Bộ sách in lại "Nhân tử tu tri tư hiếu địa lý tâm học thống tông" (Những điều người làm con cần biết để giúp tròn đạo hiếu — Tổng hợp học thuyết cốt lõi về địa lý, tức phong thuỷ), quyển sáu, phần dưới, mục thứ hai.
Từ Thiện Kế, người ẩn cư vùng núi Đức Hưng, cùng [em là Từ Thiện] Thuật (?) biên soạn.
BÀN VỀ DƯƠNG CƠ (nền đất để dựng nhà ở, làng xóm, thành ấp cho người sống; khác với "âm địa" là đất để đặt mộ)
Dương cơ và âm địa có sức mạnh khác nhau, nhưng điều mà dương cơ chi phối lại càng hệ trọng hơn. Vì thế người xưa dời đến đất Kỳ, dời đến đất Hạo, dời đến Sở Khâu, đều thấy chép trong Kinh (Kinh Thi). (Đất Kỳ: nơi ông Cổ Công Đản Phủ, tổ nhà Chu, dời dân đến dưới chân núi Kỳ. Đất Hạo: kinh đô Vũ Vương nhà Chu dời đến. Sở Khâu: nơi Vệ Văn Công dời đô nước Vệ đến.) Đó thật là vì đất nước, làng mạc ruộng vườn, nhà cửa của dân đều nhờ vào nền đất mà dùng. Tuy lớn nhỏ khác nhau, nhưng sự ứng nghiệm điềm lành điềm dữ thì không khác. Đây cũng là điều trọng yếu bậc nhất trong địa lý, không thể thiếu. Nay ghi lại đại khái như sau.
TỔNG LUẬN VỀ DƯƠNG CƠ
Dương cơ so với âm địa, đại thể không khác nhau. Chỗ khác là: long (mạch núi, dải đất mang khí từ xa chạy đến) thì phải dài, huyệt (chỗ khí tụ lại để đặt mộ hay dựng nhà) thì phải rộng, thủy (dòng nước) thì phải hội tụ lớn, uốn cong lớn, sa (các núi đồi nhỏ bao quanh huyệt) thì phải giao kết lớn, từ xa chầu về ôm lấy. Vì sức mạnh của nền nhà ở lớn hơn đất mộ, nên phải ở nơi núi sông hội tụ lớn mới kết thành được. Hội tụ càng nhiều thì cục thế (thế đất, hình cuộc của cả vùng) càng rộng; cục thế càng rộng thì kết tác (sự kết tụ thành đất tốt) càng lớn. Bậc trên là kinh kỳ (vùng đất quanh kinh đô), tỉnh thành; bậc kế là quận; kế nữa là châu, ấp; kế nữa là nền đất chợ búa, làng xóm. Tất cả đều lấy mức hội tụ lớn hay nhỏ để phân hơn kém.
Liêu thị (Liêu Vũ, thầy phong thuỷ đời Tống) nói: "Đóng đô thì núi sông phải hội tụ lớn, hội tụ vừa thì làm thành thị. Mộ và nhà ở nên đặt nơi hội tụ nhỏ; hiểu được lẽ tiêu tức (lẽ thịnh suy, vơi đầy của khí) thì giành được cả công của thần." Kinh kỳ viên cục (thế đất bao quanh như tường thành cho kinh đô), tỉnh trấn, quận ấp, ở đây đều không kịp bàn; chỉ bàn riêng về nền đất nơi nước hội tụ, là điều sát thiết với nhà ở của dân. Nhưng lại có sự khác nhau giữa đất bình chi (vùng đồng bằng, mạch đất chạy thấp và phẳng) và đất sơn cốc (vùng thung lũng giữa núi). Điều cốt yếu là: đất bằng thì lấy được nước làm đẹp, đất thung lũng thì lấy tàng phong (kín gió, giữ được gió không cho khí tán) làm tốt.
