Bản in lại sách "Nhân tử tu tri tư hiếu địa lý tâm học thống tông" (Những điều người làm con cần biết: học thuyết chính tông về địa lý giúp con cái làm tròn đạo hiếu. "Địa lý" ở đây là phép xem đất để đặt mộ, dựng nhà, tức phong thủy), quyển bảy, phần trên.
Hai anh em Từ Thiện Kế và (Từ Thiện) Thuật, ẩn sĩ đất Giang Hữu (tức vùng Giang Tây), cùng soạn.
Tập này phân tích, chỉ ra những chỗ vô lý trong thuyết tinh quái (phép dùng các ngôi sao và các quẻ của Kinh Dịch để định tốt xấu cho núi, hướng, dòng nước) của các nhà, nhằm gỡ mối mê lầm của người đời.
Từ khi Công Lưu (tổ tiên nhà Chu) dựng nghiệp ở đất Bân, "đo bóng mặt trời rồi lên đồi xem đất"; khi Vệ Văn công dời đô sang đất Sở Khâu, "xem bóng núi và gò lớn"; khi Chu Công xây thành Lạc, "đo bằng bóng mặt trời", thì ý chỉ của âm dương (ở đây chỉ phép xem đất, xem ngày dựa trên lẽ âm dương, tức hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của trời đất) thật đã bắt đầu từ đó. Chỉ có điều các bậc thánh ấy chỉ gợi ý mà không nói hết, như kéo cung mà không buông tên. Từ đời suy về sau, không ai nhìn thấy được bờ bến của nó. Những bậc hiền triết như họ Dương (Dương Quân Tùng), họ Tằng (Tằng Văn Địch), họ Ngô, họ Liêu (Liêu Vũ), họ Lại (Lại Văn Tuấn), họ Đổng lại không phải đời nào cũng có. Bọn hiểu biết hẹp hòi, như nhìn trời qua ống tre, đong biển bằng vỏ ốc, bèn mỗi nhà tự dựng lò rèn, mỗi người tự cầm khung cửi, tức ai cũng tự đặt ra thuyết riêng. Lời giả dối, thuyết hoang đường nổi lên khắp nơi. Các thuyết tinh quái mỗi thứ ra từ một cửa, sai trái không kể xiết. Chẳng lạ gì nhà Nho chúng ta gạt bỏ chúng như đạo ngoài, không thèm tìm hiểu.
Nay chúng tôi gom lại cội nguồn ý chỉ của âm dương. Trước hết, với những thuyết làm loạn cái thật, làm mờ cái chính như tinh quái, quốc âm (phép chia họ người theo năm âm để định hướng nhà, mộ), tông miếu (một phép gán ngũ hành để xét nước), chúng tôi theo từng mục, nhặt lấy lý luận của các danh gia mà biện rõ. Đồng thời, chúng tôi trình bày kỹ chỗ sai lầm của các tệ trong tà thuật đoán nghiệm và của thần sát (các vị thần lành và sao dữ được cho là chi phối từng ngày giờ, phương hướng) trong sách Thông thư (loại lịch sách dân gian ghi ngày tốt ngày xấu). Lại soạn thêm một thiên "Tông chỉ" và bài "Tam muội luận", để người làm con vừa mở sách đã biết nguồn chính của âm dương, không bị lối tắt đường quanh làm lóa mắt, dẫn sai.
Một: Bàn về chỗ sai của thuyết Cửu tinh.
Cửu tinh (chín sao) là Tham Lang, Cự Môn, Lộc Tồn, Văn Khúc, Liêm Trinh, Vũ Khúc, Phá Quân, Tả Phụ, Hữu Bật. Đó là bảy sao Bắc Đẩu và hai sao phụ, được thầy phong thủy gán vào núi, hướng, dòng nước để đoán tốt xấu.
Về chỗ sai trong việc đặt tên, ông Thái Mục Đường (Thái Phát) nói: "Những tên ấy lấy từ câu thần chú trong Bắc Đẩu kinh (kinh của Đạo giáo về sao Bắc Đẩu)." Xét sách Tinh kinh (sách thiên văn cổ), tên các sao Bắc Đẩu là: một là Thiên Xu, hai là Tuyền, ba là Cơ, bốn là Quyền, năm là Hành, sáu là Khai Dương, bảy là Dao Quang, tám là Phụ, chín là Bật. Không hề có tên Tham Lang, Cự Môn. Phép của họ lấy Tham Lang là tốt nhất, Vũ Khúc và Cự Môn kế đó, Tả Phụ và Hữu Bật kế nữa, còn Lộc Tồn, Văn Khúc, Liêm Trinh, Phá Quân đều xấu.
Về chỗ sai trong việc lập phép, ông Thái xét sách Hán thư mà nói: "Tham lang là tham như sói hổ, nên là xấu. Liêm trinh là liêm khiết, trong sạch, nên là tốt. Không có chuyện Tham Lang tốt mà Liêm Trinh xấu."
Về ngũ hành (năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, tức năm loại khí tạo nên vạn vật theo quan niệm xưa), họ lấy Tham Lang là Nhất Mộc, Cự Môn là Nhất Thổ, Lộc Tồn là Nhị Thổ, Văn Khúc là Nhất Thủy, Liêm Trinh là Độc Hỏa, Vũ Khúc là Nhất Kim, Phá Quân là Nhị Kim, Tả Phụ là Nhị Mộc, Hữu Bật là Cửu Thổ (?). Về chỗ sai trong ngũ hành, ông Thái xét Tinh kinh mà nói: "Sao thứ nhất chủ trời, sao thứ hai chủ đất, sao thứ ba chủ Hỏa, sao thứ tư chủ Thủy, sao thứ năm chủ Thổ, sao thứ sáu chủ Thủy (?), sao thứ bảy chủ Kim." Không có chuyện Tham Lang là Mộc, Cự Môn là Thổ.
Đến như việc lấy Tham Lang là Sinh khí, Cự Môn là Thiên y, Lộc Tồn là Tuyệt thể, Văn Khúc là Du hồn, Liêm Trinh là Ngũ quỷ, Vũ Khúc là Phúc đức, Phá Quân là Tuyệt mệnh, Phụ Bật là Bản cung (đây là tên các cung tốt xấu có được khi lần lượt đổi các hào của quẻ gốc, dùng trong phép xem nhà), ông Thái nói: "Cho Sinh khí, Thiên y, Phúc đức là ba cát (ba điều tốt); Tuyệt thể, Du hồn, Ngũ quỷ, Tuyệt mệnh, Bản cung là năm hung (năm điều xấu), đều không phải thuyết gốc của Quách thị (Quách Phác đời Tấn, người được coi là viết sách Táng thư)."
Ngoài ra có thuyết lấy Tham Lang là Thái Thường, Lục Hợp; Cự Môn là Chu Tước; Lộc Tồn là Quý Nhân; Văn Khúc là Tiểu Cát; Liêm Trinh là Câu Trần, Đằng Xà; Vũ Khúc là Thái Âm, Thanh Long; Phá Quân là Bạch Hổ (đây là tên các thần tướng trong phép bói Lục Nhâm).
Lại có một nhà lấy Tham Lang là Mộc tinh, Cự Môn là Thiên Tài, Lộc Tồn là Cô Diệu, Văn Khúc là Tảo Đãng, Liêm Trinh là Táo Hỏa, Vũ Khúc là Kim Thủy, Phá Quân là Thiên Cương, Tả Phụ là Thái Dương, Hữu Bật là Thái Âm.
Lại có một nhà lấy Tham Lang là Sinh long (rồng sống), Cự Môn là Phúc long (rồng phúc), Lộc Tồn là Bệnh long (rồng bệnh), cũng gọi là Cuồng long (rồng cuồng), Liêm Trinh là Tử long (rồng chết), Vũ Khúc là Vượng long (rồng thịnh), Phá Quân là Bại long (rồng bại), Phụ Bật là Tuyệt long (rồng dứt).
Lại có một nhà lấy Tham Lang là Tiểu Cát, Truyền Tống; Cự Môn là Đại Cát; Lộc Tồn là Thái Ất, Thắng Quang, cũng là Tòng Khôi, Hà Khôi; Liêm Trinh là Công Tào, Thái Xung; Vũ Khúc là Đăng Minh, Thần Hậu; Phá Quân là Thiên Cương (đây là tên mười hai nguyệt tướng, tức các vị thần của mười hai tháng trong phép Lục Nhâm).
Lại có một nhà lấy Tham Lang là Lạc nhục (nệm vui), Cự Môn là Lục nhục (nệm xanh), Lộc Tồn là Bạch vụ (sương trắng), Văn Khúc là Hoàng vụ (sương vàng), Liêm Trinh là Hoàng kỳ (cờ vàng), Vũ Khúc là Tú nhục (nệm thêu), Văn (?) Phá Quân là Hắc trì (ao đen), Phụ Bật là Hà phiên (?).
Lại có một nhà lấy Tham Lang là Sinh long, Cự Môn là Thái Dương, Lộc Tồn là Đại họa, Văn Khúc là Ám diệu, Liêm Trinh là Đằng xà, Vũ Khúc là Thái thường, Phá Quân là Chu tước, Phụ Bật là Trượng binh.
Tất cả những thuyết ấy đều giữ một cái nhìn thiên lệch, mỗi nhà tự lập môn phái riêng, tranh giành lẫn nhau, sai lầm không kể xiết.
Về các sao trên trời, họ lấy Tham Lang là Thiên Bồng, Cự Môn là Thiên Nhuế, Lộc Tồn là Thiên Hành, Văn Khúc là Thiên Phụ, Liêm Trinh là Thiên Cầm, Vũ Khúc là Thiên Tâm, Phá Quân là Thiên Trụ, Tả Phụ là Thiên Nhậm, Hữu Bật là Thiên Anh (đây là chín sao trong phép Kỳ môn độn giáp, một phép chọn thời và phương hướng dựa trên chín cung, tám cửa và can chi).
Về lệ quẻ, họ lấy Tham Lang là Nhất Khảm, Cự Môn là Nhị Khôn, Lộc Tồn là Tam Chấn, Văn Khúc là Tứ Tốn, Liêm Trinh là Ngũ Trung, Vũ Khúc là Lục Càn, Phá Quân là Thất Đoài, Tả Phụ là Bát Cấn, Hữu Bật là Cửu Ly (tức số thứ tự và quẻ của chín cung theo Lạc thư; quẻ là các hình gồm ba hoặc sáu vạch liền, đứt trong Kinh Dịch, mỗi quẻ ứng với một phương).
Về màu sắc, họ lấy Tham Lang là Nhất Bạch (trắng), Cự Môn là Nhị Hắc (đen), Lộc Tồn là Tam Bích (biếc), Văn Khúc là Tứ Lục (xanh lục), Liêm Trinh là Ngũ Hoàng (vàng), Vũ Khúc là Lục Bạch (trắng), Phá Quân là Thất Xích (đỏ), Tả Phụ là Bát Bạch (trắng), Hữu Bật là Cửu Tử (tía). Cái gọi là "Tam bạch" (ba sao trắng) vốn chẳng có căn cứ gì, chẳng qua vì Càn, Khảm, Cấn nằm ở phương mạnh trong bát quái Hậu thiên (cách xếp tám quẻ theo phương hướng, tương truyền do Văn vương định) mà thôi. Họ cho màu trắng là tốt, màu tía kém hơn, các màu khác đều xấu. Họ cho biếc, lục, vàng, đỏ là xấu vì những màu ấy thuộc Lộc Tồn, Văn Khúc, Liêm Trinh, Phá Quân.
Phép Tử bạch lấy Tham Lang, Vũ Khúc, Tả Phụ, Hữu Bật làm tốt, lấy biếc, lục, vàng, đỏ là xấu vì thuộc Lộc Tồn, Văn Khúc, Liêm Trinh, Phá Quân, thì vẫn còn đúng theo thuật của họ. Nhưng tại sao Nhị Hắc đã thuộc Cự Môn, vốn là sao tốt, mà màu Nhị Hắc lại là màu xấu? Sao tốt mà màu xấu, tự chống nhau như nước với lửa. Huống chi Cửu tinh đã cho Văn Khúc là xấu, mà Kỳ môn lại cho Thiên Phụ (tức Văn Khúc) là tốt. Cửu tinh đã cho Tham Lang là tốt, mà Độn giáp lại cho Thiên Bồng (tức Tham Lang) là xấu. Sao tốt xấu lại đảo lộn, khó tin đến thế?
Lại xét phép lật quẻ phối sao, lấy Tham Lang phối với Sinh khí, Liêm Trinh phối với Ngũ quỷ, thì còn gần giống nhau. Thế mà lại có kẻ đem phép ấy dời sang núi và nước: lấy chính ngọn núi ấy khởi Phá Quân, đi thuận ba vòng, khắp hai mươi bốn vị (hai mươi bốn phương hướng chia trên la bàn phong thủy). Lại có kẻ dời sang núi chủ, khởi Phá Quân, đi ngược chín vòng, cho khắp bảy mươi hai cốt tiết (bảy mươi hai "đốt xương", tức các phân đoạn nhỏ của phương hướng). Vậy thì Tham Lang lúc này không còn là Sinh khí lúc trước, sao còn gọi là tốt được? Liêm Trinh lúc này không còn là Ngũ quỷ lúc trước, sao còn gọi là xấu được?
Lệ về phép tiêu thủy (cách cho nước chảy đi) của họ cũng nhiều. Đại khái mười sáu hướng Thân, Tý, Thìn, Dần, Ngọ, Tuất, Nhâm, Quý, Cấn, Giáp, Ất, Tốn, Đinh, Khôn, Canh, Tân đều cần nước chảy về bên trái. Họ không biết rằng ở bên trái, nếu theo thuyết ba vòng, chín vòng thì ắt tốt xấu xen lẫn, đâu phải không có lúc Tham Lang, Cự Môn đứng trước Lộc Tồn, Văn Khúc. Tám phương Tị, Dậu, Sửu, Hợi, Mão, Mùi, Bính, Càn thì lại cần nước chảy về bên phải. Họ không biết rằng ở bên phải, nếu theo lệ cốt tiết của núi và nước, thì tốt xấu cũng đổi chỗ, chưa chắc không có lúc Tả Phụ, Hữu Bật xếp sau Vũ Khúc, Phá Quân. Sao có thể chỉ dựa vào một chữ (phương) liền kề mà vội chia bên trái tốt, bên phải xấu? Chẳng trách ông Thái bác bỏ mà nói: "Ngũ hành gán cho cửu tinh không đủ làm căn cứ, còn tốt xấu thì không có chuẩn mực." Lời ấy thật là định luận muôn đời không đổi.
Bàn về chỗ sai của các lệ quẻ (các công thức gán quẻ Dịch vào phương hướng của núi, nước).
Phép gán quẻ của các nhà rất rườm rà. Tạm nêu thứ được đời gần đây tôn sùng nhất, như cái gọi là "Ngọc thược thi" (Chìa khóa ngọc). Phép ấy lấy phương mà núi tọa (quay lưng) để được một quẻ. Rồi lấy Hậu thiên để luận huyệt (điểm kết tụ sinh khí, nơi đặt mộ): huyệt tọa phương nào thì được hào nào của quẻ gốc (hào là mỗi vạch của quẻ), và có thể biến thành quẻ nào. Huyệt với chỗ nước chảy đi phải hợp luật; nước đi và nước đến phải ứng với quan hệ mẹ con giữa quẻ gốc và quẻ biến. Họ coi đó là cái huyền diệu của sự tuần hoàn biến hóa.
