Thiên 33 — Quyển 7 thượng (2) — Âm dương chỉ nguyên

 In lại sách *Nhân tử tu tri tư hiếu địa lý tâm học thống tông* (Những điều người làm con cần biết: học thuyết địa lý lấy tâm làm gốc, giúp làm tròn đạo hiếu), quyển bảy, phần trên, mục thứ hai.

 Từ Thiện Kế, người ở ẩn vùng Giang Hữu, thuật lại; cùng soạn (?).

 Từ đây trở xuống gồm sáu quyển, chuyên bàn về phương vị (phương hướng và vị trí trên la bàn) và lý khí (quy luật trời đất cùng luồng khí sống lưu chuyển trong đất, thể hiện qua phương hướng). Đó chính là chỗ tinh diệu của việc dùng quẻ (các hình vạch trong Kinh Dịch tượng trưng cho sự vật và biến hóa của trời đất).

 Đan pháp (phép luyện đan của đạo gia, luyện tinh khí trong thân để sống lâu) không có quẻ thì không thể làm rõ hỏa hậu (mức độ và thời điểm điều chỉnh "lửa", tức sự vận hành tinh khí khi luyện) trong vòng chu thiên (một vòng vận hành trọn vẹn). Táng pháp (phép chọn đất, chọn hướng để chôn cất) không có quẻ thì không thể đo xét sinh khí (luồng khí sống trong lòng đất, đem phúc đến cho con cháu) tốt hay xấu. Hai phép ấy đều dựa vào quẻ để dùng, cái đích của chúng là một.

 Từ khi sông Hoàng Hà hiện ra Hà đồ (bức đồ gồm các chấm biểu thị số, tương truyền do long mã nổi lên ở sông Hoàng Hà mang trên lưng) và sông Lạc hiện ra Lạc thư (bức đồ các chấm số trên lưng rùa thần hiện ở sông Lạc), thánh nhân noi theo đó mà vạch ra các quẻ. Nhờ vậy mà thông suốt được đức của thần minh, phân loại được tình trạng của muôn vật. Phép ấy rộng lớn, đầy đủ mọi mặt, cách dùng tinh diệu không cùng. Nhà kham dư (thầy phong thủy; "kham" là trời, "dư" là đất) muốn truy về gốc của lý khí thì sao có thể bỏ phép này?

 Chỉ có điều các đầu mối của nó rất nhiều, tên gọi không thống nhất. Đã có sự phân biệt âm dương (hai mặt đối lập mà nương tựa nhau của mọi sự vật, như sáng – tối, động – tĩnh, cứng – mềm), lại có việc phối với thiên tinh (các vì sao trên trời ứng với các phương trên mặt đất). Đã gồm thuộc về quái khí (khí của từng quẻ phân theo phương hướng và thời tiết), lại có sự phân biệt ngũ hành (năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, sinh ra và chế ngự lẫn nhau). Đến như các thuyết phân dã (chia vùng đất dưới mặt đất ứng với từng khu vực sao trên trời), cầm (phép lấy các con vật ứng với hai mươi tám chòm sao để đoán lành dữ) (?), kỳ (phép Kỳ môn, tính toán thời gian và phương hướng để chọn lành tránh dữ) (?), quý nhân (sao lành chủ được người giúp đỡ), lộc (sao chủ bổng lộc), mã (sao Dịch mã, chủ đi lại, thăng tiến), cùng tử, phụ, tài, quan (các mối quan hệ sinh khắc trong quẻ, gọi theo con cháu, cha mẹ, tiền của, chức quan)… Tuy các môn loại rất rườm rà, nhưng tóm lại đều chỉ là một việc dùng quẻ mà thôi.

 Vậy mà có kẻ làm giả để làm rối cái thật, bày đặt xếp quẻ, xoay sao, vượt ra ngoài các nét quẻ do Phục Hy vạch và lời diễn giải của Văn Vương, làm mất đi ý chỉ của các thánh xưa về việc phân biệt phương hướng, định ngay vị trí, sắp đặt kinh đô và chia vạch đồng ruộng. Vì vậy, nay đặc biệt biên soạn một quyển *Âm dương chỉ nguyên* (Gốc ý chỉ của âm dương), trình bày Thái cực, Hà đồ, Lạc thư, lấy tâm ấn (điều cốt yếu được truyền thẳng từ lòng thầy sang lòng trò) của hai ông Khâu và Ngô làm chứng, để thấy rõ đầu đuôi nguồn gốc của ngũ hành, bát quái (tám quẻ cơ bản: Càn, Khảm, Cấn, Chấn, Tốn, Ly, Khôn, Đoài), thiên tâm (cái lẽ trung tâm của trời) và địa mạch (mạch khí chạy trong lòng đất).

 Lại soạn năm quyển *Âm dương diệu dụng* (Cách dùng tinh diệu của âm dương), đem đối chiếu với những bài văn còn lưu lại của các ông Liêu, Lại (các thầy phong thủy đời trước), để nói rõ những điều nên và kiêng về long (mạch núi), huyệt (chỗ khí tụ lại để đặt mộ), sa (các núi đồi nhỏ bao quanh huyệt), thủy (dòng nước) và sự lành dữ của phương vị. Mong cho người đọc biết được gốc của âm dương, không bị sa vào một góc hẹp, không bị mê lạc vào đường rẽ khác.

 *Âm dương chỉ nguyên*, gồm bảy quyển (?).

 Hình một. Hình hai. Hình ba. Hình bốn. Hình năm.