Bốc thị (Bốc Tắc Cự, tác giả "Tuyết Tâm phú") nói: "Dưới nhánh núi lớn có nước giao nhau chảy, nên rừng mộ họ Khổng tốt tươi nhất." (Khổng Lâm: khu mộ dòng họ Khổng Tử ở Khúc Phụ.) Đây là đất bằng được nước. "Trong núi Long Hổ gió không lay động, nên vườn tiên mãi mãi là mùa xuân." Đây là đất thung lũng kín gió. Đất bằng phẳng và đất thung lũng có sức mạnh như nhau, chỉ là cách kết khác nhau. Đó là phép lớn để xem dương cơ.
BÀN ĐẠI KHÁI VỀ LONG, HUYỆT, SA, THỦY CỦA DƯƠNG CƠ
Long của dương cơ, từ chỗ khởi tổ (núi tổ, nơi mạch bắt đầu), xuất thân (đoạn mạch rời núi tổ), hành độ (cách mạch chạy), quá giáp (chỗ mạch núi thắt eo lại rồi đi tiếp), chi cước trạo đạo (các nhánh chân núi chìa ra như mái chèo), cho đến các cách xuyên lạc truyền biến (mạch luồn xuống, chuyển đổi hình thế), các cách đài, bình, trướng, cái (núi có hình như đài cao, bình phong, màn trướng, cái lọng che), và các phép nhập thủ (đoạn cuối mạch đi vào huyệt), đều không khác các cách long của âm địa. Chỗ khác chỉ là dài ngắn, xa gần mà thôi. Bởi vì âm địa tuy mạch chỉ vài đốt cũng có thể kết đất, còn dương cơ thì nếu không phải long lớn, thịnh vượng, dài xa thì không kết được.
Liêu thị nói: "Chỗ cán long (mạch núi chính, mạch lớn) dừng lại thì chia xa gần: dài nghìn dặm làm quận lớn; hai ba trăm dặm có thể làm châu, hơn thế nữa thì sinh người được phong tước hầu; trăm dặm chỉ đủ làm huyện lỵ, kém hơn thì làm chợ, trấn." Tạ Song Hồ nói: "Phàm đất kết làm nhà ở thì long so với âm địa phải dài gấp mấy lần. Cho nên có long dài ba bốn trăm dặm, đến chỗ tận cùng chắc chắn kết thành đất nhà ở, làm quận, ấp, chợ, trấn; hơi ngắn thì có thể làm làng lớn." Chính là như vậy.
Còn phép huyệt thì khác hẳn âm địa. Huyệt âm (huyệt mộ) tuy long chạy đến nghìn dặm, khi nhập thủ kết đất cũng chẳng qua một khoảnh vài trượng (một trượng khoảng hơn ba mét). Huyệt dương (huyệt nhà ở) thì lớn là tỉnh thành, chu vi hẳn phải mấy chục dặm; kế đến là quận huyện, cũng hai ba chục dặm; kế nữa cũng mười mấy dặm; nhỏ hơn nữa là làng xóm chợ búa, cũng không dưới vài dặm. Cho nên đất trải ra càng rộng thì sức mạnh càng lớn. Nhưng trải rộng được như thế, nếu không phải cán long dài và thịnh thì làm sao có được? Đó là lý do dương cơ phải có long sức mạnh lớn mới kết được.
Về phép sa, các núi triều ứng (núi phía trước chầu về, đáp ứng với huyệt), hộ tùng (núi hai bên che chở, đi theo mạch), thủy khẩu (cửa nước, nơi dòng nước chảy ra khỏi cuộc đất) cũng phải mở rộng tầm mắt mà xem xét, không giống âm địa chỉ lấy các sa gần huyệt để dùng. Tạ Song Hồ nói: "Đất nhà ở khi đến cuối mạch thì triều ứng, hộ tùng thường giản lược, không chu đáo đẹp đẽ bằng đất mộ. Bởi vì đất nhà ở được dùng lâu dài, nên cần thành cái thể (cái nền vững) để hưởng lâu; đất mộ chỉ dùng tạm thời, nên cần cái dụng (sức tác dụng) thịnh để lấy hiệu quả trong một thời." Qua đó thấy được nặng nhẹ giữa thể và dụng, lẽ thêm bớt cân bằng, cái then chốt của thịnh suy. Nhưng sa của dương cơ cũng chưa hẳn là không chu đáo đẹp đẽ, chỉ là vòng quanh rộng và xa, không thể một lần nhìn mà thu hết. Thật ra núi chồng lớp chầu về, khóa chặn giao kết, sự chu đáo đẹp đẽ ấy lại càng có nhiều cái đáng xem.
