm vật khác không kể xiết. Tóm lại đều không phải phép cố định, sao có thể cố chấp? Người khôn chớ câu nệ.

 Về chuyện núi triều chủ giàu sang ra sao, thì "Nang kim" cho rằng núi nhọn tròn thanh tú chủ văn chương vinh hiển, núi vuông vắn đầy đặn chủ con cháu giàu lớn. Ngô quốc sư cho rằng núi vuông mà thanh tú chủ vương hầu, tể tướng, ngôi cao nhất trong hàng bề tôi; nhọn mà thanh tú chủ văn chương vẻ vang; tròn mà đầy đặn chủ rất giàu, sang vừa. Những điều ấy đều có lý. Nhưng sa như gái đẹp, sang hèn theo chồng, không phải núi triều ứng là có thể chắc chắn được, mà vẫn phải xét long huyệt trước làm chuẩn.

 Đặc triều (núi chầu thẳng chính diện)

 Bàn về đất đồng bằng không có triều án

 Có người hỏi: Liêu thị nói: "Điều đáng ghét nhất là không có núi án, cơm áo ắt khó khăn." Đất vốn lấy việc có núi án, núi triều đối diện làm tốt; nhưng nơi đồng bằng đồng hoang, nhìn hút mắt không có núi, tức là không có triều án, đất ấy e không dùng được chăng? Đáp: Huyệt ở đồng bằng chỉ lấy đất bằng làm án, cao một tấc đã coi là núi. Hoặc bãi cỏ giữa ruộng, hoặc bờ ruộng ranh nước, hễ hơi cao lên đều là triều án. Xem xét kỹ thì đều có lành có dữ, cần gì phải câu nệ vào triều án là đỉnh núi! Vả lại trong hang núi cũng có một hạng đất quý không có núi triều, nhưng ắt có núi án thấp nhỏ ở gần để khoá giữ khí bên trong. Lời Liêu thị là nói riêng cho trường hợp không có án, cho nên đất không thể không có án. Quán Vật Chúc công nói: "Núi triều xa ngoài vài chục dặm, mờ mịt giữa đồng hoang; án gần lại không có, khí minh đường tan, nghìn lớp núi xanh đẹp cũng là vô ích." Lương Nhược Khê nói: "Trái phải vòng quanh như có tình, long đến xuống huyệt cũng rõ ràng; nước dài không án, minh đường trống trải, táng xong con cháu gia sản đổ nát." Như vậy việc có hay không núi triều không quan trọng lắm!

 Bàn về việc không thấy ngoại dương

 Có người hỏi: Có đất hoàn toàn không thấy núi triều đẹp ở vùng ngoại dương, đất ấy có sức phát đại quý không? Đáp: Cũng phải xét long trước. Nếu long ngắn thì phần nhiều là chân núi để hở, cuộc đất lại bí tắc, quyết không có sức đại quý. Nếu là long lớn kết huyệt thì lại thường có núi tùng theo chồng lớp bao bọc, nên không thấy ngoại dương. Chỉ cần long thật huyệt đẹp, ngoại dương có đáng bàn gì! Người đời nhận lầm đất lớn chính là mắc vào cái lỗi này. Bởi đất lớn hay nhỏ là do sức của long. Nếu không truy xét gốc long huyệt mà chỉ một mực ham sa thuỷ thì ắt bị đất giả làm lầm. Quả thật ở cuộc đất có minh đường lớn, thế núi bày la liệt, các đỉnh phô vẻ đẹp, như ba nghìn cung nữ phấn son, tám trăm ca kỹ, làm loá mắt người, kẻ mê muội bị chóng mặt. Họ không biết những núi sông như thế phần nhiều kết thành dương cơ (nền đất cho người sống ở, như thành thị) của tỉnh, quận, châu, huyện. Liêu Kim Tinh nói: "Núi sông nơi kinh đô ắt tụ lớn, tụ vừa thì làm thành thị, huyệt âm (mộ) nên ở chỗ tụ nhỏ." Cho nên huyệt mộ phần nhiều thu gọn chắc chắn, bốn thế kín đáo, chứ không đẹp ở chỗ minh đường lớn, đỉnh đẹp ở xa. Sao có thể thấy cuộc lớn mà cho là đất lớn, còn đất không thấy núi triều đẹp ở ngoại dương thì cho là không có sức đại quý?