Lại có phép lấy phương núi đứng làm quẻ trinh (quẻ trong, ba hào dưới), phương nước đi làm quẻ hối (quẻ ngoài, ba hào trên), ghép thành quẻ sáu vạch. Theo phép nạp giáp (phép gán can chi vào quẻ) của dòng nước, họ lấy can chi làm quẻ, rồi xem được hào nào, lời hào nào mà đoán ngay tốt xấu. Can chi là thiên can (mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính…) và địa chi (mười hai ký hiệu Tý, Sửu, Dần…), ở đây dùng để chỉ phương hướng.
Còn với hai mươi bốn vị thì huyệt dương phải cho nước âm chảy đi, huyệt âm phải cho nước dương chảy đi. Ở mười hai chi thì lấy phép luật lữ "xoay trái cách tám" (cách mười hai luật âm nhạc cổ sinh ra nhau, cứ cách tám bậc thì sinh một bậc). Ở tám can thì lấy thuyết "năm ngôi hợp với nhau mà mỗi ngôi có chỗ hợp" (câu trong thiên Hệ từ của Kinh Dịch), khiến lấy âm thu âm.
Về quan hệ mẹ con của quẻ: mẹ thì mừng khi nước đến, nhưng không muốn nước đi. Như Càn mừng nước Giáp đến, Khôn kỵ nước Ất đi. Các cặp Chấn với Canh, Tốn với Tân, Cấn với Bính, Đoài với Đinh, Khảm với Quý, Ly với Nhâm đều theo lệ đó. Về tam hợp của quẻ: thích nước vào, không thích nước ra. Như Chấn thích Hợi, Mùi; Khảm không để nước ra Thân, Thìn; Đoài với Tị, Sửu; Ly với Dần, Tuất cũng theo lệ đó. Quan hệ mẹ con của quẻ không được phá nhau. Như lấy câu "Thiên địa định vị" (trời đất định ngôi, câu trong thiên Thuyết quái, chỉ Càn và Khôn đối nhau), thì núi Càn, Giáp không được cho nước chảy ra Khôn, Ất. Lấy câu "Lôi phong tương bạc" (sấm gió xô nhau, chỉ Chấn và Tốn đối nhau), thì núi Chấn, Canh không được cho nước chảy ra Càn, Giáp (?). Mẹ con của các quẻ khác cũng thế.
Tiên thiên và Hậu thiên không được phá nhau. Như núi Khảm không cho nước Khôn chảy, núi Khôn không cho nước Khảm chảy. Cấn với Chấn, Chấn với Ly, Tốn với Đoài, Ly với Càn, Khôn với Tốn, Đoài với Khảm, Càn với Cấn đều theo lệ đó. Họ lại dựa vào thế đối nhau trên vòng tròn Tiên thiên (cách xếp tám quẻ tương truyền của Phục Hy), lấy số trên hàng ngang Tiên thiên là Càn một, Đoài hai… mà ghép thành chín. Như Càn đối với Khôn, thì lấy số một của Càn ghép với số tám của Khôn thành chín. Họ lại dựa vào thế đối nhau trên vòng tròn Hậu thiên, lấy số Lạc thư (đồ hình chín ô số, tương truyền hiện trên lưng rùa thời vua Vũ) là Khảm một, Khôn hai… mà ghép thành mười. Như Càn đối với Tốn, thì lấy số sáu của Càn ghép với số bốn của Tốn thành mười. Thế rồi khi định tọa hướng, cho nước chảy, như núi Càn cho nước ra Tốn, núi Cấn cho nước ra Khôn, họ cho là dùng số năm ở giữa, cộng lại thành mười lăm.
Họ không biết rằng Kinh Dịch được làm ra để định tốt xấu của trời đất thì phải đợi bói bằng cỏ thi rồi mới biết. Còn trong việc xem đất, chọn ngày, thì như Chu Tử nói: "Đó là phép đã thành của người xưa, đâu có gượng ghép như bọn họ!" Ông Liêu nói: "Lấy quẻ làm gốc, lầm người nhiều; không có long (mạch núi uốn lượn mang sinh khí, ví như con rồng), không có huyệt, thì làm sao? Mặc anh gán thành quẻ trên trời, cơ nghiệp nhà cửa dễ dàng chìm theo sóng." Ông Lưu nói: "Xuống đất không gán các lệ quẻ, lên núi không cần dùng la kinh (la bàn phong thủy)." Chính là nói điều này.
Các lệ quẻ khác còn nhiều tên gọi hơn nữa, như Thiên quái, Địa quái, Ngũ quỷ, Hồ trung, Hoành thiên, Tử vi, Khôi tinh, Đẩu tiêu, Ngọc hàm, Ai tinh, Hồng loan, cùng ba quyển Đơn Vu mai hoa (?), Hỏa tinh phi cung điếu thế… Đại để chúng ngang ngửa với thuyết Tông miếu và Cửu tinh. Chỗ này nói tốt, chỗ kia nói xấu, rườm rà nhơ nhớp không kể xiết, về lý không có căn cứ, họa phúc thì không nghiệm, gieo độc khắp thiên hạ, mê hoặc đời, lừa gạt dân. Người mới học không biết thật giả, một khi bước vào cửa ấy thì bám chặt không gỡ ra được. Họ chỉ khư khư giữ lệ, nói rằng mạch núi đến thì hợp quẻ nào, sao nào, đặt hướng nào, nên có nước nào đến, nước nào đi; theo sao nào, quẻ nào thì đào nông bao nhiêu, sâu bao nhiêu. Sự mê lầm ấy không chỉ làm lầm người mà còn tự làm lầm mình, đáng than thay!
Ông Dương nói: "Định quẻ lật tới lật lui là chuyện trong mộng, chỉ cần xem mạch núi đến có dấu tích hay không. Hãy dùng hai tay mà nắm lấy long mạch, chớ đem ba sao chỉ bừa vào chỗ trống không." Lại nói: "Trời rộng, đất rộng, mắt cũng phải rộng; chỗ rồng thật dừng lại mới là cội nguồn. Chẳng bàn đến ngũ âm và các lệ quẻ, chỉ cầu núi chủ tốt và núi khách đối diện đẹp." Lại nói: "Cách núi mà gán quẻ, câu nệ sao trời, đặt mộ xong thì làm người ta nghèo." Ông Tằng nói: "Hễ lên núi thấy chỗ có tài lộc thì anh cứ đặt mộ, chớ dùng quẻ đầu núi." Lại nói: "Tứ bình bát quốc (bốn phía bằng phẳng, tám phương có núi chầu quanh như tám nước triều cống) và thiên tâm (điểm chính giữa của cuộc đất), các thầy đời nay biết tìm ở đâu? Không biết thiên tâm và thập đạo (đường chữ thập nối bốn núi trước sau trái phải, giao nhau ở chính giữa huyệt), thì đừng vội đem lệ quẻ ra mà khoe."
Ông Liêu nói: "Mắt tinh, cơ trí thần diệu tham dự vào tạo hóa, thấu suốt chỗ huyền vi thì quý vô giá. Xưa truyền phép xem long và hình vẽ sa (các núi đồi nhỏ bao quanh huyệt), có ai thấy thần tiên chỉ bàn chuyện quẻ? Nếu phép long không thật kỳ diệu, sao lại chỉ đem lệ quẻ ra mà suy? Chỉ cần long thật và huyệt đúng, thì hai đường âm dương tự nhiên hòa hợp." Ông Bốc (Bốc Tắc Ngụy, tác giả Tuyết tâm phú) nói: "Nước nếu uốn khúc có tình, dù không hợp sao cũng tốt. Núi nếu vỡ vụn nghiêng lệch, dù hợp lệ quẻ thì được gì?" Lại nói: "Đã rõ phép đảo trượng (phép dùng gậy để định chính xác chỗ và hướng đặt quan tài trong huyệt), mới biết lệ quẻ là sai." Những lời ấy đều là thuốc hay chữa cho kẻ quê kệch và kẻ ưa chuyện quái dị.
Bàn về chỗ sai của thuyết Tam hợp long.
Thầy tục có truyền thuật Tam hợp long, lấy phép theo tam hợp ngũ hành (ba địa chi hợp lại thành một "cục" của một hành, như Thân, Tý, Thìn hợp thành Thủy cục). Trước hết, họ tìm ở ngoài thủy khẩu (cửa nước, chỗ nước trong cuộc đất chảy ra) xem nước đổ về sông ở tuyệt địa nào. Tuyệt địa là Dần, Thân, Tị, Hợi. Sau đó họ ngược dòng lên để vào vùng đất ấy, rồi tìm thế núi, thế nước để làm hướng trường sinh, đế vượng, mộ khố. Đây là các giai đoạn trong vòng mười hai cung trường sinh, tức vòng đời của mỗi hành từ lúc sinh ra, thịnh nhất, rồi suy, chết, vào kho (mộ khố), dứt hẳn (tuyệt). Hoặc họ nói núi thì sang mà không giàu, hướng thì giàu sang vẹn cả. Thế nhưng lại phải kiêm ngược sang các duy (tứ duy: bốn phương góc Càn, Khôn, Cấn, Tốn), gọi là âm dương được phối hợp. Nếu không thì nữ lấn nam, em thịnh hơn anh.
Như nước đổ ra sông gặp chữ Cấn, Dần thì là Kim tuyệt. Khi ấy dương trạch (nhà người sống) và âm trạch (mộ) làm hướng Tốn, Ất, Canh, Dậu, Quý, Sửu là tốt; làm núi kém hơn; Tị, Bính, Dậu, Tân, Sửu, Cấn lại kém hơn nữa. Sở dĩ như thế là vì Kim tuyệt ở Dần nên cho nước chảy đi ở đó; Kim sinh ở Tị, vượng ở Dậu, vào kho ở Sửu, gọi là Tị, Dậu, Sửu hội thành Kim cục, nên lấy làm hướng. Mộc tuyệt ở Thân thì thành cục Hợi, Mão, (Mùi); Thủy tuyệt ở Tị thì thành cục Thân, Tý, Thìn; Hỏa tuyệt ở Hợi thì thành cục Dần, Ngọ, Tuất. Đều như vậy cả. Họ lại tự cho rằng mình đang suy diễn phép của Quách thị, tức "nguồn từ chỗ sinh khí", "chầu về chỗ đại vượng", "chảy vào chỗ tù tạ (suy bại)".
Họ không biết rằng nước ắt xuôi dòng chảy xuống sông, vốn chẳng phải Dần, Thân, Tị, Hợi mà có thể làm hướng. Hướng cũng tự có cái tình của núi triều, núi án (núi chầu, núi chắn trước mặt huyệt) một cách tự nhiên, không thể câu nệ vào các phương sinh, vượng, mộ, khố. Há đó là ý gốc của Quách thị sao? Vậy mà lại có kẻ thần thánh hóa thuật ấy để lừa người, bảo rằng theo cục định sẵn của trường sinh, mộ, vượng có thể đoán trước vị trí nào trong cuộc đất có núi cao, vị trí nào thấp sụt, vị trí nào có đường, vị trí nào có ao, miếu thần ở vị trí nào, nước chảy ra phương nào. Lệ của họ nói: "Trường sinh (?), đế vượng đều cao vút; phương mộc dục ắt có ao. Nếu gặp quan đới thường là đường đi; lâm quan thì đàn miếu ở phương ấy. Bệnh, thai, suy, dưỡng đều thấp sụt; tử, mộ, tuyệt là nơi nước chảy đi xa." Thử vào làng xem mộ, xem nhà mà kiểm nghiệm, cũng có khi trúng. Nhưng điều đó giúp gì cho việc phân biệt long huyệt thật hay giả? Chỉ đủ để lừa bọn tục mà thôi. Người quân tử hiểu lý há lại coi trọng!
Bàn về chỗ sai của thuyết Tứ long phân quái (bốn long chia quẻ).
Thuật Tứ long phân quái xuất phát từ sách Thiên ngọc kinh. Đại để chỉ là chia bốn phương, bốn long, chính thần, linh thần, tiền kiêm, hậu kiêm mà thôi. Về bốn phương: Giang Đông tám quẻ là Dần, Giáp, Mão, Ất, Thìn, Tốn, Tị, Bính; Giang Tây tám quẻ là Thân, Canh, Dậu, Tân, Tuất, Càn, Hợi, Nhâm; phía nam là Ngọ, Đinh, Mùi, Khôn; phía bắc là Tý, Quý, Sửu, Cấn. Bốn long là Dần, Thìn, Bính, Ất (?): nhất long thêm Tý, Càn; nhị long là Thân, Ngọ, Khôn; tam long thêm Mão, Cấn; tứ long thêm Dậu, Tốn. Lại còn gọi là "tam tài lục kiến" (tên thuyết này đặt cho cách phối các ngôi núi với các ngôi nước tốt). Chính thần là mười hai địa chi; linh thần là tám thiên can và bốn duy. Tiền kiêm sơn (núi kiêm về phía trước) như Tý, Sửu, Quý, Cấn; hậu kiêm sơn (núi kiêm về phía sau) như Nhâm, Tý, Quý, Sửu ("kiêm" là hướng hơi lệch, lấn sang chữ bên cạnh).
Việc chia bốn phương chẳng qua là nói: "Núi, hướng, nước chảy đi cùng một đường thì giàu sang có tiếng tăm. Long đi ra ngoài quẻ thì không có quan chức, chẳng cần nhọc lòng." Ý là muốn núi Tý, Quý, Sửu, Cấn thì vẫn dùng nước Tý, Quý, Sửu, Cấn; nước Ngọ, Đinh, Mùi, Khôn thì ắt phải ở núi Ngọ, Đinh, Mùi, Khôn. Gọi là quẻ phía nam đóng cửa đất, phía bắc đóng cửa trời; Giang Đông, Giang Tây đều không ra ngoài tám quẻ của mình. Việc chia bốn long thì lấy nhất long là con trai trưởng, nhị long là con trai thứ, tam long là con trai thứ ba, tứ long là con trai thứ tư; nhất long thuộc Kim, nhị long thuộc Mộc, tam long thuộc Thủy, tứ long thuộc Hỏa.
Thuyết tam tài lục kiến chẳng qua là nói: "Tam dương, lục tú, nhị thần cùng đến, chủ nhà được vào miếu đường (làm quan to nơi triều đình). Tý, Dần, Thìn gặp Càn, Bính, Ất, nhất long thật kỳ lạ." Ý là muốn núi Tý, núi Dần, núi Thìn đều thấy nước Càn, Bính, Ất. Ba long còn lại với "cửu tài thập bát kiến" cũng theo lệ đó. Thuyết hai thần chính và linh chẳng qua muốn chính thần làm núi, linh thần làm nước. Núi đi qua chỗ quá giáp (chỗ mạch núi thắt eo lại) mà hợp chính thần là tốt, lấy đó định hướng, còn hướng thì dùng linh thần. Nên nói không có long thì không làm hướng; nước thì không hỏi đến hay đi, hợp linh thần là tốt. Họ nói: "Long thần trên núi không xuống nước, long thần trong nước không lên núi"; "Nếu gặp đúng núi đúng hướng mà gán, thì gạt nước vào nhà linh", đó là đại ý. Thuyết hai kiêm trước và sau chẳng qua muốn núi đôi thì nước đôi, núi đơn thì nước đơn. Họ nói: "Tiền kiêm thì chỉ đặt nước tiền kiêm, hậu kiêm thì vẫn lấy hậu kiêm mà gán", đó là chỗ quy kết.