Đại khái thì la thành (vòng núi bao quanh như tường thành) phải rộng lớn, lại cần núi chầu phía trước ngay ngắn tôn nghiêm, hạ quan (núi ở phía nước chảy đi, chặn giữ dòng nước) ôm vòng có sức, thế là tốt nhất. Kinh nói: "Muốn biết nơi ở thế nào là quý: nước ôm núi vòng ắt có khí. Nếu bỗng nhiên dốc đổ ngay đầu núi chầu trước mặt, vỡ vụn, xiên lệch, bay đi, thì không phải đất lành. Phía hạ thủ (phía dưới, nơi nước chảy đi) vòng quanh, núi chầu vái ngay ngắn, núi giữ chủ đoan nghiêm không quay ngược lưng, thì dù không lớn cũng yên ổn hoà thuận, ở được trăm năm cơ nghiệp thịnh vượng."
Về nước thì lấy việc nhiều nguồn, nhiều khe hợp hội, chầu về uốn cong ôm vòng, quành lớn, tụ lớn làm đẹp. Cho nên phàm quận ấp, chưa có nơi nào không có sông lớn khe lớn bao ôm; dù là ấp nhỏ, chợ búa cũng phải thông được thuyền bè. Đủ thấy phải là nơi nước hội lại mới kết được dương cơ. Lại có nơi hai dòng nước kẹp hai bên đưa mạch đến, tới chỗ nhập thủ thì mạch trở mình ngược lại chầu về một dòng nước mà kết huyệt; có nơi hai dòng nước đưa đến giao hội, thuận theo chiều nước mà làm huyệt; có nơi một bên sông lớn bao ôm, một bên nước nhỏ hợp vào mà kết huyệt; có nơi tựa lưng vào chỗ nước phía sau hợp khâm (hai dòng nước khép lại như hai vạt áo) mà kết huyệt; có nơi dựa vào chỗ nước sâu tụ lại mà kết huyệt; có nơi bốn mặt đều là nước. Tuy có mấy loại khác nhau, nhưng đều lấy được nước làm quý. Chỗ dương cơ kết đất khác với long, huyệt, sa, thủy của âm địa, đại khái là như vậy. Nhưng còn phải chia làm hai loại cách cục là đất bằng và thung lũng mà bàn, mới định được quy mô kết tụ, hiểu hết tính tình của núi sông.
BÀN VỀ DƯƠNG CƠ VÙNG ĐẤT BẰNG
Đất bằng thì nhìn mênh mông không thấy bờ, nhưng cũng phải dựa vào lai lịch của long, và chỗ huyệt kết phải cao hơn đất xung quanh, thì mới là thật. Như giữa đất bằng mà cả một vùng không phân cao thấp, hoặc thế huyệt lại trũng thấp, thì không phải. Tuy vậy, gọi là cao cũng chỉ cao chừng một thước, hoặc vài tấc, đều gọi là cao. Đồng bằng Trung Nguyên phẳng như đá mài, chỗ núi tổ tông khởi lên ở ngoài mấy trăm dặm, tỏa xuống thành dốc thoải rồi biến thành đất bằng đồng rộng; có chỗ chỉ cao một tấc cũng là thân long, nước chảy không vượt qua được, ấy chính là xương mạch. Mắt người tầm thường nhìn ra mênh mông thì hoa mắt, lạc cả đông tây nam bắc, còn biết sao được long từ đâu tới? Huống chi mương rãnh ngang dọc, không thể tra xét. Có khi đi mấy chục dặm, giữa chừng bỗng nổi lên gò đống, có một hai mỏm xương đá (?), rồi lại ẩn đi. Đây đúng là điều gọi là "Long đi trong lòng đất, sống lưng chỉ hơi lộ như ngọn lông." Đi tiếp về phía trước, hoặc gặp hồ nước lớn, hoặc đến bên sông lớn, khe lớn, ắt có long bên kia sông giao hội; chỗ này ắt kết thành nền đất lớn (?), và nước ở đó ắt khác thường.