 Những ngôi mộ nổi tiếng tôi từng thấy, như đất mộ mẹ Chu Văn công (Chu Hy, đại nho đời Tống) ở núi Hàn Tuyền, Kiến Dương: trước huyệt có một núi áp sát, không thấy ngoại dương. Con của Văn công là Tại, cháu là Giám đều làm quan Thị lang; chắt là Tuấn lấy công chúa của vua Tống Lý Tông. Đến nay ở hai nơi Huy Châu và Kiến Ninh, con cháu đời đời được tập ấm chức Bác sĩ. Gần đây con cháu ông táng một huyệt bên trái, sinh ra một tiến sĩ tên là Lăng, hiệu Long Cương, làm quan Thiêm hiến (phó chức quan giám sát, xét xử) ở Hồ Quảng; táng một huyệt bên phải, sinh ra hai người đỗ thi hương. Lại như tiên sinh Thái Tây Sơn tự chọn đất làm sinh phần (mộ làm sẵn khi còn sống), là chỗ long lớn kết huyệt trong hang núi; núi bên trái chắn ngay trước mặt, che hết ngoại dương, không thấy gì cả. Cháu ông là Văn Túc công Thái Hàng làm Tể tướng, con cháu đông đúc. Cùng với đất của Hứa Học sĩ ở Lạc Bình do Liêu công táng, đất mộ tổ của Nghê Ngự sử ở Vụ Nguyên do Đổng công táng, lại có đất mộ tổ của Lý Phương bá (quan Bố chính sứ, đứng đầu hành chính một tỉnh) ở Kinh Sơn, của Trần Hội nguyên (người đỗ đầu kỳ thi hội), Vương Thị lang ở Thai Châu, của Hồ Thượng thư ở Hàng Châu… đều thuộc cách này, có hình vẽ ở dưới. Đất mộ mẹ Văn công và đất mộ tổ Hứa Học sĩ đều xem ở quyển phép xem nước; đất họ Nghê xem ở quyển phép xem huyệt.

 Đất bên phải ở Kiến Dương, tên đất là núi Thuý Lam. Long của nó khởi từ Tây Sơn, mở trướng (dãy núi giăng ngang như màn) mà xuất thân, chạy đi hùng vĩ, nhiều lần vượt qua hẻm thắt (chỗ mạch núi thắt lại, hạ thấp để nối hai đoạn), đến Ông Điền lại đứt lớn, đi mạch qua giữa ruộng lúa non rồi nổi lên, lại mở trướng thành cách "cuốn rèm thi điện", lại xếp tam thai; mạch chính rơi xuống ở giữa, uốn lượn mềm mại, thế như rắn sống. Hai bên chồng lớp ôm che; đến chỗ vào đầu huyệt thì thành sao Kim dạng thái âm (núi tròn đầu, mềm, thuộc hành Kim) mà kết huyệt, huyệt treo ở góc trái. Bên phải kéo ra diệu. Chỉ có điều huyệt thấp, mà cánh tay ngược chiều khoá chặn quá gần lại cao, chắn trước mặt làm án, không có minh đường rộng mở, không thấy ngoại dương. Núi hạ thủ lớp ngoài lại ngắn cụt, nước bên trong chảy xiên như đổ tháo ra. Lấy con mắt người thường mà xét thì long hổ, minh đường, triều đối dường như không có gì đáng lấy, trái lại giống như khe cùng, xó núi hẻo lánh. Họ không biết long lớn chạy mấy chục dặm, kết tụ ở đây. Nước khe vòng quanh, chặn ngang ôm lại, long còn đi đâu được? Huyệt kết giữa chỗ các núi quây theo, cực kỳ kín đáo, đúng là chỗ "giấu gió tụ khí". Tuy không thấy ngoại dương cũng chẳng hại gì đến sự quý. Ôi! Nếu không phải con mắt sáng suốt của tiên sinh Tây Sơn thì ai biết được nơi này?