Nay xét thuyết bốn long, chẳng qua lấy Càn, Khôn, Cấn, Tốn, Bính, Nhâm, Canh, Giáp, Ất, Tân, Đinh, Quý, Tý, Ngọ, Mão, Dậu, Dần, Thân, Tị, Hợi, Thìn, Tuất, Sửu, Mùi, cứ bốn chữ chia một nhóm, theo thứ tự mà xếp loại thành bốn long. Cách lấy nghĩa thật quá nông cạn. Vả lại về bốn phương, không biết vì sao đông và tây đều nhiều, nam và bắc đều ít? Tị, Bính sao lại thuộc đông mà không thuộc nam? Hợi, Nhâm sao lại thuộc tây mà không thuộc bắc? Huống chi muốn núi và nước đều không ra ngoài quẻ là thuyết cốt yếu của cả thiên. Thế thì như bốn núi Tý, Ngọ, Dần, Thân, bên phải chẳng còn được mấy chữ, không biết bên phải còn chữ nào để cho nước chảy đi. Lại như bốn núi Tị, Hợi, Sửu, Mùi, bên trái cũng chỉ có một chữ, chẳng may nước từ bên trái đến thì còn có thể cho nước chảy vào lòng huyệt được sao? Sao mà thiếu suy nghĩ đến thế! Do đó mà nói, câu "Núi Hợi nếu thấy nước chảy về đông, đời đời sinh ra tam công (ba chức quan cao nhất triều đình)" thật là bịa đặt.
Về ngũ hành, nhất long sao lại ưa Kim, mà Kim sao lại không ưa ở Thân, Dậu, Canh, Tân? Nhị long sao lại ưa Mộc, mà Mộc sao lại không ưa ở Giáp, Ất, Dần, Mão? Tam long, tứ long đối với Thủy, Hỏa, cùng cái gọi là bản thân thuộc Thổ, đều không có nghĩa gì để suy ra. Vả lại các chi thần (các địa chi) với Thủy, Hỏa, Thổ cũng không liên quan, thậm chí còn trái ngược. Họ nói: "Nhất long ở ngôi Kim thì nhà giàu sang, trăm con nghìn cháu đầy ngôi; nhị long đi đến làng Mộc thì bên ngoài giữ được (?), tậu ruộng lập trang trại", có thể gọi là hoang đường. Về thuyết tam tài lục kiến, không biết vì sao Ngọ với Thân, Tuất lại không nhận nước từ phía đông đến, Dậu với Hợi, Mùi lại không nhận nước chầu từ phía nam? Vì thế mà tam dương lục tú chỉ được nói cho nhất long, còn "cửu tài thập bát kiến" của nhị long, tam long, tứ long rốt cuộc cũng chẳng cần xét đến. Họ nói: "Lục kiến rõ ràng gọi là lục long, họ tên thấu đến tai nhà vua", có thể gọi là càn bậy.
Họ đã cho núi Sửu, Mão mà cho nước Tý, Thìn chảy đi là anh khắc em; núi Tý, Thìn mà cho nước Sửu, Mão chảy đi là em khắc anh; núi Ngọ mà cho nước Tý chảy đi là cha khắc con; núi Tý mà cho nước Ngọ chảy đi là con khắc cha. Vậy thì khi chia bốn long, Thân, Tuất không nên đứng trước, Sửu, Mão không nên đứng sau. Địa chi đã cách duy một ngôi thì không nên để xa gần chẳng ăn khớp với nhau (?). Như lời ghi của Liêu công: "Núi Cấn hướng Đinh, nước chảy về Quý, trên phương Đinh có đỉnh núi nhọn đối diện", thì thuyết chính thần, linh thần tự bỏ. Lại biết lời Bốc công trong bài phú: "Đã có long sinh thành thì ắt có huyệt sinh thành", không câu nệ hướng đơn hay chầu đôi, thì thuyết kiêm sau kiêm trước cũng thành bỏ hoang. Đây lại là loại kém nhất. Đại để nó ngang ngửa với các thuật như Tông miếu. Người quân tử hiểu lý ắt không câu nệ và mê lầm như thế.
Bàn về chỗ sai của các sách giả về tinh quái.
Kinh Dịch nói: "Ngẩng lên để xem thiên văn, cúi xuống để xét địa lý." Thiên văn dễ biết nên nói "xem", địa lý khó rõ nên nói "xét". Lại không chỉ nói "địa" (đất) mà phải nói "lý" (lẽ). Người hiểu được lẽ ấy thường được gọi là tiên, đâu phải điều kẻ tầm thường dễ biết, dễ làm? Cho nên địa lý là một môn lý học (môn học về đạo lý, nguyên lý của trời đất). Người xưa sáng tỏ về việc này, từ Chu công, Thiệu công trở xuống, như Lưu hầu đời Hán (Trương Lương), Á phụ Khâu công đời Đường, Đại lý khanh (chức quan đứng đầu cơ quan xét xử hình án) Tằng công, Tham quân (chức quan tham mưu trong quân) Quách công đời Tấn (Quách Phác), xử sĩ (người có học mà không ra làm quan) Trần Đồ Nam đời Tống (Trần Đoàn), cùng cha con ông Mục Đường (Thái Phát và Thái Nguyên Định), Thành Ý bá Lưu công của triều ta (Lưu Cơ, đời Minh)… đều là những bậc phò tá lớn tôn sùng đạo Nho, hoặc những ẩn sĩ ôm tài đức. Họ vốn từ học vấn chính mà ra, nên có thể thấu lẽ trời và người, dò đến cội nguồn tạo hóa.
Các nhà Nho gần đây coi đó là việc ngọn ngành, không rảnh mà tìm hiểu. Những kẻ truyền thuật phần nhiều tầm thường, tà hay chính, phải hay trái đều mù mờ không phân biệt được, chỉ khư khư theo điều mình được dạy. Ai được sách của họ Dương thì theo Dương, được sách của họ Tằng thì theo Tằng. Còn sách ấy thật hay giả, thuần hay tạp thì hoàn toàn không biết. Sai lầm truyền nhau, khiến đồng cốt bậy bạ, thầy mù quáng đầy khắp thiên hạ, như màu tía lấn mất màu đỏ (cái tà lấn át cái chính), bám chặt không phá được. Ngụy tiên ông nói: "Lời nghe trước làm chủ, đạo chính không có đường nào mà nghe được."
Việc trong thiên hạ có thật thì có giả, có chính thì có tà. Giả như tinh quái quả thật không hề linh nghiệm gì trong lẽ âm dương, thì người lên gò cao ngắm đất Sở (Vệ Văn công) đâu cần dựng cọc để đo bóng mặt trời; người bói đất Lạc mà dựng nhà Chu cần gì phải nhờ thổ khuê (dụng cụ đo bóng mặt trời) đo bóng để xem âm dương? Sách Tuyết tâm phú đã nói lệ quẻ là sai, vậy sao lại nói "Bày tám quẻ của tám phương, xét bốn duy của bốn thế"? Lại nói "Núi chia theo tám quẻ", lại nói "Bát quái và ngũ hành phải tham khảo, xét kỹ". Những điều ấy không phải cố ý tự mâu thuẫn, mà ắt phải có lẽ của nó.
Học trò của Dương Quân Tùng là Tằng Văn Địch, bậc tổ sư của nhà kham dư (phong thủy). Văn Địch đem Thanh nang kinh truyền cho Trần Đoàn. Đoàn lại chú giải tường tận, gọi là Thiên cơ thư, truyền cho Ngô Khắc Thành, Khắc Thành truyền cho Cảnh Loan, rồi đến Liêu Vũ, Phó Bá Thông và nhiều người khác, mỗi người đều có trước tác, làm sáng tỏ Thanh nang kinh. Bấy giờ lại có Lại Văn Tuấn, học vấn cũng từ Văn Địch mà ra (xem Lại Bố Y bản truyện). Ông lại soạn thiên Thôi quan, khớp với các sách của họ Liêu như hai nửa thẻ tín khớp nhau, nên đời gọi chung là Liêu Lại. Đến trẻ con, kẻ hầu cũng biết họ là danh gia địa lý. Nay xét thuật của họ thì đều là thuyết về phương vị các sao trên trời. Vậy mà lại cho tinh quái là sai, là vì sao?
Ấy là vì cái học chính, ý chỉ thật của nhà âm dương, các thuật sĩ giữ bí mật không truyền. Kẻ hiếu sự bèn bịa ra sách giả, đến nỗi văn tinh quái của các nhà đua nhau xuất hiện, trà trộn vào đó, làm loạn cái thật, làm mờ cái chính, rườm rà nhơ nhớp không kể xiết. Cũng phải thôi khi người quân tử chán cái quê kệch của nó mà gạt bỏ hết. Điều mà ai cũng ghét thì phải xét kỹ; cái lý quý ở chỗ truy đến tận gốc. Người học phải nghiền ngẫm Hà đồ của Phục Hy (đồ hình các chấm số tương truyền hiện trên lưng long mã), phép lịch và xem tượng trời của vua Nghiêu, Lạc thư của vua Đại Vũ, Hồng phạm của Cơ Tử, Hậu thiên của Văn vương, thổ khuê của Chu công, việc xem đất dựng nhà của Thiệu công, số trời đất của Khổng Tử, cho đến Thái cực đồ của Chu Tử (Chu Đôn Di), Hoàng cực kinh thế của Thiệu Tử (Thiệu Ung), Phong thủy nghị trạng của Chu Tử (Chu Hi), Phát vi chỉ yếu của cha con họ Thái, cùng các sách về lịch pháp và luật lữ. Mỗi thứ phải xét cái lẽ vì sao nó thành thuyết âm dương, khiến trong lòng có kiến giải, không bị tà thuật đời sau mê hoặc.
Sau đó mới lấy sách của các nhà âm dương nổi tiếng, như Thanh nang kinh do Trần Đoàn chú, Xích đình kinh của Trương Tử Phòng, Táng kinh của Quách Cảnh Thuần, Tróc mạch phú của Đào Sĩ Hành, Tuyết tâm phú của họ Bốc, Tiết thiên cơ của Liêu Kim Tinh, Thôi quan thiên của Lại Bố Y…, từng cuốn một mà phân biệt thật giả, chia rõ thuần tạp, rồi lại kiểm chứng bằng dấu tích của các bậc tiên và các ngôi mộ nổi tiếng. Như thế thì ý chỉ thật của âm dương tự nhiên sáng rõ, không cần biện bác cũng hiểu.
Ông Trịnh Giám nói: "Môn địa lý không gì là không bị sách giả làm lầm. Kẻ làm giả phần nhiều mượn tên các bậc hiền xưa, dựa vào cái thật để người ta tin cái giả, khiến việc xem đất, chọn ngày bị coi là thấp kém (?), xếp vào loại thuật số (các thuật bói toán, tính toán vận mệnh). Họ không biết rằng cái tinh diệu của nó đều từ sự suy nghiệm theo các sách Hà đồ, Lạc thư, Thái cực đồ mà ra, há có thể coi là thuật số được sao?" Ông Tằng Cát Khê nói: "Chu Tử (hiệu Tử Dương) tôn sùng học chính, gạt bỏ dị đoan, vậy mà riêng việc chôn cất, dựng nhà thì cho rằng người xưa không truyền lại, nên theo tục mà chọn. Vậy thì địa lý há chẳng phải là việc trong phận sự của nhà Nho chúng ta sao? Chỉ là sách vở của nó làm loạn cái thật, làm mờ cái chính, nếu không nắm được ý chỉ thật thì không dễ phân biệt." Ông Duyên Đốc của chúng ta nói: "Được bí quyết rồi hãy về mà đọc sách." Lời ấy thật có ý vị!
Bàn về chỗ sai của thủy pháp (phép xét nước) theo thuyết Tông miếu.
Ông Bốc nói: "Thủy pháp Tông miếu làm lầm người; ngũ hành dùng cho vận của núi thì có chuẩn mực." Lời bàn này xác đáng. Vì sao? Vì Tông miếu chính là Hồng phạm ngũ hành (cách gán ngũ hành cho các phương, mượn tên thiên Hồng phạm trong Kinh Thư, khác hẳn cách gán thông thường): lấy Giáp, Dần, Thìn, Tốn, Tuất, Khảm, Tân, Thân là Thủy; Cấn, Chấn, Tị là Mộc; Ly, Nhâm, Bính, Ất là Hỏa; Đoài, Đinh, Càn, Hợi là Kim; Sửu, Quý, Khôn, Canh, Mùi là Thổ. Đó là phép ngũ hành đảo lộn. Xét tờ biểu dâng vua của quốc sư (thầy của vua, người được triều đình tôn làm thầy) Ngô Trọng Tường, thì phép này chỉ dùng để xét âm của núi, suy sự biến đổi của vận mà thôi. Vì thế mới nói "ngũ hành dùng cho vận của núi thì có chuẩn mực". Thuật gia dùng lầm nó để bàn thủy pháp là sai.
Vả lại họ còn lập bừa phép phối với cửu tinh: khởi từ ngôi mộ khố của ngũ hành, một ngôi là Phá Quân, bốn ngôi kế là Lộc Tồn, bốn ngôi kế là Tham Lang, bốn ngôi kế là Văn Khúc, bốn ngôi kế là Vũ Khúc, một ngôi kế là Tả Phụ, một ngôi kế là Cự Môn, một ngôi kế là Hữu Bật, và bốn ngôi cuối cùng là Liêm Trinh. Tất cả đều xoay thuận về bên trái. Phàm nước đến mà gặp năm sao Tham Lang, Cự Môn, Vũ Khúc, Tả Phụ, Hữu Bật là tốt, và việc thu nước cũng theo đó. Gặp bốn sao Lộc Tồn, Văn Khúc, Liêm Trinh, Phá Quân là xấu, và việc cho nước chảy đi cũng theo đó. Như núi Giáp thuộc Thủy, mộ của Thủy ở Thìn, vậy Thìn là Phá Quân; Tốn, Tị, Bính, Ngọ là Lộc Tồn; Đinh, Mùi, Khôn, Thân là Tham Lang; Canh, Dậu, Tân, Tuất là Văn Khúc; Càn, Hợi, Nhâm, Tý là Vũ Khúc; Quý là Tả Phụ; Sửu là Cự Môn; Cấn là Hữu Bật; Dần, Giáp, Mão, Ất là Liêm Trinh.