Thiền sư Thường Nguyệt nói: "Giấu dấu ẩn vết, khác hẳn loài thường; xuyên ruộng vượt nước, giữa đất bằng nổi lên; đã không có long hổ (núi hai bên tả hữu ôm lấy huyệt), lại không có hộ vệ; nắm bắt không rõ, tình ý của nó nằm ở nước." Dương thị (Dương Quân Tùng, thầy phong thuỷ đời Đường) nói: "Phàm đến đồng bằng thì đừng hỏi dấu vết của mạch, chỉ xem chỗ nước bao vòng là long thật." Bởi vì chỗ tận cùng của long lớn ắt phải bị sông lớn chặn ngang không còn đường đi, mới khiến nó dừng lại. Đến được chốn này thì đều là đồng bằng rộng hoang, người thường không thể nắm bắt. Nhìn ra vô hạn, không thấy bờ; muốn dựa thì không có chỗ dựa, không thấy nơi tựa. Nhưng trong khoảng trăm chục dặm đều là núi nước vây che, không núi nào không ngoảnh lại trông, không dòng nào không uốn quanh. Dù núi sông ngoài mấy trăm dặm ở nơi khác cũng đều về đây giao hội. Khí tượng và đường cục (khoảng đất trước huyệt cùng cả cuộc đất) rộng rãi thông thoáng nhất thì làm phiên trấn, tỉnh thành; kém hơn làm quận lớn, châu lớn; kém nữa làm quận nhỏ; kém nữa làm ấp lớn, huyện nhỏ, trấn, chợ, đồn, trại; càng xuống thấp càng giảm.
Những vùng bằng phẳng như thế, chỉ xem chỗ nước giao hội và chỗ nước uốn cong vòng ôm là có kết đất, còn chỗ cao nhất là huyệt trường (khu đất đặt huyệt). Dù nghìn lời vạn chữ cũng không ra ngoài bí quyết này. "Thái Âm kinh" nói: "Đất châu huyện, kinh kỳ ắt bằng phẳng, lấy nước làm long, lấy nước làm vệ, lấy nước làm thành. Nền nhà chính lại ở chỗ cao, đừng bảo chỗ trũng kín là hình đất chính." "Ngọc Tủy kinh" nói: "Phàm (?) phủ, huyện, trấn không có núi để dựa thì đất càng lớn, huyệt càng bằng, đường cục càng rộng. Huyệt ấy có khi vuông tròn bốn năm chục dặm, nhỏ cũng hai ba chục dặm, nhỏ hơn cũng không dưới mười mấy dặm, nhỏ nhất cũng phải vài dặm. Còn chỗ dựng dinh điện, nơi quan cắm cờ đóng trị sở, chẳng qua là khoảnh đất chính giữa một gian nhà trong cùng, đó mới là huyệt đích thực." Có người hỏi: làm sao thấy được (?) chỗ chính xác của nó thật sự ở đâu? Tử Vi (Trương Tử Vi, tác giả "Ngọc Tủy kinh") đáp: "Nói một lời mà tóm lại, ấy là chỗ cao nhất."