 Đất bên phải ở Tảo Thị, huyện Kinh Sơn, tên đất là Ban Đề Mã Khẩu. Long của nó đến từ rất xa, không kể kỹ. Tạm nói từ thiếu tổ (ngọn núi lớn gần nhất làm gốc của đoạn mạch kết huyệt) là núi Đại Nguyệt: liên tiếp nổi các đỉnh rồi rơi xuống thành sườn đồi bằng, nhiều lần mở trướng vượt hẻm, uốn lượn chạy mấy chục dặm. Đến khi vào cuộc, mở trướng lớn, trong trướng rút ra một nhánh non mềm. Lại liên tiếp xuyên qua ruộng, thắt khí lại, đến đầu huyệt thì kết thành chỗ gồ lên giữa đất bằng, đặt huyệt trên mặt chỗ gồ. Phía trước nhả ra chiên thần (phần đất thừa trải ra trước huyệt như tấm thảm), hai bên nhiều lớp bao bọc. Một núi ở hạ thủ ngược chiều nước chặn ngang qua trước huyệt, mở chính diện hướng về huyệt, thành cách quý "văn tinh hình chữ nhất". Cuộc trong chặt chẽ, vùng ngoài rộng mở, khe lớn vòng quanh, nước hồ ngầm chầu về, được nước giấu gió, thật là đất tốt. Đây là do Cửu Uyên công tự chọn. Sau khi táng, cháu ông là Ngũ Hoa công tên Thục đỗ tiến sĩ, làm quan đến Phương bá; người cha được phong tước, hiệu Nam Đài, sống thọ tám mươi lăm tuổi. Các cháu là Dực Hiên công Duy Trinh, Hội Hiên Duy Cực, Giới Hiên Duy Phác, Đức Hiên Duy Tiêu, Dụng Hiên Duy Tiếp, cha con anh em liên tiếp đỗ đạt, vào Hàn lâm viện, làm chủ khảo các kỳ thi, giàu sang trọn vẹn.

 Đất bên trái ở phía bắc thành phủ Thai Châu, tên đất là Hậu Lĩnh. Long của nó chung tổ với long của phủ, từ núi Quát Thương, Thiên Mỗ, qua Tiên Cư, Thiên Thai ba bốn trăm dặm, không kịp kể kỹ. Đến khoảng mười dặm gần thành thì chia mạch rơi về bên phải, thực ra là long đưa tiễn, theo hầu của long phủ. Nổi lên đỉnh núi cao lớn, chồng chất như màn trướng. Trong trướng rút ra một mạch, uốn lượn kỳ lạ khéo léo, đủ cả dáng ngựa chạy, chuỗi ngọc xâu. Lại từ trướng bên phải của bản long mọc theo một nhánh, cao lớn như nhau. Long này mượn núi của long phủ bên trái làm chỗ dựa, lại được bọc ở giữa, nhấp nhô liền nối, hạ xuống thấp bằng, chạy thẳng ra mấy trăm trượng. Huyệt kết nằm ngang ở lưng mạch, lấy ngọn núi ở chỗ vượt hẻm của long phủ làm án chính dạng văn tinh (núi chủ văn chương), thanh kỳ đặc biệt. Cánh tay phải của chính thân không quay lại, nhưng lưng trướng của long phủ lại tự quấn qua sau cánh phải một cách có tình, ngược dòng sông lớn mà làm cửa ngõ. Các đỉnh Vọng Hải trước phủ chồng lên ở thuỷ khẩu, đều đắc lực. Nhưng trước huyệt không có dư khí (phần đất thừa trước huyệt), lại ở giữa chỗ thấp bằng, bốn bề núi cao vút, trước mặt chật hẹp, cũng không có núi bút văn, không thấy ngoại dương. Hạ thủ chính thân chạy thẳng đi, không lọt vào mắt người thường, gọi là hình "kiếm bay ra khỏi bao". Táng Trần công Phố Tĩnh (?), người đinh rất thịnh, sinh ra tiến sĩ, hội nguyên, hội khôi (người đỗ đầu một kinh trong kỳ thi hội), đỗ thi hương, mũ áo quan lại hàng mấy chục người, một người làm nhà lý học, tức Cung Mẫn công. Đến nay giàu sang chưa dứt. Tương truyền trong làng là do gặp vị tiên đầu bù mà táng.