Thế mà cách họ sắp xếp cửu tinh cũng rối loạn. Thứ tự vốn là Tham Lang, (Cự Môn,) Lộc Tồn, Văn Khúc, Liêm Trinh, Vũ Khúc, Phá Quân, Tả Phụ, Hữu Bật. Nay họ làm loạn thành Phá Quân, Lộc Tồn, Tham Lang, Văn Khúc, Vũ Khúc, Tả Phụ, Cự Môn, Hữu Bật, Liêm Trinh. Số ngôi nhiều ít ở giữa lại chẳng ra lẽ gì, vậy thì căn cứ vào đâu? Ông Thái Tây Sơn (Thái Nguyên Định) nói: "Sách quê mùa chuyên bàn các sao ứng với tọa hướng và đường nước. Những sao ấy lại lấy từ chín sao Bắc Đẩu, càng chẳng có nghĩa lý gì." Ông Tằng Cát Khê nói: "Đem nghiệm với dấu tích của các bậc tiên thì cũng nhiều chỗ không hợp. Đại để lập ngôn, trước thuật phải theo lý chứ không chiều theo người. Ông Thăng Huyền kia, xưa gọi là bậc tiên trong thuật, vậy mà lại nói: 'Hợp bát quái thì theo bát quái mà đặt; hợp phá quái thì theo phá quái mà đặt; hợp âm dương thì theo âm dương mà đặt; hợp Tông miếu thì theo Tông miếu mà đặt. Cần phải biết biến thông, không được câu nệ.' Lời ấy là lời gì vậy! Quả như lời ấy thì phong thủy chẳng qua là gặp đâu hay đó, vốn không có căn cứ gì. Vậy thì còn dùng lệ quẻ làm gì!" Như thế, thuyết này không đáng tin là điều đã rõ.
Một: Bàn về chỗ sai của thuyết Quốc âm câu nệ hướng.
Về phép Quốc âm, Chu Tử nói: "Thuyết quốc âm, tự nó đã là lời nói vô dụng." Lại nói: "Thuyết lệch lạc của kẻ tầm thường, ngông cuồng đem ngũ âm (năm bậc âm trong nhạc cổ: Cung, Thương, Giốc, Chủy, Vũ) xếp hết các họ người, rồi cho rằng hướng quay mặt, quay lưng của mộ và nhà mỗi họ có chỗ thích hợp riêng. Đó là điều vô căn cứ nhất, các nhà Nho trước đã ra sức biện bác." Cái mà Chu Tử gọi là "các nhà Nho trước ra sức biện bác" có lẽ là bài tựa sách Trạch kinh của họ Lã. Lời ấy nói: "Bọn đồng cốt đời gần đây chia bừa năm họ. Như họ Trương, họ Vương là âm Thương, họ Vũ, họ Dữu là âm Vũ, có vẻ lấy theo vần. Còn lấy họ Liễu là âm Cung, họ Triệu là âm Giốc thì lại không giống gì. Hoặc cùng gốc một họ mà chia ra thuộc Cung, thuộc Thương; hoặc họ kép nhiều chữ thì không biết là Chủy hay Vũ. Đó là việc không xét theo xưa, nghĩa lý trái lệch."
Nay lấy dấu tích cũ để chứng minh. Như Tằng tướng công Tuyên, tên chữ là Tử Bố (?), tên thụy (tên đặt sau khi mất để tóm tắt đức hạnh, công trạng) là Văn Túc, đất mộ tổ ở huyện Nam Phong, phủ Kiến Xương, núi tọa Càn, hướng Dần Giáp, nước chảy đi. Thầy tục cho rằng họ Tằng thuộc âm Hỏa, như thế là nước phá Trường sinh. Lại như Hoàng Quân Mô gặp người lạ chỉ cho huyệt ở huyện Bình Giang, châu Nhạc, hướng bảy phần Ất ba phần Thìn, nước về năm (phần) Đinh, lại giao với Khôn Thân. Thầy tục cũng cho là nước phá âm Thương, ắt (?) chủ về hao tài. Thế mà cả hai nhà đều giàu sang lâu dài. Họ Tô nói: "Năm họ xưa nay không thể tin được, vì họ có khi do làm quan, do đất ở, do vua ban mà thành tên. Họ Hoàng âm Thương từng dùng đất ấy, nước phá Khôn Thân lại càng hiển vinh." Đó là chứng cứ rõ ràng.
Liêu Kim Tinh nói: "Chỉ có âm của họ là không thể tin, sai lầm rõ ràng nhất. Tiếng giống mà âm khác càng vô lý: họ Chung (chữ này) thuộc Cung, họ Chung (chữ khác) lại thuộc Chủy. Họ Dương (chữ này) thuộc âm Cung, họ Dương (chữ khác) thuộc Thương; họ kép lại càng khó rõ. Lại có người đổi họ, người được vua ban họ, người làm con nuôi họ khác, thì lấy gì mà định? Ba mươi tám tướng (?) đứng hàng đầu, dù có hợp cũng vô ích." Đó là lời bàn thấu lý.
Bàn về chỗ sai của các thuật vặt đoán nghiệm.
Thái Tây Sơn tiên sinh nói: "Người quân tử đời nay thường coi địa lý là việc hèn mọn mà không hỏi đến. Một khi có việc bất đắc dĩ thì mờ mịt chẳng biết gì, đành phó thác cho thầy quê, đồng cốt. Thầy quê, đồng cốt phần nhiều là bọn gian tà nhỏ nhen, dùng mánh khóe quỷ quyệt, bày nhiều trò khéo, dò la kỹ việc đã qua, lại kèm thêm thuật khác để nói nước đôi, may mà trúng việc tương lai. Người quân tử đã không biết gốc rễ, tưởng quyền họa phúc có khi nằm trong tay họ, bèn dốc lòng nghe theo. Để họ dựng nhà thì người sống không yên chỗ ở; để họ làm mộ thì người chết không yên nơi chôn."
Sách Phủ sát nói: "Thuật sĩ ngày nay, ai giỏi đoán mộ thì ắt sai khi đặt mộ. Lấy cách đoán mộ mà đặt huyệt thì huyệt ắt hỏng; lấy cách đặt huyệt mà đoán mộ thì đoán không nghiệm. Như các thuật Phù sa đoán, Phúc phần kinh, Nhập môn đoán, Thấu sơn quang, Cách sơn chiếu, Vọng trạch đoán, Sưu quỷ kinh, Đô thiên đoán, Vọng long đoán, Cách giang đoán, cùng Quỷ linh kinh, Hạp ốc La Hầu, Khai hoàng giáp trúc…, đều có thể dựa vào điều thấy trong chốc lát mà nói họa phúc, chứ với long huyệt thì vốn chẳng dính dáng gì."
Lúc nhỏ tôi từng thấy có người làm địa lý mà đoán trúng, tuy lạ lùng như thần, nhưng trong lòng ngầm ngờ là bậy, chỉ là chưa truy ra được lẽ vì sao, nên tìm đủ trăm cách để học. Đến khi học được thuật ấy mới tin là gian dối đáng khinh. Trong giới giang hồ gọi đó là thuật "bát thôi hành" (?). Mỗi lần xem họ lúc bán thuật, cử chỉ dáng điệu thật rất đáng cười. Nhìn thì thấy vẻ khoe khoang; hỏi thì nói lời úp mở; hoặc phóng túng mà nói khoác, hoặc giữ bí mật không chịu đáp. Tất cả chẳng qua là đem chuyện họa phúc ra mà rong ruổi, làm kinh động tai mắt người ta mà thôi. Hoặc khi họ được dùng để nghiệm mộ cũ, đặt mộ mới, dựng nhà, sửa đường, mở cửa, khơi nước, thì ắt dùng tà đạo mà xử trí, nói ngày nào sẽ vào tiền, có việc vui, năm nào sẽ được bổng lộc, thêm con trai. Lời của họ có vẻ đáng tin, nên kẻ tham giàu sang, câu nệ họa phúc trong đời đua nhau ngưỡng mộ, tin dùng. Dù là người thông minh cũng không khỏi bị họ lừa. Người sáng suốt nhìn vào thì thấy cái sai bậy của họ không che giấu được, lại càng tin lời ông Tây Sơn nói họ gian tà quỷ quyệt là không sai.
Họ Trịnh nói: "Núi sông đẹp hay xấu thì cảm ứng ra lành hay dữ, vốn là như thế. Nhưng chăm chăm chỉ nói chuyện họa phúc thì đã sa vào thuật số, không phải là lý." Cho nên phàm môn địa lý chỉ nên lấy lý làm chủ, còn ứng nghiệm hay không thì để mặc tự nhiên. Nếu ra ngoài lý mà uốn theo để lấy sự ứng nghiệm trước mắt, thì cũng như đánh xe sai phép để bắt được chim (điển trong sách Mạnh Tử: đạt được việc bằng cách bất chính), người quân tử không làm. Vì thế ở đây chúng tôi trình bày kỹ những cái hại ấy, để người đời học thuật này không thể không thận trọng; còn người làm con đi tìm đất đặt mộ thì biết rằng thuật vặt đoán nghiệm chẳng giúp ích gì, không bị nó mê hoặc, mà ắt phải theo vị thầy giỏi hiểu lý, chuyên chú vào gốc rễ là long và huyệt.
Bàn về chỗ sai của thuyết khắc ứng (điềm ứng nghiệm) và sấm triệu (điềm báo trước).
Khắc ứng, sấm triệu đại để đều là thứ thuật gia mượn để thần bí hóa thuật của mình mà thôi. Người quân tử không xét kỹ nên cũng thường có người sa vào. Tà thuyết thật quá dễ mê hoặc người! Xét ra khắc ứng có hai loại. Loại thứ nhất nói rằng trong huyệt, đào xuống mấy thước sẽ có vật gì, hình gì, màu gì, như cái gọi là gan rồng, tủy phượng, máu đười ươi, gạch cua, ngà voi, xương rồng, hổ phách, chu sa, tơ đỏ, lục thúy… Sách Ngọc tủy kinh cho rằng đất hình rồng có đá lửa, đất hình phượng có đá đỏ vàng, đất hình hổ có đá hổ uy, đất hình sư tử có đá quả cầu, đất hình voi có đá kim tinh, đất hình tướng quân ngồi tòa lớn thì có kiếm, đất hình mỹ nữ chải đầu thì có gương… (theo thuật này, mỗi cuộc đất mang dáng một con vật hay một hình người, vật). Ông Thôi Cúc Pha cho rằng người tục chợt thấy thuyết ấy ắt kinh sợ rồi trở thành câu nệ, nhưng không thể nói hoàn toàn không có lẽ ấy; còn nếu giữ làm phép thường thì lại không đúng. Lời này cũng có kiến giải.
Tôi cho rằng khi đào huyệt mà được loại đất đỏ vàng, bóng, chắc, hoặc loại đá giòn, mềm, mịn, hoặc thứ tựa đá mà chẳng phải đá, tựa đất mà chẳng phải đất, như sách Táng thư nói "cắt như vàng, chém như ngọc, năm loại đất đủ cả bốn", thì về lý có thể có. Nhưng nhất định cho rằng đất hình nào phải được vật nào làm chứng ứng, há chẳng phải hoang đường sao? Làm sao giữ làm phép được? Lại có thuyết lấy tôm, cua, rùa, cá, rắn, sâu là những vật sống làm dấu sinh khí, điều thần dị…, đều không đáng tin. Những thứ ấy tôi từng nghe, cũng từng thấy, đại để đều không đủ làm đất nặng thêm hay nhẹ đi. Dù có thì cũng không được tiết lộ, tiết lộ thì sức của long giảm, lại hóa không tốt, sao có thể lấy làm điềm ứng được!
Loại thứ hai là thuyết khắc ứng theo ngày giờ, chuyên lấy điềm lúc hạ huyệt (đặt quan tài xuống huyệt) làm chuẩn nghiệm. Tôi từng hỏi rộng, xét kỹ. Có kẻ lấy theo Kỳ môn, có kẻ lấy theo Đẩu cương (hướng cán sao Bắc Đẩu chỉ), có kẻ lấy theo khí hậu và cô hư (phép tính các ngày giờ "cô" là thiếu, "hư" là trống theo vòng can chi), có kẻ lấy theo phương vị mà luận quẻ. Hoặc nói phương nào có vật màu gì đến, hoặc nói phương nào có mây màu gì nổi lên, hoặc có tiếng vang đến, hoặc có quý nhân tới. Linh nghiệm nhất là thuyết "ngựa cưỡi người" (hoặc ứng vào việc có người vác con ngựa gỗ đi qua), "cá leo cây" (hoặc ứng vào việc có người treo cá gỗ hay cá khô lên cây)…, quả cũng khá trúng. Nhưng những thứ ấy chẳng liên quan gì đến long huyệt đẹp hay xấu, can gì đến đất lành hay dữ? Chỉ dùng để làm lóa mắt, đùa cợt bọn ngu dễ tin nghe mà thôi, thì có gì đáng chuộng!
Bàn về chỗ sai của các thần sát trong Thông thư.
Phép chọn ngày dựa trên sao và lịch vốn thông với thiên văn, vốn là một môn lý học. Người xưa sáng tỏ về sao và lịch, từ Phượng Điểu thị, Quỷ Du Khu và Xa Khu, Hy Hòa, Thúc Trọng…, đều là trọng thần phò tá vua. Từ thời Xuân Thu, Tần, Hán về sau cũng đều là các bậc thầy lâu năm, nhà Nho uyên bác, như Vương Dực, Xích Tùng…, những người ôm tài đức. Đến đời Tống, như Thiệu Nghiêu Phu (Thiệu Ung), Thái Quý Thông (Thái Nguyên Định) lại đều tôn sùng đạo Nho, lời bàn của họ thuần chính không chút tì vết. Từ gần đây, phép ấy trôi thành dị thuật, người ta bịa ra tên các thần sát, cốt làm cho người kinh sợ, gọi là Thông thư, lan khắp trong nước, nhà nhà đều biết. Dù có lịch do triều đình ban hành cũng không sửa được. Người quân tử vội vàng dùng đến thì cũng không phân biệt nổi. Thỉnh thoảng có người biết là bậy nhưng không dám khác người một mình, cũng đành theo tục. Vì thế càng lâu càng mất cái thật, gieo độc nghìn năm, biết đến bao giờ mới dứt? Nay chúng tôi mạnh dạn trình bày vài điều càn bậy nhất, làm cơ sở để người quân tử hiểu lý nhổ tận gốc cái hại, chờ người biết tôn sùng học chính xét kỹ thêm.
Một: Thần sát trong Thông thư đều bắt nguồn từ sách Nguyên kinh của Quách thị. Nhưng Dương công nói "Cảnh Thuần (Quách Phác) tuy có bàn nhưng không nói về năm tháng", thì biết Nguyên kinh cũng không phải sách của Quách thị. Các thần sát trong Thông thư lại phần nhiều nằm ngoài Nguyên kinh, do các nhà tự bịa ra, khéo đặt tên lạ để khiến người ta sợ hãi. Như nói "tên Lý Quảng" thì Lý Quảng là người thời Hán Vũ đế; "sát Khâu công" thì Khâu công là người đời Đường; "kỵ Dương công" thì Dương công là người thời Nam Đường. Vậy trước đời Đường, đời Hán không có những sát ấy sao? Ngoài ra như cái gọi là sát "Diêm vương giục xác", sát "giục xác lên ngựa", sát "máu đổ đánh chân", sát "xõa đầu ngã nhào", sát "sóng gió tự nổi", đều thuộc loại lừa đời.
Lại có kẻ lấy ngôi Định làm "thập hại", ngôi Khai làm "thập tài", "cực phú"… (Định, Khai là tên hai ngày trong mười hai "trực" của lịch: Kiến, Trừ, Mãn, Bình, Định, Chấp, Phá, Nguy, Thành, Thâu, Khai, Bế, dùng để chọn ngày), cũng đều là lừa gạt người đời. Đến như "khẩu ngạc khoái" (?), "ngày trời thu", "trường thọ bất lão"…, đều là những thứ khéo đặt tên lạ nhất. Nhưng tên càng khéo thì thuật càng thấp kém.