Cho nên dù rộng xa đến đâu, chắc chắn có một khoảnh đất cao, đó chính là chính huyệt. Như các châu huyện ngày nay, có nơi dựng giữa vùng sông nước, nhưng có bao giờ thấy trị sở của quan bị nước ngập đâu? Dù nước có tràn đến cổng nha môn cũng không tới được gian nhà chính bên trong. Đây là bằng chứng rằng thuở ấy đã chọn đúng chỗ cao riêng. Còn âm địa cũng vậy: nếu ở đồng bằng thì nhất định phải cao hơn đất xung quanh mới đem mộ đến táng. Nếu không thì tuyệt tự, chết chóc, dịch bệnh, đều là phạm điều cấm kỵ. Lại như phố phường chợ búa, tuy nương theo trị sở của quan, nhưng thử đến giữa vùng ấy xem xét kỹ: nếu nhà nào ở chỗ trũng bùn lầy giữa hai chỗ cao như lòng máng, nhà ấy ắt nghèo khốn, con người không đông đúc; nếu nhà cửa đặt ở chỗ cao, ắt là nhà giàu sang. Anh em chúng tôi đã đi qua kinh đô, quận ấp, thấy những chỗ hơi cao không chỗ nào không phải là nha môn, công sở. Qua đó thấy long vùng đất bằng thì huyệt đích thực lấy chỗ cao nhất làm quý. Kinh nói: "Đất có khí lành thì mặt đất theo đó mà nổi lên." Thật là lời bàn xác đáng!
Lại có một loại gò cao giữa đất bằng nhưng chỉ là núi hộ vệ, chiếu ứng, không phải nơi chính khí tụ lại; dù cao cũng không lành. Phần nhiều đó là đất làm chùa chiền, đền miếu; dùng làm đền miếu thì thường linh ứng, dùng làm nhà ở thì không ở được. Điều này cũng không thể không xét kỹ.
BÀN VỀ DƯƠNG CƠ VÙNG THUNG LŨNG NÚI
Phàm nhà ở trong thung lũng núi thì cần mạch đã thoát xuống đất bằng, rộng rãi bằng phẳng, bốn mặt có núi chầu che, không có chỗ trống khuyết lõm hõm, phía hạ thủ có sức, cửa nước giao khóa chặt chẽ, minh đường (khoảng đất trống phía trước huyệt) mở thoáng. Dựa vào khe, dựa vào sông là tốt nhất. Huyệt cũng cần mở rộng, rộng rãi bằng phẳng; tuy ở trong thung lũng mà được như đồng bằng là tốt. Nếu chật hẹp thì không lành.
Kinh nói: "Phàm dương trạch (nhà ở của người sống) sợ huyệt nhỏ; huyệt nhỏ chỉ hợp đặt mộ là hay. Huyệt nhỏ mà dựng nhà cao rộng đẹp đẽ thì khí mạch bị đục đẽo tổn hại hết. Huống chi con cháu ắt đông đúc, dần dần chia tách, ít hòa thuận. Một huyệt xẻ ra làm bốn năm phần, chính lệch trước sau há lại không sai?" Lại nói: "Phàm dương trạch phải đặt huyệt lớn, rộng rãi liền dải lại bằng thoáng. Núi chầu phía trước nằm ngang ngay mặt, trước mặt rộng, có thể chứa trăm nhà trong ngoài. Như thế mới là nơi ở của dương trạch; chật hẹp khó chứa, anh chớ ưa."
Lại cần cao ráo sáng sủa; rất kỵ bốn phía nước (?) cao đè xuống, âm u, bức bách, bít tắc, ba dương không chiếu tới (ánh sáng khí dương của mặt trời không rọi vào được). Liêu thị nói: "Bốn núi cao đè xuống nhà ở là hung, người ít hưng thịnh. Âm u bít tắc gọi là thiên lao (ngục trời), nhà ở chắc chắn tiêu điều. Ba dương không chiếu gọi là âm cực (âm đến cùng cực), yêu quái nhiều kẻ ẩn náu." Lại kỵ chỗ thấp trũng ẩm bẩn, nước xông thẳng vào lưng nhà, gió quẩn bắn vào sườn nhà, tiếng nước róc rách. Liêu thị nói: "Thấp trũng ẩm bẩn không hợp, người trong nhà ắt nhiều bệnh. Nước chảy nếu xông vào lưng nhà, người tan tác, của cải sút kém. Gió từ chỗ lõm bắn vào sườn là hung nhất, sinh cô quả và nghèo khó. Bên nhà thường có nước róc rách, tang tóc tai họa ngày ngày liên miên."