 Đất bên phải ở phía đông bắc trị sở phủ Hàng Châu hai mươi lăm dặm, tên đất là núi Tinh Đình. Long của nó từ ruộng bằng vụt nổi lên đỉnh núi cao lớn mở trướng, trong trướng mở mạch chia nhánh, xa xôi mấy dặm, tự quây quần ôm vòng lẫn nhau. Hai lớp long, hai lớp hổ, ở giữa rủ xuống một nhũ (mạch đất lồi ra như bầu vú), là sao dạng Thuỷ Mộc rơi xuống thành huyệt, lệch sang bên phải. Cán long vào đầu huyệt, toạ núi phương Tuất (lưng tựa phía tây bắc), hướng phương Thìn (mặt nhìn phía đông nam), hình như gió thổi dải lụa. Khí bên trong được giấu và tụ, minh đường trong ngoài khoá chặt, không thấy ngoại dương. Sau khi táng sinh ra Đoan Mẫn công Thế Ninh, đỗ tiến sĩ, làm quan đến Thái tử Thái bảo, Binh bộ Thượng thư, được truy tặng Thiếu bảo. Con tên Thuần, làm Thái thú.

 Đất bên phải ở phía đông trị sở Thai Châu hai mươi dặm, tên đất là Thượng Điền. Long của nó mạch đến rất xa, từ núi cao rải xuống ruộng bằng, năm sáu dặm không thấy dấu vết. Sắp kết huyệt thì bỗng giữa ruộng nổi lên gò đống, níu nhau nối nhau, ba bốn lần chuyển lớp, mới thành sao Kim hội tụ, trước sau trái phải đối xứng, lớn nhỏ xa gần đều đặn. Bốn mặt có các văn tinh dạng thái âm tụ lại, nhà thuật gọi là "bốn Kim chiếu nhau", là cách quý. Cha con Vương công hiệu Kính Sở có bốn người đỗ khôi nguyên văn, chính là ứng nghiệm của nó. Vốn được xem là hình "cua nhả bọt". Hình tượng tuy không thể cố chấp, nhưng cũng có khi ngẫu nhiên hợp mà ứng nghiệm lạ. Đất này trước huyệt có mạch suối chảy, ông Kính vì lòng hiếu thảo cho lát đá xây bờ. Công việc chưa xong mà suối đã đục rồi cạn, liền chết mấy người con trai nhỏ và đàn bà trong nhà. Có người bảo là vì con cua không được nhả bọt. Bèn dỡ bỏ đá đi, chưa đầy hai tháng suối lại chảy, trong như cũ. Thế mới thấy hình tượng giống thật cũng có khi ứng không sai như vậy.

 Đất bên trái ở trên đường quan, cách huyện Phủ Điền hai mươi dặm về phía tây nam. Long của nó chia kết với long của phủ, chia mạch từ núi Tam Tử, hùng hậu kéo dài, nhấp nhô mạnh mẽ đẹp đẽ. Đến chỗ vào đầu huyệt thì mở trướng lớn, trong trướng rút ra mạch chính, rủ đầu kết huyệt. Hai bên cong ôm, nhiều lớp bao bọc. Trước mặt cánh tay phải chặn ngang làm án gần, khoá tụ khí bên trong. Vùng ngoại dương chầu ngầm, nước khe vòng quanh. Đây là đất táng theo sắc vua của Thượng thư Giản Túc công Lương Vĩnh. Theo con mắt người thường thì núi bên phải xuôi chiều nước, minh đường trong chật hẹp, không thấy ngoại dương. Phía hạ thủ rộng xa, có dựng đình để bù vào, cũng là cách làm khéo. Họ không biết chỗ long khí vượng thì cuộc đất phần nhiều chặt chẽ, không thấy ngoại dương thì có hại gì? Sau khi họ Phương táng, khoa bảng liên tiếp, nhân tài nối nhau xuất hiện, giàu sang sống lâu. Thiệm Nhai công Du Tích làm Tả Phương bá Sơn Đông, phúc lộc kéo dài chưa dứt.