Xét lời Cam Thế Ngạn nói: "Thông thư gần đây thay đổi, không thể tin hết. Xem chỗ họ bàn về sát thư hùng, sát liệm quỷ ương…, nào là ra phương nào thì giết người, ra phương nào thì giết súc vật, nào là ngày nào quay lại nhà có tang mà lại giết người, giết súc vật. Như thế là vì một người chết mà giết thêm mấy người. Mấy người chết rồi lại xoay vòng giết thêm nhiều người nữa, chẳng phải gần như tuyệt diệt hết sao? Không đáng tin là điều đã rõ. Lại xem điều họ soạn về việc khải toàn (mở mộ để cải táng) mộ tổ theo ngũ âm, rồi lại nói thần sát: tháng giêng phạm sát Tân thì chết tám người, tháng sáu phạm sát Quý thì chết bảy người, tháng chín phạm sát Canh thì chết bảy người. Mê hoặc đời, lừa gạt dân như thế, ai nghe thấy cũng kinh hãi. Nhưng thử nhiều lần đều không đúng, không đáng sợ, không đáng tin, chỉ đủ để bậc sáng suốt khinh bỉ mà thôi."
Hai, bàn về các thần sát xoay vần theo năm (thần sát: các vị thần tốt và sao xấu mà phép chọn ngày tin là ứng với từng năm, tháng, ngày, giờ và từng phương hướng, gặp thì tốt hoặc xấu). Tra trong sách *Thông thư* (sách lịch dùng để chọn ngày giờ tốt xấu), số thần sát nhiều tới hơn một trăm hai mươi.
Loại tính theo tuế can (thiên can của năm, tức chữ đứng đầu trong tên năm như Giáp, Ất…) gồm: Sơn gia khốn long, Tuần sơn đại hao, Sơn gia quan phù, Thiên cấm chu tước, Tọa sơn quan phù, Xuyên sơn La Hầu, Trị sơn huyết nhận, Kim huyết nhận, Thăng huyền táo hỏa, Dương nhận sát, Đô thiên, Thái tuế, Chu tước sát.
Loại tính theo tuế chi (địa chi của năm, như Tý, Sửu…) gồm: Tọa sơn La Hầu, Sơn gia huyết nhận, Sơn gia đao châm, Hoàng thiên cứu thoái, Chi thần thoái phương, Thiên cân huyết nhận, Bạch hổ sát, Âm trung thái tuế, Mã tiền lục hại, Linh mao cấm, Hướng bàng sát, Đích sát, Quỷ đạo, Binh đạo, Tử đạo, Huyết đạo, Địa đạo, Hỏa đạo, Thiên thái tuế, Địa thái tuế, Bệnh phù, Tử phù, Tướng quân, Sĩ hoàng, Phục binh lang tạ, Du niên ngũ quỷ, Bạo bại, Đại họa, Thiết tảo trửu, Thiên bát, Đao sĩ, Du hồn, Hoàng phan, Báo vĩ, Tang môn, Điếu khách, Đại cấm, Tuế hình, Tuế áp, Ngưu hoàng thất sát, Tàm quan, Tàm thất, Tàm mệnh, Hoàng đế nhập tọa, Đế xa, Đế lộ, Đế trục, Đế xá, Phi liêm, Oán sát, Cừu sát, Cấm sát, Khốc sát, Toái kim tam sát, Niên cấm sát, Trạch trưởng sát, Trạch mẫu sát, Trưởng nam sát, Trung nam sát, Tiểu khẩu sát, Phụ nhân sát, Thiên mệnh sát, Ám đao sát, Tịnh lan sát, Thiên quan phù, Địa quan phù, Điền thổ quan phù, Súc quan phù, Thông thiên đại sát, Hoàng thiên đại sát, Cửu lương tinh sát, v.v.
Có loại lấy theo trường sinh, mộc dục (tên các giai đoạn trong vòng mười hai giai đoạn sinh – lớn – thịnh – suy – chết của ngũ hành: trường sinh là lúc mới sinh, mộc dục là lúc tắm gội sau khi sinh), có loại lấy theo kiến, phá, nguy, thành (tên các "trực" trong mười hai trực, tức mười hai ngày luân phiên trong lịch chọn ngày), có loại lấy theo tam hợp, tứ chính (tam hợp: ba địa chi hợp thành một cục như Thân – Tý – Thìn; tứ chính: bốn chi ở bốn phương chính Tý, Ngọ, Mão, Dậu), có loại lấy theo cung đối diện, có loại đếm ngược, có loại đếm xuôi, có loại lấy theo phép Ngũ hổ nguyên độn (phép từ thiên can của năm suy ra thiên can của tháng Giêng, khởi từ tháng Dần), có loại lấy theo phép Ngũ thử nguyên độn (phép từ thiên can của ngày suy ra thiên can của giờ Tý).
Trong đó tốt xấu không thống nhất. Như giai đoạn lâm quan (giai đoạn thứ năm trong vòng trường sinh, tức lúc trưởng thành, ra làm quan), ông Kim Tinh (tức Liêu Vũ, nhà phong thủy đời Tống) cho là khí vượng, còn *Thông thư* lại gọi là Quan phù (sao gây kiện tụng). Giai đoạn mộc dục, phái Lục nhâm (một môn bói toán cổ dựa trên thiên can, địa chi và các tướng thần) coi là vận sinh, còn ông Kim Tinh lại coi là khí bại. Vị trí "thành" vừa bị coi là các sát xấu Âm trung quan phù, Phi liêm đại sát, Bạch hổ, Quỷ hỏa, lại vừa được coi là các sao tốt Thiên hỷ, Sinh khí, Tiến lộc. Đại để là như vậy, thật đâu đáng câu nệ sâu!
Ba, bàn về các thần sát của tháng và ngày. Thần sát của tháng và ngày thì *Thông thư* ghi rườm rà nhất. Xét theo sách *Trửu hậu kinh* của Diệu Tiên, thì thần sát của các nhà, đem phân bổ theo sáu mươi Hoa giáp (sáu mươi tổ hợp can chi, từ Giáp Tý đến Quý Hợi) và các ngày giờ suốt mười hai tháng trong một năm, thì không có ngày nào hoàn toàn không có sát xấu. Nếu cứ nhất định câu nệ thì rốt cuộc không có ngày nào dùng được.
Diệu Tiên bất đắc dĩ mới phân xử rằng: "Thần sát giống như gió mây của trời đất, không ngày nào không có. Chỉ là có khi ở phương đông, có khi ở phương tây; người khôn xét xem nó ở đâu mà tránh đi thôi." Lại nói: "Chọn ngày nào nhiều điều tốt mà dùng, giống như các bậc nho xưa bàn về triều Tống Nhân Tông: chẳng phải không có kẻ tiểu nhân, nhưng không đủ để át được khí của những người tốt."
Hai lời bàn ấy thật là xác đáng. Còn như Lý Vệ công (tức Lý Tĩnh, danh tướng đời Đường) nói: "Người sáng suốt thì không bàn đến, kẻ tối tăm thì câu nệ vào đó", đó là cách dùng kẻ tham, dùng kẻ ngu, là mưu thuật của nhà binh, lại là một thuyết khác.
Bốn, bàn về các thần sát của sơn gia (của tọa sơn, tức hướng núi mà mộ hay nhà dựa vào), đứng đầu được gọi là "mộ long biến vận", coi là xấu nhất. Điều mà sư Nhất Hạnh đời Đường gọi là "không được khắc vận khí của sơn gia" là điều đại kỵ. *Thông thư* cho rằng mộ long biến vận thì không được phạm dù nửa chữ. Lời chú nói: "Năm khắc sơn gia thì giết chủ nhà; tháng khắc sơn gia thì bà chủ nhà chết; ngày khắc sơn gia thì giết nàng dâu mới; giờ khắc sơn gia thì con nhỏ gánh họa."
Ông Nga Sơn nói đã thấy nhiều lần có người phạm vào mà không ứng nghiệm. Ông Chu Đông Lâu ở Thái Hòa nói: "Thuyết về mộ vận, ví như núi thuộc Thủy, Thổ thì mộ ở Thìn; nếu năm gặp can Giáp hoặc Kỷ thì mộ là Mậu Thìn, nạp âm (phép quy mỗi cặp can chi về một hành riêng) thuộc Mộc, nên kỵ năm tháng ngày giờ có nạp âm thuộc Kim, đại loại như vậy. Nhưng như Thủy thì sinh ở Thân, vượng ở Tý. Nay sao không nghĩ: mộ vận đã không được khắc, chẳng lẽ vận sinh, vận vượng lại được khắc sao? Đã có mộ vận, sao lại không có vận sinh, vận vượng?
Vượng mà bị khắc, có người bảo như phép đoán mệnh Tử Bình (phép đoán số mệnh theo tám chữ giờ sinh) rằng thân vượng thì cần có sát để chế, chớ để quá thịnh mà không chỗ dựa, điều ấy còn nói được. Còn như vận sinh thì giống như mạch suối vừa mới chảy ra, mà khắc ngay lúc ấy thì chẳng phải làm tan vỡ nguyên khí sao, còn mong gì đi tới cùng mà có mộ nữa? Tính ngược lại thì vận thai, dưỡng còn chưa tới ngày sinh; tính xuôi tới thì hai vận quan đới, lâm quan cũng chưa tới lúc vượng. Mộc đã sinh mà chưa vượng, sao lại bắt nó chịu khắc trước?"
Ông bàn như vậy, ý cho rằng mộ vận không đáng tin. Nhưng lời ấy nghe như đúng mà thực ra chưa phải lẽ gốc. Bởi thuyết mộ vận xuất phát từ sách *Quy Tàng* của nhà Thương, là phép Dịch bàn về khí hậu và cô hư (phép tính chỗ khí đầy và chỗ khí trống). Lấy nghĩa của *Quy Tàng* (quy tàng là trở về và cất giữ) làm gốc, nên chỉ bàn mộ vận. Hơn nữa mộ là nơi trở về và dừng lại, ở yên không dời, là đất gốc rễ, có thể lâu dài bền vững, không như vượng hay quan chỉ rực rỡ nhất thời. Vả lại làm gì có lẽ vượng mãi, làm quan mãi? Chỉ có ngũ hành tới đất mộ mới bắt đầu đủ bản tính thật; Kinh *Dịch* nói "truy về khởi đầu, xét tới kết cục", chính là ý này.
Song thuyết năm khắc mộ thì xấu, quả là làm tổn thương nguyên khí của núi. Nhưng cũng phải lấy thiên phù làm chủ (thiên phù: khí trời ứng hợp với núi trong năm tháng ấy). Nếu năm tháng ấy sơn gia được thiên phù vượng, thì nạp âm của năm dù có làm tổn thương, cũng làm hại gì được? Nếu thiên phù không vượng, thì dù mộ có khắc năm, sao mà thành phúc được? Đó mới là chỗ then chốt.
Năm, về hành niên thân vận (vận hạn của người theo tuổi trong năm ấy) được ghi trong *Thông thư*, các lệ không thống nhất. Có lệ dùng quẻ để bàn tốt xấu mà tuổi gặp; có lệ dùng phép tam nguyên tử bạch (phép chín sao Nhất Bạch, Cửu Tử… luân chuyển theo ba nguyên thời gian) để bàn tốt xấu của tuổi; có cái gọi là phép La tinh, phép vận Thái dương; có cái gọi là Thông thiên khiếu, phép hành niên hai mệnh âm dương; lại có phép tiểu vận Lục nhâm, cho rằng tuổi gặp Công Tào, Thần Hậu, Đăng Minh, Truyền Tống, Thắng Quang (tên các tướng thần trong Lục nhâm) là tốt; lại có phép Lão Quân tam nguyên bạch, lấy tuổi gặp Tử, Bạch là tốt.
Lại có Ngũ sát niên nguyệt, lại có Quỳnh lâm huyết hải, lại có Thoái thần niên vận và Kim lâu chính vận, Trư đầu thân vận, Thấu thiên lục nhâm, đại vận tiểu vận, Tẩu mã lục nhâm, Trung vận đế tinh, Thân vận thiên nguyên, Thân vận tập chính, Tam nguyên vĩnh định, Tam nguyên Bàn Cổ, Tam nguyên phá quân, Tam nguyên nữ liễu, Tam nguyên tổng thánh, Tam nguyên Lão Tử, Tam nguyên cửu tinh, Đại vận cửu tinh, tiểu vận, Thông thiên khiếu bạch, cùng Lợi điền thân vận. Đủ thứ khác nhau, bên này cho là tốt thì bên kia cho là xấu, phần nhiều mâu thuẫn nhau. Xét kỹ các thuyết ấy, đều không có căn cứ.
Dương công (tức Dương Quân Tùng, đại sư phong thủy đời Đường) có nói: "Bí quyết thiên cơ đáng ngàn vàng, chẳng bàn tuổi hạn với nạp âm. Chỉ xem đầu núi cùng ngôi mệnh, ngũ hành sinh vượng ấy mà tìm." Vậy thì phép chọn ngày phải lấy bản mệnh (năm sinh của người) để bàn lộc, mã, quý nhân (các sao tốt tính theo năm sinh), lấy đầu núi để chọn ngũ hành sinh vượng, đó mới là lẽ chính. Huống chi là những thân vận vốn không có gốc rễ (?) như thế này. Huống nữa Dương công đã không dùng, thì rõ là chúng không đáng tin. Nay đặc biệt thuật lại để báo cho người sáng suốt biết.
Sáu, các thuyết "Trư đầu thân vận của người chết" cùng mười tám điều khác ghi trong *Thông thư* và sách *Địa lý đại toàn*, sách *Đại nguyên gia bảo* (?) cũng cho là mênh mông mà không có căn cứ. Những điều dùng chung được thì chỉ có thuyết trong sách *Linh hạt kinh* của họ Quách bàn về sinh số của năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, lấy vận người chết quy về tứ mộ (bốn chi Thìn, Tuất, Sửu, Mùi là kho chứa của ngũ hành), và thuyết bốn đại hồn tinh nhập mộ, là khá có thể theo tục.
Còn những thuyết khác như cái gọi là "người chết cầm ấn vào mộ": lấy chi thứ năm sau mệnh người chết làm hồn, chi thứ năm trước làm ấn, cần ấn gặp trường sinh, hồn gặp mộ tuyệt thì tốt. Lại có cái gọi là "tứ đại niên đầu": như người chết sinh năm Dần, Thân, Tỵ, Hợi thì chọn năm tháng ngày giờ Dần, Thân, Tỵ, Hợi mà an táng là tốt. Lại có cái gọi là "cửu cung hồn nhập mộ", lại có cái gọi là "mười can vong vận của Quỷ Cốc Tử", cùng các bí quyết trong *Chỉ cát lục luân kinh* của Hồ tiên sinh, *Chẩm trung ký* của Bạch Hạc tiên nhân, cùng *Thanh long chẩm ký*, *Long tử kinh*, *Địa giáp túc kinh*, đều lấy việc "nhập mộ" mà nói.