Hơn nữa, dương cơ trong thung lũng núi cần nhất là kín gió, đón được khí của long là lành. Tuyệt đối không được đào bới bừa bãi. Liêu thị nói: "Nếu huyệt nhỏ mà đục cho rộng ra, khí mạch liền bị tổn hại. Hoành long (mạch núi chạy ngang) kỵ nhất đào xuyên mạch, của nhà ắt tiêu tán." Có người nói: "Dương cơ chỉ dựa vào thế, không bàn đến khí, chỉ cần mượn thế của núi tựa lưng." Thuyết này làm hại người nhất. Phàm chỗ nhập thủ của dương cơ, phải có mạch rủ xuống trải phẳng, tỏa xuống đồng bằng, lai lịch rõ ràng. Thế lớn thì có nước lớn hợp tụ; chỗ nhỏ nhặt thì có nước nhỏ làm ranh giới khép lại. Nếu nhà ở lọt vào trong dòng giới thủy (dòng nước cắt ngang làm đứt mạch khí) thì không nhà nào không suy bại, tuyệt tự; há có thể chỉ mượn cái thế hư của núi tựa mà không bàn đến mạch sao? Đây là điều tối quan trọng của dương cơ, không thể xem nhẹ. Còn các thứ khác như núi chầu trước mặt, núi thác lạc (núi đỡ và núi gối phía sau lưng huyệt), cửa nước, đều giống như âm địa, tự có thể đối chiếu mà bàn, ở đây không nói thêm.
Khu đất trong hình bên trái ở núi Long Hổ, cách huyện Quý Khê tám mươi dặm về phía tây nam. Long của nó tách ra từ chính mạch của Nam cán (dải mạch núi lớn phía nam), ở khúc giữa đang lúc khí vượng, nguy nga muôn lớp, uốn lượn hơn mấy trăm dặm. Sắp vào cuộc đất thì chuyển đổi, lúc dằn xuống lúc nhô lên, lớp lớp núi lớn như màn trướng chạm mây, cành nhánh sum suê. Đá tảng lởm chởm tạo thành các động Quỷ Cốc, Thủy Liêm — là động thiên thứ mười lăm của Đạo gia (động thiên: những hang núi được Đạo giáo coi là cõi tiên), đời truyền rằng Quỷ Cốc Tử từng ở đây. Đến chỗ nhập thủ thì dựng một dãy núi cao như màn trướng chống trời, rẽ sang phải, nghiêng mình buông xuống dốc thoải mà kết huyệt. Phía sau có núi Tử Hà và các núi khác đỡ lưng; lại đi thêm mấy chục dặm thì làm cửa nước, giao kết với chỗ tận cùng của núi chầu; núi đá cao muôn nhận (nhận: đơn vị đo chiều cao, khoảng bảy tám thước) đứng như rừng hai bờ, như rồng ngẩng đầu, hổ ngồi chồm, sư tử, voi, rùa, rắn và nhiều hình thù kỳ lạ. Phía trước có núi chầu nhọn như răng cưa chạm mây, khe lớn uốn quanh, la thành kín đáo chu đáo.
Bốc thị nói: "Trong núi Long Hổ gió không lay động, nên vườn tiên mãi mãi là mùa xuân." Giữa muôn núi bỗng mở ra rộng rãi, núi sáng nước đẹp, riêng một cõi trời đất. Đạo gia gọi đây là phúc địa (đất phúc, nơi tiên ở), quả đúng như vậy. Họ Trương từ khi Trương Đạo Lăng luyện đan ở vách núi Long Hổ, về sau bay lên thành tiên — theo sách "Nhất thống chí" thì Đạo Lăng lên trời giữa ban ngày ở đỉnh Vân Đài đất Thục — thì cháu đời thứ tư là Trương Thịnh lại mở nền đất này để ở. Đến nay đã năm mươi đời, đời đời được hưởng ân sủng của triều đình, đều là sự ứng nghiệm của núi này. Dương cơ của Chân nhân (danh hiệu triều đình ban cho các đời Thiên sư họ Trương), không nơi nào hơn được.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video