 Đất bên phải ở phía đông bắc huyện Lâm Hải mười dặm, tên đất là Song Kiều. Long của nó chia ra từ long phủ, vụt nổi lên sao Mộc chọc trời (núi thẳng cao), liền bốn ngọn, đẹp lạ khác thường. Hai bên che hầu, nhiều lớp chồng chất, phô vẻ lạ đẹp, ngoài mấy chục dặm có núi lớn quấn quanh. Một mạch chính thân thanh tú, sao ở đầu huyệt tôn quý, thành sao Kim dạng thái dương (núi tròn sáng, cứng cáp), mở thành ổ huyệt ngay ngắn sạch sẽ, kết tụ tinh xảo. Ngay trước huyệt nhả ra một chiên thần, trải xuống ruộng bằng mấy chục trượng, lại nổi lên một núi tròn như lông mày ngài làm núi ứng chính diện. Nước hình chữ bát trước huyệt giao nhau ở bên trái, vòng qua bên phải mà đi. Sa bên phải mờ mờ ẩn hiện, ngược chiều ôm vượt qua trước. Nước chảy ngược trăm bước, chuyển sang phương Mão (chính đông). Chỗ cửa nước ra có hai núi hình rùa rắn đứng canh cửa, uốn khúc chảy vào phương Đinh (phía nam lệch tây). Trên phương Đinh có núi bút văn cắm trời, nhưng từ trong huyệt không thấy. Sinh ra Đặng công, đỗ tiến sĩ khoa Canh Tuất, làm quan Đô gián (quan can gián), thăng Quang lộc khanh, người đinh rất thịnh, ruộng liền bờ nối thửa, cả nhà hưng thịnh.

 Bàn về núi triều chầu ngầm

 Có người hỏi: Sách địa lý nói "chầu hiện rõ không bằng chầu ngầm", thuyết ấy thế nào? Đáp: Chân long kết huyệt mà sức lớn thì dù ngoài mấy trăm dặm vẫn có tác dụng. Như Chu Tử bàn về đất kinh đô vùng Ký, nói các núi Ngũ Lĩnh ở Giang Nam là lớp án thứ tư thứ năm. Khoảng cách giữa chúng mấy nghìn dặm, làm sao thấy được? Chỉ là bàn đất trước hết phải hiểu đại thế, rồi mới có thể nói đến điều này. Nếu long nhỏ huyệt nhỏ mà cũng muốn chỉ núi sông xa ngoài làm triều chầu thì sai. Bởi phải có long đến từ trăm dặm mới có cuộc thế trăm dặm; long đến nghìn dặm mới có chiếu ứng nghìn dặm, tuỳ sức long huyệt mạnh yếu thế nào.

 Tôi từng thấy người nay bàn đất, không xét sức long huyệt, cứ một mực ham đỉnh đẹp ở xa, chuộng cuộc lớn; hễ ngoài án hay ở các chỗ thuỷ khẩu có đỉnh lạ nước đẹp thì chỉ vào mà bảo là chầu ngầm. Đến khi thấy núi dữ nước xấu thì lại bảo từ huyệt không thấy nên không hại. Ôi! Sao mà sai lầm thế! Đã cho cái tốt là chầu ngầm thì cái xấu chẳng phải là giết ngầm sao? Đó là không biết gốc rễ mà chỉ bàn cành lá. Nếu long huyệt thật quý thì những hình dáng dữ xấu dù bày ngay trước mặt, nhìn thấy cũng không đáng sợ; long huyệt không thật thì dù đỉnh lạ cắm trời, nước đẹp chầu thẳng về cũng vô ích, huống chi là những thứ không thấy được? Dương công nói: "Sa như gái đẹp, sang hèn theo chồng; nước như quân tinh nhuệ, tiến lui do tướng." Bốc thị nói: "Bản chủ hèn kém thì bút văn biến thành bút vẽ; long huyệt đặc biệt tú lệ thì đao giết người hoá thành nha đao." Đó là lời bàn không thể thay đổi.