Trong đó có thuyết lấy tuổi mười khởi từ Dần, có thuyết lấy tuổi một khởi từ Dần, có thuyết lấy tuổi mười khởi từ Hợi, có thuyết lấy tuổi mười khởi từ cung Khảm, có thuyết lấy tuổi mười khởi từ cung Ly, có thuyết gặp mộ thì khởi tuổi mười, có thuyết gặp trường sinh thì khởi Giáp Tý; suy xét tốt xấu thì mỗi bên có được có mất. Xem Dương công nói về mệnh vận người chết thì thấy có nhiều chỗ không hợp. Như câu của ông Nhàn Tô (?) rằng: "Chọn ngày cốt lấy sinh khí vượng ở đầu núi, cung tọa vào cục hợp tinh tú; người chết riêng có chỗ để suy xét, chẳng cần câu nệ tuổi hạn với Lục luân", thì chỗ nặng nhẹ, được mất đã thấy rõ.
Bảy, *Thông thư Phát vi* có phép an sơn mệnh (đặt cung mệnh cho ngọn núi), lệ của nó nói: "Năm nào cũng từ Tý khởi tháng Giêng, đếm ngược đến chi của tháng thì dừng; liền lấy giờ đặt lên chi tháng ấy, đếm xuôi tìm đến Mão là cung mệnh thật." Thuyết ấy như vậy, cho rằng phép đặt cung mệnh theo tám chữ của người (giờ, ngày, tháng, năm sinh) lấy Mão để định, thì họ cũng lấy giờ tìm đến Mão để định cung mệnh cho núi.
Theo ý tôi, núi sông từ thuở hỗn mang tách ra mà trời đất phân chia, lưỡng nghi (hai thể âm và dương) thành hình mà núi sông định chỗ. Các nhánh can chi của núi sông muôn ngả, khí lưu thông với nhau. Người chôn cất xét sinh khí trong lòng đất để làm vượng xương người chết. Hài cốt khô được khí, thì con cháu (thân thể do người chết để lại) được che chở, đó mới là lẽ chính. Thế mà lại bảo núi có thể bàn theo phép tám chữ của mệnh lý, rồi đặt cung mệnh cho nó, thì thật là nông cạn. Dù có coi ngày chôn là mệnh tái sinh của người chết, còn năm tháng là thuật "tạo mệnh", thì cũng không nên đặt cung mệnh cho núi.
Tám, *Thông thư* có cái gọi là Chu đường (bảng tám vị trí luân chuyển theo ngày trong tháng để xem ngày cưới gả, xây cất, chôn cất…), không biết bắt đầu từ ai. Lưu hành ở đời đã lâu, càng ngày người ta câu nệ càng sâu. Như Chu đường cưới gả, *Thông thư* nói về "Bạch hổ cưới gả", có lệ các vị trí Ngủ, Chết, Giường, Nhà, Bếp, Đường, Cửa, dùng để chọn ngày cho việc bếp núc. Lại nói: gặp chữ "Chết" là Bạch hổ chết, ngày ấy tốt; gặp chữ "Ngủ" là Bạch hổ ngủ, ngày ấy tốt. Người đời thấy ngày ấy có chữ "Chết" bèn cho là xấu, không được phạm; gặp chữ "Ngủ" cũng không gọi là Bạch hổ ngủ, mà kiêng cả cô dâu mới đi ngủ, thế là cả nhà ngồi thức đến sáng. Như thế mê muội biết bao! Ngu dại biết bao!
Làm như thế đã lâu mà hầu như không ai bàn lại. Bảo rằng thuyết Chu đường có chuẩn mực, không được phạm chăng? Thì tôi đã tìm sâu lẽ của nó mà rốt cuộc không thấy phép khởi tính của nó. Bảo rằng không đáng tin chăng? Thì người đời tin nó hết sức rộng và hết sức sâu. Than ôi! Việc trong thiên hạ không gì không có lẽ; lẽ còn chưa xét đến cùng thì hiểu biết còn chưa trọn, chẳng lạ gì người đời càng mê muội. Bởi người thường không biết xét tìm lẽ của nó, mà nhà nho lại không rảnh để tìm hiểu tận thuật ấy, bị bó buộc bởi thói tục, câu nệ vào cái thấy thông thường, câu nệ vào điều kiêng kỵ, nên mới vậy.
Tôi cho rằng lẽ âm dương đều gốc ở ngũ hành; cái làm nên họa phúc cũng không gì khác: được sinh, vượng thì tốt, gặp suy, bại thì xấu, gặp tương sinh thì là phúc, gặp tương khắc thì là họa, không còn gì để bàn thêm. Thế mà Chu đường đặt trong *Thông thư* đã không có phép khởi tính theo ngũ hành, thì không có sinh vượng suy bại để suy, không có tương sinh tương khắc để dựa, chỉ khư khư giữ một bảng cố định, rồi câu nệ rằng tháng đủ tháng thiếu ngày này ngày này tốt, ngày kia ngày kia xấu, năm nào cũng không khác, tháng nào cũng giống nhau, chẳng gần như dán chết trục đàn mà gảy đàn, khắc dấu vào thuyền mà tìm kiếm (hai điển cố chỉ sự cứng nhắc, không biết biến thông: dán chết trục chỉnh dây đàn thì không đổi được âm; đánh rơi kiếm xuống sông lại khắc dấu lên mạn thuyền đang trôi để mò) hay sao?
Đã không có cơ biến thông, lại không có sự ứng nghiệm tốt xấu rõ ràng, thì cái gọi là Chu đường ấy, họa phúc không có căn cứ, không đáng làm chuẩn để tin; người quân tử bỏ đi mà không mê hoặc cũng là phải lắm! Người đời lỡ mất ngày tốt phần nhiều vì câu nệ vào đó. Các ngày dựng nhà, vào nhà mới, chôn cất, nhậm chức… đều có lệ Chu đường; nêu một góc thì các thứ khác có thể suy ra, cần gì phải biện bác sâu!
Chín, điều sai lầm nhất trong *Thông thư* không gì bằng "ba mươi sáu cách dùng". Thuyết ấy do Chúc Văn Phu khởi xướng trong sách *Tụ long kinh* do ông ta soạn, bịa đặt ra sự ứng nghiệm của việc tu phương (sửa sang, động thổ ở một phương hướng nhất định để cầu ứng nghiệm), cho rằng: sửa phương "Thôi quan" (giục được làm quan) thì có thể khiến người đang ở không không bao lâu được làm quan trở lại; sửa phương lợi "Hoàng giáp" (đỗ đạt cao) thì có thể khiến người áo trắng (dân thường chưa đỗ đạt) được cử lên, thi đỗ; sửa phương "Hỏa tinh Thanh long" thì có thể khiến người đang làm quan được thăng chức, thêm bổng lộc; sửa phương "Cực phú tinh nguyệt tài" thì có thể khiến người nghèo bỗng được của trời cho; sửa vị trí "Định vị Khôi cương" thì có thể bỏ của ra mà được hầm của chôn.
Muốn sai quỷ chở tiền tới thì sửa vị trí "Quỷ đạo"; muốn nhờ vợ mà được của thì sửa phương "Tam nữ"; muốn nhờ vợ mà được làm quan thì dùng "Tam thai ngũ khố"; muốn nhờ quân lính mà được của báu thì dùng "Khôi cương phúc tinh"; sửa "Binh đạo tướng quân" thì có thể nhờ quân mà được làm quan; sửa "Huyết nhận thuận nghịch" thì có thể khiến sáu loài gia súc rất thịnh. Sửa "Tàm mệnh" thì tằm tơ thịnh; sửa "Không vong" thì trừ được sự lạnh lẽo sa sút; cứu người bệnh lâu thì sửa "Thiên y"; cứu người khỏi tang họa thì sửa "Bạch hổ". Lại bảo sửa "Kim quỹ" thì nhân khẩu đông đúc, sửa "Thiên ôn" thì trừ được dịch bệnh. Lại có những lệ như trừ chuột trộm, giải kiện tụng quan trường, sống lâu thêm tuổi…, đều lấy việc sửa phương làm sự ứng nghiệm. Nông cạn đến thế!
Theo ý tôi, an táng mồ mả mà đất ấy long thật, huyệt đúng (long: mạch núi; huyệt: điểm đặt mộ nơi khí tụ), khí kết tụ không giả, biết chắc đó là đất giàu thì dùng các sao giàu để giúp cho giàu thêm, biết chắc đó là đất quý thì dùng các sao quý để giục cho quý sớm, lẽ ấy có thể có. Còn long huyệt không thật, chỉ chạy theo năm tháng thì cũng vô ích. Huống chi sửa phương mà có thể đem lại giàu sang, có thể sai quỷ chở tiền của, có thể được vàng bạc trong hầm xưa, có thể chữa bệnh, có thể thêm tuổi thọ! Đó là điều lẽ trời quyết không có.
Nếu đúng như lời họ, thì kẻ cầu danh chẳng cần sớm đọc tối ngâm, học hỏi sách sử, chỉ việc sửa phương thôi quan là tự nhiên lấy được mũ áo quan sang dễ như nhặt cọng cỏ; kẻ cầu lợi chẳng cần sáng đi tối tính, ngồi buôn đi bán, chỉ việc sửa sao cực phú là tự được hầm báu; người ốm chẳng cần tìm thầy thuốc, sửa Thiên y là khỏi; người kiện chẳng cần đến kêu quan, sửa Thiên xá (sao tha tội) là giải được rồi. Trong thiên hạ làm gì có lẽ ấy? Lừa đời dối dân, chỉ chuốc lấy tiếng cười mà thôi.
Những chỗ sai lầm của các thuyết trong *Thông thư* kể trên, có chỗ là lời của một người mà tự mâu thuẫn, như loại "Khiếu mã"; có chỗ là sách của mấy nhà mà chống chọi nhau, như vừa cho Bính, Đinh là "độc hỏa" lại vừa gọi là "tam kỳ" (ba can tốt Ất, Bính, Đinh); không thể kể hết, tạm tóm lấy những điều chính như vậy. Sách *Âm dương định luận* của ông Chu ở Thái Hòa cũng khá tường tận rõ ràng; người theo học chính đạo hẳn đọc qua sẽ tự tỉnh ngộ.
Tông chỉ của kham dư (kham dư: thuật xem đất, tức phong thủy)
Trời từ khi Thái cực (khối nguyên khí ban đầu chưa phân chia) mới tách ra, lưỡng nghi đã phân, thì đạo dựng nên trời gọi là âm và dương, đạo dựng nên đất gọi là nhu và cương (mềm và cứng); nói gộp lại gọi là khí. Có khí thì có hình tượng, có hình tượng thì có số. Trời bày tinh tú, đất bày sông núi. Hà đồ hiện ra ở sông Hoàng Hà, Lạc thư hiện ra ở sông Lạc (hai bức đồ hình số cổ, tương truyền là gốc của Kinh Dịch), hình tượng và số đều đủ, biến hóa bèn vận hành, tốt xấu từ đó sinh ra, đạo ấy thật sáng tỏ vậy.
Khi đời còn hồng hoang, khí của trời đất núi sông vẹn toàn, thánh thần nối nhau ra đời. Nhân Hoàng xem xét núi sông, chia làm chín khu, chín anh em mỗi người ở một phương, thì phép xem đất đã có từ rất xa xưa. Phục Hy ngửa xem thiên văn, cúi xét địa lý để vạch ra tám quẻ, phương vị từ đó mà định. Hoàng Đế đặt sáu vị tướng, sai Thái Thường xét địa lý, sai Đại Nạo làm ra Giáp Tý (hệ can chi), chế xe chỉ nam để phân biệt phương hướng trong sương mù mà diệt Xi Vưu; vậy việc gọi la kinh (la bàn phong thủy) là thần khí quả không sai.
Cổn làm rối loạn ngũ hành, vua trời nổi giận, ban cho Vũ chín phép lớn *Hồng phạm*. Rồi đến Công Lưu dựng nghiệp ở đất Bân, lên thì ở trên đỉnh núi, lại xuống chỗ đồng bằng, đo bóng mặt trời rồi lên đồi, xem xét âm dương (mặt sáng mặt tối của đất), dân đông đúc mà thư thái. Văn Vương dựng nhà Chu, đổi lại vị trí các quẻ, gọi là Hậu thiên, đem ra dùng. Chu Công bói đất Lạc, xem đất dựng nhà ở khoảng sông Triền và sông Giản, làm phúc lớn cho nhà Chu. Đến Vệ Văn công, dựng cung thất ở Sở Khâu, cắm cọc đo bóng mặt trời, xem núi và gò cao; ai đã làm việc ấy?
Bởi các nước thời ấy đều có sử quan, như bọn Tử Thận, Cam công, Đường Muội, Doãn Cao đều vì giỏi âm dương mà được giao làm quan coi việc chọn đất nhà và đất mộ. Đến thời Chiến Quốc thì ai nấy đều mù mờ. Tuy có Quỷ Cốc nhưng không vướng bụi đời; Thanh Ô, Bạch Hạc, Xích Tùng, Hoàng Thạch đều là các bậc quân tử ẩn dật lánh đời, ôm đạo nơi hang núi, thương xót đời này, mà diễn soạn sách *Thanh nang* (*Thanh nang* là kinh chính của Hoàng Thạch, Xích Tùng truyền thêm, Hy Di bổ sung lời chú).
Chàng trai trên cầu Di (tức Trương Lương, được Hoàng Thạch công trao sách ở cầu Di) được trao sách lúc nửa đêm. Phù đỏ ứng vận (nhà Hán lên ngôi theo điềm phù đỏ), sách *Xích đình* bèn ra đời. Gò cao đồng thấp, nhìn trước ngó sau; xem chủ và khách, xét tổ tông của mạch núi, định huyệt từng thước tấc, lấy ngũ hành làm phép. Tám quẻ chín biến, chín sao chín cung. Tám phương thở hút, để xem gió. Nước trước huyệt uốn khúc, rẽ đông vòng tây. Khéo xoay vần tạo hóa, ra vào can chi; việc giỏi trong thiên hạ đến đây là trọn.
Công thành danh toại, như chim hồng bay vút vào trời thẳm, mượn cớ tịch cốc (nhịn ăn ngũ cốc để tu tiên), tự chọn đất mộ cho mình ở núi Phòng Sơn, Từ Châu. Vừa đến đời thứ tám thì sinh ra Đạo Lăng (Trương Đạo Lăng, người sáng lập Đạo giáo Thiên sư), chọn ở núi Long Hổ, xưng hiệu Thiên sư, truyền năm mươi đời, thịnh mãi đến nay. Mưu tính cho sau khi chết mà được như vậy, đó lại là bậc hào kiệt tuyệt vời trăm đời.
Nhà đá ở Kim Hoa cất giấu những điều huyền bí. Nhà Hán chuộng sấm vĩ (sách lời tiên tri và giải kinh theo thần bí), nghĩa lý lệch lạc. Chỉ có Kinh Phòng giỏi Dịch, đem quẻ phối với sáu Giáp, việc lành dữ có chứng nghiệm. Đến Đông Tấn, mới sinh ra Cảnh Thuần (tức Quách Phác), soạn ra *Táng thư*, nói "chôn cất phải nương vào sinh khí", nói "núi có bốn thế, khí từ tám phương", nói "lấy thổ khuê (khí cụ đo bóng mặt trời) đo phương vị, lấy thước ngọc đo xa gần". Đều khéo dự vào tạo hóa, lặng lẽ đoạt được công thần. Tiếc rằng bị hai nhà nho san định làm mất chân tướng.