 Tuy vậy lại quý ở chỗ linh hoạt, biến hoá tròn trịa, tự tâm lĩnh hội, không thể cố chấp một chiều. Quả có trường hợp từ huyệt không thấy, cái kỳ diệu chầu ngầm ở bên ngoài, mà ứng nghiệm cũng ở bên ngoài: hoặc con gái được sang, hoặc rời quê mà sang, hoặc sang ở bên ngoại — đều là thế. Như dương cơ làng Thư Lâm ở Kiến Dương, bốn mặt đỉnh lạ vòng quanh la liệt, đẹp vút tận mây. Nhưng vào đến huyệt thì chỉ thấy núi thô ép sát kẹp hai bên; các sa đẹp lạ phía trước đều bày ở bên ngoài, chạy chéo không ngừng. Đó là khí đẹp phát tán ra ngoài, còn bên trong thì bí tối thấp bẩn, cho nên ở đó cũng chẳng có ai hiển đạt, tuy phần nhiều giàu có mà phong tục không chuộng lễ. Thế nhưng sách vở lại từ đây mà ra, truyền khắp thiên hạ, đó cũng là ứng nghiệm của cái đẹp ở bên ngoài.

 Bàn về núi triều rối loạn

 "Táng thư" nói: "Như ôm muôn báu mà nghỉ yên, như bày đủ muôn món ăn mà sạch sẽ chỉnh tề." Lại nói: "Như của báu mà có được (?)." "Hắc nang kinh" nói: "Sa phía trước cần đống chồng lên đống." "Tuyết tâm phú" có câu "ba nghìn phấn son", "tám trăm ca kỹ". Những lời ấy đều nói sa phía trước quý ở chỗ chồng lớp. Nếu đúng như vậy, chẳng phải gần như quá rối loạn sao? Sa chầu phía trước vốn quý ở chỗ nhiều lớp chồng chất, phô vẻ lạ đẹp. Nhưng đỉnh núi quá nhiều, lộn xộn đục rối, có thể hướng về đây, cũng có thể hướng về kia, thì tình ý không chuyên một, sao gọi là tốt được? Bài phú nói: "Đỉnh nhọn đẹp nổi lên, chỉ cần một hai đỉnh." Đó mới là lời bàn xác đáng. Ngô công trong "Khẩu quyết" nói: "Ba đỉnh thì đối vào đỉnh giữa, hai đỉnh thì đối vào khoảng trống." Thận trọng đến thế.

 Như đất mộ tổ của Từ phò mã ở huyện Lạc Bình, phía trước có hai đỉnh đứng sừng sững. Trước đó, một vị thầy giỏi cùng học trò đến xem, nói: "Đất này sẽ sinh ra người sang quý nhờ kết hôn với nhà vua." Người học trò bèn lén táng cho họ Từ, không biết hướng vào khoảng trống mà lại hướng lệch vào một đỉnh. Thầy lại đi qua, kinh ngạc nói: "Sai rồi!" Bèn đòi lá số (lời đoán) mà đề rằng: "Đáng đối khoảng trống lại đối vào đỉnh, năm sau chớ bảo đất không có công. Làm quan ắt nhờ vợ mà sang, đang lúc đắc ý lại trúng gió." Về sau họ Từ quả hai đời lấy công chúa, kiêu ngạo ngang ngược không giữ phép, triều thần dâng sớ hặc tội, bị chém đầu. Đủ thấy hai đỉnh mà còn có chuyện đối khoảng trống không thể sai, huống chi là đỉnh núi lộn xộn?

 Cho nên dương cơ của Trương Chân nhân (vị Thiên sư đứng đầu Đạo giáo) ở núi Long Hổ, phía trước đối với núi Tỳ Bà, tên cũ là núi Thương Đao; tuy cao vút dày đặc như răng cưa xếp hàng, nhưng vì quá nhiều nên không thành được bút văn mà thành bút vẽ bùa. Sự giàu sang của họ từ hai đời Hán truyền đến nay, lâu dài không suy, là nhờ long huyệt đẹp, không phải do sa phía trước làm chủ được. Tuy vậy lại không thể cố chấp. Nếu các đỉnh phía trước vòng quanh la liệt, phô vẻ lạ đẹp, thì phần nhiều lại là ứng của long huyệt đại quý; chỉ cần ở giữa có một hai đỉnh đặc biệt khác thường để lấy làm đối chính. Như dương cơ của Trạng nguyên Ngô Bá Tông ở Tân Điền, huyện Kim Kê (?), phía trước chầu bảy mươi hai đỉnh, quả sinh ra bảy mươi hai người đỗ khoa cử. Bảy mươi hai đỉnh chẳng phải là nhiều sao? Chỉ vì ở giữa có hai đỉnh đặc biệt làm đối chính nên anh em họ Ngô đều đỗ nhất giáp (hạng nhất trong kỳ thi đình). Lại như đất mộ tổ họ Phạm ở huyện Lan Khê, phía trước đối chín đỉnh, có cái quý chín con đỗ đạt, chính là ứng nghiệm.

 Cho nên phàm đỉnh núi lẫn lộn thì ở giữa phải có một hai đỉnh vươn lên khác hẳn, chầu về tự nhiên, không cần chọn lựa; còn các núi khác xếp hàng, mặt nào cũng có tình, quây hầu hai bên — đó là cách cực quý, lại không thể coi là rối loạn. Chỉ cần chúng cách huyệt hơi xa thì tốt. Bởi các đỉnh bày la liệt, nếu quá gần huyệt thì rốt cuộc thấy rối đục; hơi xa thì tự nhiên thanh kỳ tú lệ. Vì sao? Vì đỉnh đẹp tuy đẹp, nhìn gần cũng xấu; đỉnh xấu tuy xấu, nhìn xa cũng đẹp, là vậy. Đại để núi triều tuy cần bày vẻ đẹp phô dáng lạ, nhưng không được chỉ ham cái đẹp mà gây ra hoạ mất huyệt. Cho nên nói: "Dưới chỗ ngồi nếu không có mạch khí thật, trước mặt có muôn lớp núi cũng là uổng." Lại nói: "Dưới chỗ ngồi không có long, triều đối thành vô ích." Càng phải xét kỹ long huyệt, không thể chỉ vì triều đẹp mà ưa. Tôi thường nói: người đời đều chỉ thích đỉnh nhọn, không biết phép địa lý trọng chân long; long nếu không thật, huyệt không đúng, núi triều đẹp như tranh vẽ cũng thành vô ích. Đó cũng là ý trọng gốc mà nhẹ ngọn.

 Hình núi Long Hổ xem ở quyển dương cơ.

 Hình dương cơ họ Ngô ở Tân Điền xem ở phần hình dương cơ.

 Đất bên phải ở làng Kim Sơn, huyện Lạc Bình. Long huyệt đều đẹp, tiếc rằng đặt hướng hơi lệch nên phúc bị giảm như thế. Bởi hướng đã lệch thì bên trong việc thừa khí phân kim (dùng la bàn chia độ để đặt quan tài đón đúng luồng khí), bên ngoài việc sa thuỷ hướng về hay quay lưng đều trái nhau cả. Đúng là "sai một li, đi một dặm", há chẳng tin sao?