Sách *Tiểu quyển* của Thuần Phong (Lý Thuần Phong, đời Đường) lời gọn mà nghĩa tinh. Bài *Phú* "nắm mạch" của Đào công, xem như chỉ nói về hình cục; nhưng tới lời kết thì nói: "Lại biết phối hợp với thiên tinh (các sao trên trời ứng với phương vị dưới đất), muôn đời lưu hành không gì diệu bằng." Văn *Tuyết tâm phú* của họ Bốc, xem như không bàn thiên tinh; nhưng tới câu cảnh tỉnh thì nói: "Tám quẻ, ngũ hành, phải tham cứu"; lại nói: "Bày tám quẻ của tám phương, xét bốn góc của bốn thế." Đó đều là những lời bàn thông suốt trên dưới, không phải người học sâu thì không hiểu được.
Khâu công ở Văn Hỷ (Khâu Diên Hàn), thuật vốn do thần truyền. Ông đặt mộ làm động sao (?), người xem thiên văn tâu lên vua; vua phong tước Á phụ, ông bèn dâng ba quyển đồ kinh mười chương, thật là tâm ấn của lý khí, bí quyết của thiên cơ. Đường Cao Tông biết dùng hòm vàng tủ ngọc cất sách ấy, mà không biết đời sau liền có loạn Hoàng Sào, kho tàng Quỳnh Lâm đều (?) không giữ được. Sư Nhất Hạnh biết soạn bộ kinh giả *Đồng hàm* để làm rối sách thật, mà không biết trong đó có các bậc hiền như Tằng, Dương, nên sách bí mật trong hòm vàng đều bị họ có được.
Tằng, Dương đều chạy về Giang Nam; Tằng Cầu Kỷ được Tiết chế Lý Tư không (chức quan) mời dùng, nhân lấy vết xe đổ của Khâu công làm gương, khắc đá ghi lại, vốn mong tránh họa, mà không biết những bài ca ngoài dân gian, những biên chép vu vơ nghe hơi mà nổi lên lẫn lộn, tệ hại không cùng. Chỉ có Dương công truyền cho Văn Thiểm (Tằng Văn Thiểm), thì sách *Tâm kính* về long, huyệt, sa (núi đồi bao quanh huyệt), thủy mới được soạn. Văn Thiểm truyền cho Hy Di, thì lời chú giải kinh truyện *Thanh nang* mới tường tận.
Lại Bố Y vốn là người ngang hàng với Dương công, nên các thuyết trong *Thôi quan*, *Lữ ngụ* đều hợp với thiên tinh. Liêu Kim Tinh được Trương Thủ (?) chọn lựa đề bạt, nên thuyết "dương phù âm khế" đều xuất từ Cảnh Loan (Ngô Cảnh Loan). Tử Vi là bậc vĩ nhân một đời, mà *Ngọc tủy kinh* chuyên về hình tượng, không thể đứng ngang với Liêu, Lại. Mục Đường (Thái Phát) học đạo học, tôn nho, mà *Phát vi luận* chưa từng nói rõ về thiên tâm. Đến Chu Hối Am (Chu Hy), Thái Tây Sơn (Thái Nguyên Định), tuy rất mê phong thủy, nhưng phần truyền riêng ngoài giáo pháp thì e cũng chưa xét tới.
Vì vậy thuyết "không dùng hướng núi nào" của các ông mới gây ra cái tệ để người sau mượn cớ không cùng. Không biết rằng Tây Sơn từng có lời chú về phân kim (phép chia nhỏ mỗi hướng trên la bàn thành các phần để định độ chính xác), còn bài *Sơn lăng nghị trạng* của Văn công (Chu Hy) lại chuyên biện về quốc âm (phép xét theo âm của họ vua). Đến sách *Kham dư yếu ước* của Phó Bá Thông, *Thư đáp Uông Bá Ngạn* của Trâu Trọng Dung, đều suy rõ lý khí, nối mạch ý chỉ của Ngô, Liêu. *Bình sa ngọc xích* của Lưu Thái Bảo (Lưu Bỉnh Trung), được Thành Ý bá (Lưu Cơ) giải thích lại càng rõ.
Những sách khác như *Tam dịch tam nguyên biên* của Lý Huyền Tự, *Quang minh đại chiếu đồ* của Tư Mã Đại Sĩ, *Nghiệp châu* của Trần Ngạn Dịch, *Phân kim đoán quyết* của Lệ Bá Thiều, sách sư Đạt ghi cuộc hỏi đáp của Tư Mã Đầu Đà, lời chú sớ *Tố thư bảo kính* do Tiềm Trai thuật, cùng các sách *Tứ thần bí quyết*, *Thiên quái thanh nang*, *Kim đẩu toán pháp*, *Tuyết tâm phú giải* của Đổng Đức Chương; tuy sự học có nông sâu, lời văn có thuần có tạp, nhưng đều biết phát huy âm dương, suy rõ lý khí, làm cánh giúp cho ý chỉ của kinh, không thể chê bai.
Thế mà sao lại có kẻ Tạ Tử Kỳ, định giải bốn sách, giữ cái thấy thiên lệch, bác bỏ thiên tinh. Ông Trình ở Hoàng Đôn không xét kỹ, lại viết bài tựa văn hùng ở đầu sách, một người xướng mà bao người họa theo, gieo độc khắp bốn bể, thật đáng thương xót.
Nhân đó tôi từng than rằng lẽ này ở trong trời đất vốn không có lúc tỏ lúc mờ. Chỉ là từ Tần, Hán đến nay, cứ mấy trăm năm mới được một người, trên hiểu đạo trời, dưới xét việc dân, theo kinh noi phép, vì thiên hạ dựng nước lập nhà, khiến kẻ suy được chấn hưng, kẻ ngã được dựng dậy, kẻ bế tắc được thông đạt, ứng nghiệm nhanh như tiếng gọi trong hang vọng lại. Nhưng đều chẳng quá vài chục năm, người mất thì thuật cũng mất, sách cũng tản lạc không còn thấy. Dân không biết theo đâu, việc lớn đều phó cho thầy đương thời, thường để lại điều ân hận.
Phải chăng cái quyền ban họa phúc, cho hay lấy, có nơi ngầm coi giữ? Nếu không thì sao bậc hiền triết sinh ra chẳng mấy, đến cả các bậc quân tử quan lại còn không biết có môn học chính của kham dư, huống hồ kẻ dưới?
Anh em kẻ hèn này lúc đầu cũng ra sức bác bỏ thiên tinh, lâu ngày thấy không ứng nghiệm, mới biết thiên về một phía là sai. Mùa xuân năm Mậu Thân niên hiệu Gia Tĩnh (năm 1548), cùng Cương Dương tử Chúc Thượng Dụng, Đan Đài tử Chúc Đình Phụ và ông Đát Cảnh Minh cùng tham học huyền học, được gặp bậc chí nhân là Linh Dương Triệu tiên ông, nhân đó hỏi han, được ông khai mở bằng phép xuất thế gian. Nghe xong liền tỉnh ngộ, lại cùng Quân Thiên và anh Diệp lùng tìm rộng rãi các văn để lại của các bậc tiên ở quê ta, kiểm chứng các mộ nổi tiếng đã được chọn ngày để xem ứng nghiệm, thì đều khớp cả. Bấy giờ mới biết phần truyền riêng ngoài giáo pháp, bỗng sáng tỏ mà hiểu ra.
Đến nay đã hơn ba mươi năm, cũng khá chân thực thấm thía. Hình thế và phương vị, thiên tinh và loan đầu (hình dạng thế núi), thật là thể và dụng, không thể bỏ bên nào. Phương vị có đông nam tây bắc, cũng như một năm có xuân hạ thu đông; sơn gia có hai mươi bốn hướng, cũng như một năm có hai mươi bốn tiết khí. Sáu mươi long ứng với sáu mươi Giáp Tý; bảy mươi hai long ứng với bảy mươi hai hậu (mỗi hậu là năm ngày, một năm có bảy mươi hai hậu); ba trăm sáu mươi lăm độ chính là ba trăm sáu mươi sáu ngày của một năm.
Trong một năm, trong một tháng, trong một ngày, đã có sự khác nhau về can chi, cô hư, vượng tướng của giờ ngày, thì trong khoảng hai mươi bốn hướng, bảy mươi hai long, một trăm hai mươi phân kim, ba trăm sáu mươi lăm triền độ (độ của các sao vận hành trên vòng trời), lẽ nào không có tốt, xấu, hối, lận (ăn năn, khó khăn) ẩn trong đó, mà lại không biết xét? Chỉ vì lẽ ấy cực kỳ phức tạp tinh vi, cực kỳ kín kẽ, không phải kẻ nông cạn dễ biết, kẻ cẩu thả có thể đo lường. Huống chi lại xen lẫn những thuyết sao, quẻ hủ lậu của các nhà vào đó, nên người quân tử mới chán sự sai bậy của nó. Nhưng Thái cực đồ, Hà đồ Lạc thư là nguồn của lý khí; tám quẻ, ngũ hành là gốc của âm dương, tự có chỗ không thể chối bỏ. Nay đặc biệt thuật lại tông chỉ, để người ta biết chỗ cần xét.
Tam muội luận, có lời dẫn (tam muội: chỗ tinh túy, cốt lõi)
Then chốt của môn địa lý có ba: là thuyết loan đầu và thiên tinh; là sự phân biệt chính châm và phùng châm (hai vòng kim trên la bàn: chính châm lấy hướng kim chỉ làm chính Tý – Ngọ; phùng châm lấy hướng lệch nửa cung, nằm ở khe giữa Nhâm – Tý và Bính – Ngọ); là cách dùng ngũ hành của các nhà. Ba điều ấy bàn cãi ồn ào, mãi chưa có định luận. Bởi các nhà thuật ngầm truyền cho nhau, coi là bí truyền, cách xa hẳn phép thường ở đời. Nếu không từng trải thử nghiệm, thấy rõ biết thật, sao dám vội tin?
Anh em kẻ hèn này trước kia vì việc lớn (tang lễ) của cha mẹ mà bỏ việc học thi cử, dốc lòng nghiên cứu môn này. Lúc đầu cũng giữ theo phép thế gian mà cho rằng: hình thế loan đầu là có lý, phương vị thiên tinh là sai; chính châm Tý – Ngọ là có lý, phùng châm Nhâm Tý – Bính Ngọ là bậy; chính ngũ hành là có lý, ngũ hành Hồng phạm, Bát quái của các nhà là hoang đường. Dùng lâu không ứng nghiệm, ngờ vực không biết theo đâu.
May có thầy Lãn Vân họ Triệu, người ngoài cõi tục, khai mở cho rằng: "Các anh không nghe phép xuất thế gian có thuyết ngũ hành đảo ngược sao?" Bấy giờ lại lấy các sách của Ngô, Liêu, Phó, Đổng ra xem kỹ, đi khắp nơi kiểm chứng các mộ nổi tiếng do họ chọn đặt, quả nhiên không hợp với phép thế gian, mới tỉnh ngộ lớn.
Phái hình gia, chính châm, chính ngũ hành, lời thật là thẳng thắn, chính đại, ai ngờ nó giống đúng mà thật sai, đủ để làm người ta lầm lạc! Hay thay lời tiên sinh Ngô Thảo Lư: "Muôn việc ở đời đều cần thuận, chỉ có phép luyện đan và phép chôn cất là cần nghịch." Đó là chỗ khác với phép thế gian vậy. Có câu: "Ba lần gãy tay thì thành thầy thuốc giỏi." Anh em kẻ hèn này trải qua mài giũa vấp váp, tóc đã lốm đốm bạc rồi. Nhìn qua ống trúc (cái thấy hẹp, lời khiêm) mà có chút được, mỗi người viết thành bài luận, đặt tên là *Tam muội*, để làm rõ ý của phần truyền riêng ngoài giáo pháp, xin các bậc quân tử nhân hiếu chỉ chính cho.
Tháng Giêng năm Nhâm Ngọ niên hiệu Vạn Lịch (năm 1582), người núi Thiên Môn ở Đức Hưng là Từ Thiện Thuật viết tại nhà cỏ Yến Sơn của họ Lý ở Vân Đỗ, đất Sở.
Loan đầu và thiên tinh
Sự truyền của môn địa lý chỉ là một mà thôi. Sao người học lại thiên chấp như thế! Người học theo họ Lại thì chủ thiên tinh, coi hình thế là dấu vết thô, thường khi thế long chưa xét, đã cắp la kinh đi từng bước, đo từng đốt để phân biện phương vị. Không biết rằng phương vị thiên tinh chỉ là khuôn phép để thu nạp khí nơi huyệt, còn đường đi của long từ xa tới, sao phải câu nệ như thế? Câu nệ thì động đâu cũng vướng tay, mà mạch long sống động uốn lượn kia còn lấy gì được nữa?
Người đọc thơ "Đoạn long" lại có kẻ cho phương vị là mơ hồ, nói: "Xuống đất chẳng cần dựa lệ quẻ, lên núi không phải mang la kinh", họ Lưu há lừa ta sao! Vì vậy việc thu khí sai lệch, mà phúc lộc lại hóa thành nền họa. Đó đều là cái thấy thiên một bên, không phải học thông suốt.
Hình thế quả là dấu vết thô, nhưng không lấy dấu vết làm trước thì lấy gì để kiểm nghiệm mạch lạc? Phương vị tuy mơ hồ, nhưng âm dương ngũ hành nung đúc trời đất, thuyết ấy há lại hoang đường không có căn cứ? Huống chi trong khoảng từng thước tấc, xê dịch một chút, đã có tốt có xấu, có lành có dữ, há có thể coi như một bảng chết sao? Cho nên người học phải biết cái "trung" (đúng mức, không lệch) trong đạo của ta rồi mới có thể bàn hình thế, cũng phải biết cái "hòa" (hài hòa, ăn khớp) trong đạo của ta rồi mới có thể bàn phương vị.
Bởi không lệch không nghiêng vốn là trung, nhưng cũng phải đi chính mà không câu nệ, đi ngang mà không trôi tuột, mới khéo được cái trung. Như nhìn thế mà tìm long, đã muốn được trung, lại muốn tìm phương vị để làm trung, chẳng phải là giữ khư khư cái "trung của Tử Mạc" (người thời xưa chỉ giữ chính giữa mà không biết quyền biến) sao? Đến chỗ linh quang phát lộ (chỗ khí kết huyệt), có thể cân nhắc ý hướng của nó, xoay chuyển cơ khí của nó, mà lại không thẳng tuột, không uốn nắn gượng ép, theo thế mà xem lý, không chút sai lệch. Như họ Bốc nói "huyệt chính hình thật, tự nhiên ngầm hợp", đó là cái hòa vừa đúng mực.