 Đất bên trái ở cách huyện Lan Khê hơn một dặm về phía đông, là nhánh chia ra kết huyệt của long huyện. Sau khi chia, vụt nổi lên sao Thổ dạng mở sắc phong (núi vuông bằng như cuộn sắc phong trải ra), làm trướng sát thân. Từ trong trướng mạch chính rút ra, rơi nghiêng về một bên, mở miệng thành cách oa huyệt (huyệt hình cái ổ lõm). Minh đường trong tụ tròn, vùng ngoài rộng mở, nước sông phủ Kim Hoa ôm ngang, vòng quanh trái phải như dải đai. Long hổ đều đặn kỳ khéo, án gần ngược chiều nước cong ôm có tình. Bên ngoài có chín đỉnh cắm trời, đẹp đặc biệt. Sau khi họ Phạm táng, một người cha sinh mười con, chín người đỗ đạt. Người còn lại không đỗ là tiên sinh Hương Khê tên Tuấn, dốc chí học đạo, đời gọi là bậc đại nho; cho nên nay tục truyền "mười con chín người đỗ".

 Bàn về một đỉnh núi đẹp đứng một mình

 Có người hỏi: Thuyết triều án rối loạn thì đã được nghe rồi. Nhưng có một núi chầu về thì lại có người bảo là "một đỉnh đẹp đứng lẻ" thì không tốt, vì sao? Đáp: Thuyết ấy là bàn về thân long, không phải bàn về sa chầu. Bởi phép xem long kỵ đỉnh đẹp đứng lẻ, sợ nó đơn độc lạnh lẽo; đó là điều gọi là long sợ cô đơn, quý ở chỗ có núi che phủ, đưa tiễn, hầu hạ. Còn sa chầu thì cần cao vút thanh tú. Nếu có một đỉnh vươn lên khác hẳn, đẹp vút tận mây, thì là cách cực quý, trong phép xem sa gọi là "bút văn cắm trời". Nếu long huyệt dưới chỗ ngồi thật đúng thì chủ cái quý của bậc đại nho lý học, thần đồng, trạng nguyên, còn kỵ gì một đỉnh đẹp đứng lẻ? Tôi từng thấy đất mộ tổ của Chu Văn công, Vương Kinh công (Vương An Thạch), nhà ở của La Nhất Phong công, đều là một đỉnh đẹp nổi bật, sao có thể bảo đỉnh đẹp đứng lẻ là không tốt?

 Có người nói: Nếu đúng như lời bàn ấy, thì thuyết "bút văn cô đơn" trong "Tuyết tâm phú" là sai chăng? Đáp: "Tuyết tâm phú" có rất nhiều chỗ bị người sau sửa đổi nguyên văn. Tôi từng tra bản chú của Đổng Đức Chương thì chép là "bút văn xiêu lệch", khá có lý. Bởi bài phú đã kỵ bút văn cô đơn, sao lại còn nói "đỉnh nhọn đẹp nổi lên, chỉ cần một hai đỉnh"? Lẽ nào tự mâu thuẫn như thế? Rõ là không đáng tin. Vả lại long huyệt thật quý thì dù đỉnh chầu xiêu lệch cũng không hại lớn, chỉ giảm sức đôi chút mà thôi. Tôi từng xem mộ tổ của Thượng thư Đổng Văn Hy công ở huyện Ninh Đô, hình chuông đặt, tại nơi tên là Hoàng Phường; đỉnh phía trước nghiêng lệch, lời đoán rằng: "Tiếc thay đỉnh trạng nguyên không ngay, năm sau cũng làm chàng thám hoa." Quả sinh ra Văn Hy công tên Việt, đỗ thám hoa (người đỗ thứ ba trong kỳ thi đình) khoa Kỷ Sửu niên hiệu Thành Hoá, làm quan đến Lễ bộ Thượng thư. Đủ thấy đất đẹp hay xấu là ở long huyệt, không phải ở đỉnh núi chầu phía trước. Cho nên dù xiêu lệch còn sinh người quý, thì một đỉnh đẹp đứng lẻ có gì đáng kỵ!

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video