Trung và hòa vốn là một lẽ, vậy há lại nói hình thế và phương vị không cần đến nhau sao? Trung là gốc lớn của địa lý; hòa là cái dùng diệu của địa lý. Tôi chưa từng nghe thể và dụng lại có thể tách làm hai. Anh em chúng tôi thuở trẻ đi khắp bốn phương, xem khắp các cách cục xưa, thấy họ Lại chủ thiên tinh mà việc làm chưa từng bỏ mất hình thế đẹp; họ Lưu gạt la kinh mà việc làm chưa từng bỏ sót phương hướng. Mỗi người theo chỗ diệu của thể dụng mà thấu suốt cái cơ ngầm hợp, nên một người do hình thế mà được phương vị, một người do phương vị mà định hình thế, không như thói học tầm thường mỗi kẻ tự rào một bờ. Kẻ hèn này vì vậy nói ra, để người ta đừng bị cái thấy thiên lệch làm mê hoặc.
Chính châm và phùng châm
Công dụng trong môn địa lý, không gì thiết yếu bằng la kinh. Công Lưu dời đến đất Bân mà xem xét âm dương, Chu Công dựng đất Lạc mà đo bóng, Vệ Văn công dời đến Sở Khâu mà đo bóng mặt trời, đó là khuôn phép vậy. Cho nên *Kinh Thi* nói "đo bằng mặt trời", lại nói "đo bóng rồi lên đồi". Phép ấy là: ngày xuân phân, dựng cây niết (cọc đo bóng) cao tám thước, đo bóng lúc mặt trời mọc để làm mốc mà định đúng phương đông; ngày thu phân, dựng cây niết tám thước, đo bóng lúc mặt trời lặn để làm mốc mà định đúng phương tây. Còn nam bắc thì đo gập lấy điểm giữa cho cân, giăng dây hình chữ thập, lấy thước vuông để chuẩn, thì bốn phương chính đông tây nam bắc vừa cân bằng. Nói về vị trí trung chính tuyệt đối của trời đất, không gì hơn thế.
Nhưng phép này phải trải qua bốn mùa mới định được. Thánh nhân cho là không tiện cho dân dùng, bèn chế ra thổ khuê để thay, tức là la kinh ngày nay. Lẽ ra người sau nói về la kinh thì lấy cây niết làm chuẩn là được. Nhưng hướng kim chỉ, so với cây niết thì lệch về phía Bính, không khớp nhau. Thế là thánh nhân lại biến thông, lập hai vòng trong và ngoài: lấy hướng kim chỉ làm đúng Tý – Ngọ, nên gọi là chính châm; lấy hướng cây niết đo được nằm vào khe giữa Nhâm – Tý và Bính – Ngọ, nên gọi là phùng châm (kim khe). Đó là lý do có bàn trong, bàn ngoài, chính châm, phùng châm khác nhau.
Người đời sau không biết gốc chế tác của thánh nhân, lại bàn bạc phỏng đoán, mà có các thuyết kim bàn, đồng bàn, tam thất, nhị bát, cho đến thiên bàn, địa bàn, rối rít nổi lên, không biết theo đâu. Tóm lại, phép kim nhiều cửa là do không phân biệt rõ chính và phùng.
Nay người chủ chính châm thì lấy chính làm đúng, nói: "Làm gì có cái lệch Nhâm Tý, Bính Ngọ?" Người chủ phùng châm chỉ biết phùng châm dùng được, mà rốt cuộc không bẻ được thuyết chính châm. Đó là lý do hai nhà tranh hơn thua. Đến kẻ đưa ra thuyết dung hòa thì nói: dùng chính châm để xét long đến, dùng phùng châm để định tọa hướng, dùng tam thất, nhị bát để thu nạp sa thủy. Thơ của họ nói: "Trước lấy Tý Ngọ định đồi đến, sau đem trung châm để so lường. Lại thêm tam thất cùng nhị bát, chớ cùng thầy đời tranh ngắn dài." Đó chỉ là cái khéo quanh co dối trá về bốn kim mà thôi, kim có gì khác mà phải dùng như thế!
Ngoài ra lại có thuyết đo trời dùng chính châm, đo đất dùng phùng châm; xét long huyệt dùng bàn trong, định sa thủy dùng bàn ngoài. Không biết rằng đất nương vào trời, cái đo không thể khác nhau; long huyệt sa thủy đều một lẽ, phương vị sao lại có trong ngoài khác biệt? Đó đều là gượng ép, không phải lời bàn đúng đắn không đổi. Nếu không xét đến cùng lẽ của nó, trải nghiệm lâu, mài giũa nhiều, mà chỉ được nghe thoáng qua, thì sao có thể vội tin phùng châm là đúng!
Bởi khí của trời và khí của đất thường hơi so le, nên vị trí nam bắc, chỗ gặp nhau của âm dương, không thể đều khớp hoàn toàn. Vì vậy hướng kim chỉ và hướng cây niết đo cũng có khác. Khí trời đất: dương sinh ở giữa Tý, cực ở Ngọ; từ Tý đến Bính, phía đông nam do dương làm chủ. Âm bắt đầu ở giữa Ngọ, cực ở giữa Tý; từ Ngọ đến Nhâm, phía tây bắc do âm làm chủ. Hướng kim nổi chỉ chính là ranh giới lớn của âm dương; lệch về Nhâm, Bính là vì kim dính theo khí mà thôi. Cây niết đo bằng bóng, kim đo bằng khí, nên không khớp.
Người ta chỉ câu nệ rằng cái chính của chính châm là chính, mà không biết so với cây niết thì nó lệch, không phải chính; người ta chỉ câu nệ rằng cái khe của phùng châm là lệch, mà không biết lấy cây niết làm chuẩn thì nó chính, không phải lệch. Bởi đo khoảng rộng của trời không, tính đường đi của thất chính (bảy thiên thể: mặt trời, mặt trăng và năm hành tinh Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ), đều lấy cây niết làm chuẩn. Lấy trời mà đo trời, đó là lời bàn đúng đắn không đổi. Kim dính theo khí mà lệch về Nhâm, Bính, bậc hiền triết thông chỗ biến, để tiện cho dân dùng, nên lập phùng châm cho hợp với cây niết, thì được vị trí trung chính tuyệt đối của trời đất.
Đời sau không xét, cãi nhau ồn ào. Danh gia như Liêu Kim Tinh tìm lẽ mà không ra, chỉ nói: "Kim (cây kim) thuộc hành Kim, sợ hành Hỏa ở chính phương nam, nên không dám chỉ thẳng vào Ngọ mà lệch sang Bính." Lời ấy chưa đúng lý, sao đủ khuất phục các nhà? Người sau lại bàn rằng: "Bính cũng là Hỏa, sao kim lại riêng chỉ vào đó?" Bởi họ Liêu chỉ biết phùng châm dùng được mà cũng không biết lẽ vì sao lại như thế.
Khí trời đất không thể đều khớp. Khí trời ở giữa Tý – Ngọ, khí đất ở giữa Nhâm Tý – Bính Ngọ. Vì vậy người đợi khí (phép xem khí tiết bằng ống luật) ngày đông chí đặt ống Hoàng chung ở giữa Nhâm Tý, ngày hạ chí đặt ống Lâm chung ở giữa Bính Ngọ (Hoàng chung, Lâm chung: tên các ống luật âm thanh dùng để đợi khí tiết), đủ để làm chứng. Huống chi chế độ la kinh xưa vốn gốc ở mười hai vị trí địa chi, rồi thêm tám can và bốn duy (bốn quẻ góc Càn, Khôn, Cấn, Tốn) thành hai mươi bốn vị trí, thì chỗ nửa giữa Nhâm Tý, Bính Ngọ vừa là chính giữa.
Nhà kham dư hễ động là suy tôn Đổng công. Tôi cách thời Đổng công không xa, lại may cùng quê, từng được chiếc la kinh ông để lại mà ngắm nghía. Phần chia phân kim thì gốc ở *Tùng châu tố thư*: chẻ giữa Mậu Tý làm ranh giới âm dương lẫn lộn, bên phải xếp Giáp Tý, Bính Tý vào Nhâm để theo cục âm của tiết Đại tuyết, bên trái xếp Canh Tý, Nhâm Tý vào Tý để theo cục dương của tiết Đông chí; đó chẳng phải là câu "Đông chí là nửa của Tý" của Thiệu Tử (Thiệu Ung) sao?
Phần phân kim ấy lại gốc ở Trần Hy Di: lấy Giáp Tý phối với quẻ Di mà kề chỗ giữa Nhâm, lấy Bính Tý phối với quẻ Trung Phu mà đúng chỗ bắt đầu của Tý; đó chẳng phải là thuyết "đầu quẻ Di là cuối Đại tuyết, mà khí quẻ khởi từ Trung Phu" sao? Phần chia tinh thổ (phối tinh tú với đất), thì lấy khoảng giữa sao Hư và sao Nguy làm chính giữa của chính châm, mà các chòm sao quanh trời mỗi chòm dừng ở chỗ của mình; chẳng lại khớp với câu "xét sao giữa trời, chỉnh thất chính" sao? Nhưng đó là chế độ của họ Đổng, vốn noi theo họ Liêu. Thuyết của họ Liêu thấy rõ trong sách *Tiết thiên cơ*, có thể tra được.
Do đó mà xét, nói về thời thượng cổ thì cây niết đo thấy khớp mà không sai; xét từ đời sau thì Liêu, Đổng các ông dùng mà có ứng nghiệm. Vả lại người làm lịch ngày nay cũng theo nó; không phải không có chứng cứ mà không đáng tin, tôi cớ gì lại riêng không cho là đúng! Than ôi! Băng chẳng có gì đáng ngờ, mà loài sâu mùa hạ lại ngờ (sâu chỉ sống mùa hè, chưa từng thấy băng nên không tin có băng; ví người kiến thức hẹp). Vì vậy tôi mong người học đừng làm loài sâu mùa hạ.
Ngũ hành của các nhà
Chỗ kỳ diệu của môn địa lý không ra ngoài ngũ hành. Biến hóa của ngũ hành không sao kể hết. Nhưng tóm lại, hoặc nói theo khí, hoặc nói theo chất, đó là đại khái. Cho nên hình dạng núi sông có cong, thẳng, nhọn, tròn, vuông, đủ chất của năm hành. Họ Dương gọi là chín sao. Họ Liêu lại nói "chín sao chia ra thì chín lần chín hình khác nhau", đều là biến hóa của năm chất ấy.
Nhà nho đời Tống có nói: "Chất tuy do khí mà thành, nhưng thể của nó nhất định không đổi; khí tuy hiện hình trong chất, nhưng dụng của nó xoay vần không cùng." Nay nếu nhất định trộn làm một, thì trong trời đất chẳng qua chỉ xoay một bảng cố định, mà không có cái diệu biến hóa đan xen. Như thế tạo hóa cũng nhỏ bé quá. Vì vậy bậc chí nhân hiểu chỗ diệu ấy mà tiết lộ cơ tạo hóa.
Lại có các thuyết: chính ngũ hành để định phương, bát quái ngũ hành để quản cục, hồng phạm ngũ hành để xét đến cùng âm của núi. Đó là điều ông Ngô Cảnh Loan dâng biểu dưới triều Tống Nhân Tông, thật là chuẩn mực của môn địa lý. Nhưng trong ba thuyết, chỉ có hồng phạm là huyền nhất, mà lời chú của Quản, Quắc thì gần với gượng ép; đời có người chê là *Diệt man kinh*, rồi lại bàn âm của núi theo ngũ hành, đó là sự bịa đặt của thói học tầm thường.
Thói học tầm thường không có truyền thừa thì ba thuyết ấy đã rối loạn rồi, huống chi ngũ hành của Giáp Tý lại có ba: là thiên can ngũ hành, địa chi ngũ hành và nạp âm ngũ hành. Ngũ hành nối theo Giáp Tý lại có bốn: là tam hợp ngũ hành, chi tàng ngũ hành (hành của các can ẩn trong địa chi), hóa khí ngũ hành (hành do hai can hợp hóa mà thành) và biến vận ngũ hành. Ngũ hành lặp lại theo khí quẻ, gán vào hình cục, mà thông suốt lên thiên văn thì lại có năm: là hà đồ ngũ hành, hồn thiên ngũ hành, song sơn ngũ hành, huyền không ngũ hành và tú độ ngũ hành (hành theo độ các chòm sao). Còn những nhánh chia đốt dẫn khác, đại khái kể ra không dưới vài chục, mà người dùng lại muốn lấy cái sinh, kỵ cái khắc, thì lời bàn biết theo đâu mà định!
Tôi trộm nghĩ các thuyết tuy rườm rà, nhưng phải lấy ba thuyết làm cương lĩnh. Những thuyết thấy trong Giáp Tý và nối theo Giáp Tý đều là đường lớn của hồng phạm. Những thuyết hà đồ, song sơn, huyền không đều là lối nhỏ của bát quái. Còn hồn thiên, tú độ thì lại là sự mở rộng của chính khí. Chỉ cần cương lĩnh đúng thì các thuyết đều có thể dùng kèm.
Nhưng nói khái quát thì ngũ hành không sinh thì không mạnh, không khắc thì không uy, cùng xoay vần giúp nhau mà thông suốt, đều là thứ của khí và chất không thể thiếu nhau. Cho nên Kim được Hỏa thì càng tinh, Thủy được Hỏa thì thành ký tế (Thủy Hỏa giao nhau, việc đã thành, như tên quẻ Ký Tế), Thổ được Mộc thì tơi thông, Thủy gặp Thổ thì không tràn trôi, Mộc nhờ Kim mà thành đồ dùng; đó chẳng phải là chứng rõ của tương khắc sao? Cần gì phải sinh mới được? Huống chi Tý vốn là vùng Thủy mà Hỏa thật sinh ở đó; Ngọ vốn là đất Hỏa mà Thủy lại gửi ở đó. Cái sinh sinh của tạo hóa còn có chỗ diệu như thế, ta sao câu nệ được? Chỉ có sự phân biệt chủ khách trong ngoài và sự sai khác gốc ngọn nặng nhẹ, thì ở ta cân nhắc mà thôi. Cho nên nói: làm cho thần diệu và sáng tỏ, là ở nơi con người.
Lời bạt cho *Tam muội luận*
Thông suốt trời, đất, người thì gọi là nho. Đời suy hiếm có nhà nho thông suốt, thì lại sao làm nổi kham dư? Theo chỗ tôi thấy và nhớ, danh gia không ít, nhưng đại để chỉ nhặt bã của người trước. Chỉ cần đặt được một hình thế là đã tự đắc vỗ ngực; đó là điều nhà nào cũng có, sao đáng khen?
Về già tôi được đọc *Tam muội luận* của ông Từ, thấy ba điều ấy rõ ràng hợp với lòng mình. Lẽ thì vi diệu, dụng thì cực kỳ phức tạp tỉ mỉ; kẻ hiếu kỳ thì đục khoét gượng ép, kẻ nông cạn thì câu nệ, mỗi bên lấy miệng lưỡi mà tranh, đến mức không thể truy xét được, nên nhà nho đời bèn gạt nó ra làm đạo ngoài.
Hai anh em họ Từ đều giỏi khó phân hơn kém: sách không gì không đọc, dấu chân khắp nửa thiên hạ, đến tuổi già mới có định luận. Những kẻ bị trói buộc, nói năng hoang đường, đâu dễ gì bàn được như vậy! Các ông còn soạn sách *Nhân tử tu tri* (Điều người con cần biết), được truyền tụng khắp bốn phương xa. Ông từng nói với tôi: "Cho tôi thêm vài năm nữa, thì không chỉ dừng ở đây." Lời ấy thật có ý vị thay!
Lý Duy Trinh ở Vân Đỗ, đất Sở, viết.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video