 Lời giải về đồ hình Thái cực.

 Hình một: đây là "vô cực mà thái cực" — thái cực là cái gốc tuyệt đối ban đầu của trời đất, khi âm dương chưa chia; vô cực là không có giới hạn, không có hình tướng. Nó là bản thể (cái gốc thật sự) khiến cho động thì sinh dương, tĩnh thì sinh âm. Nó không hề tách rời âm dương; chính ngay trong âm dương mà chỉ ra bản thể của nó, chỉ là nói riêng về cái phần không lẫn với âm dương mà thôi.

 Hình hai: đây là thái cực động thì sinh dương, tĩnh thì sinh âm. Vòng thái cực ở giữa là bản thể của nó. "Dương động" là sự động của dương, là chỗ công dụng của thái cực được thi hành. "Âm tĩnh" là sự tĩnh của âm, là chỗ bản thể của thái cực được xác lập. Phần dương nằm trong âm là gốc của dương động; phần âm nằm trong dương là gốc của âm tĩnh.

 Hình ba: đây là dương biến đổi, âm hòa hợp mà sinh ra Thủy, Hỏa, Mộc, Kim, Thổ. "Dương biến" là sự biến đổi của dương; "âm hợp" là sự hòa hợp của âm. Thủy là âm thịnh nên ở bên phải. Hỏa là dương thịnh nên ở bên trái. Mộc là dương còn non nên đứng sau Hỏa. Kim là âm còn non nên đứng sau Thủy. Thổ là khí điều hòa giữa âm dương nên ở chính giữa. Chỗ giao nhau của Thủy và Hỏa thì nối lên phía trên, vì âm lấy dương làm gốc, dương lấy âm làm gốc.

 Thủy sinh Mộc, Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim lại sinh Thủy, xoay vòng như chiếc vòng không có đầu mối. Năm khí chia ra thì bốn mùa vận hành. Thái cực, động tĩnh và ngũ hành đều chỉ là một âm dương; năm thứ khác nhau mà hai thực thể âm dương thì không dư không thiếu. Âm dương là một thái cực; cái tinh và cái thô, cái gốc và cái ngọn không chia ra bên này bên kia. Thái cực vốn là vô cực, như lời Kinh Thi: "Việc của trời cao không có tiếng, không có mùi."

 Ngũ hành khi sinh ra thì mỗi hành có một tính riêng; khí khác nhau, chất khác nhau, mỗi hành đều là một thái cực trọn vẹn, không phải vay mượn gì. Động tĩnh, âm dương — đó là chỗ vô cực cùng "nhị ngũ" (hai khí âm dương và năm hành) hòa hợp kỳ diệu không chút kẽ hở. Hình bốn: Càn thành nam, Khôn thành nữ — đây là nói về sự hóa sinh bằng khí, mỗi bên có một tính riêng, nhưng nam nữ cùng là một thái cực. Hình năm: muôn vật hóa sinh — đây là nói về sự hóa sinh bằng hình thể, mỗi vật có một tính riêng, nhưng muôn vật cùng là một thái cực.

 Ông Khâu Diên Hàn, quốc sư (thầy của nhà vua) đời Đường, được tôn là Á phụ (bậc như cha thứ hai), nói: "Kinh Dịch nói: 'Dịch có thái cực, thái cực sinh ra lưỡng nghi (hai dạng cơ bản: âm và dương). Lưỡng nghi sinh ra tứ tượng (bốn hình thái: thái dương, thiếu âm, thiếu dương, thái âm). Tứ tượng sinh ra bát quái. Bát quái định ra lành dữ.' Trước khi thái cực chưa phân chia thì chưa có trời, đất, người, vật. Trong cõi mênh mông trống lặng, khi vừa có điềm manh nha, chỉ có một khí mà thôi.

 Một khí ấy đã phân ra thì phần nhẹ và trong làm trời, phần nặng và đục làm đất. Tinh hoa của khí nhẹ trong bay lên mà bày thành mặt trời, mặt trăng, các vì sao; tinh hoa của khí đục lắng xuống mà đọng thành núi sông, cây cỏ. Một âm một dương, hai nghi đứng vững vị trí, trời đất sinh thành. Con người nhận lấy lý và khí, hòa lẫn ở khoảng giữa. Dương biến, âm hợp mà năm khí sinh ra. Năm khí lưu hành thì tám quẻ có hình tượng và vị trí. Tám quẻ đã định thì bốn phương mới ngay ngắn, và biến hóa không cùng.

 Phép địa lý dựa trên chỗ tinh diệu của lý khí để suy xét sự sinh thành của núi sông; truy về lúc khởi đầu, xét lại lúc kết thúc để hiểu lẽ sống chết, để định then chốt lành dữ. Lẽ ấy thật sâu kín vậy."

 Ông Ngô Cảnh Loan, tự Trọng Tường, quốc sư đời Tống, nói: "Thái cực là nguồn gốc của lý khí. Thái cực và âm dương ban đầu vốn không có hình vẽ, tên gọi; chỉ là mượn những thứ ấy để làm rõ lý khí mà thôi. Thái cực chia ra thì trời đất đứng vững vị trí. Thể của trời tròn; hình tròn thì đường kính một mà chu vi ba, nên số lẻ, vì thế gọi là dương. Thể của đất vuông; hình vuông thì cạnh một mà chu vi bốn, nên số chẵn, vì thế gọi là âm.

 Dương biến, âm hợp mà có các hình tượng thái dương, thái âm, thiếu dương, thiếu âm; rồi Kim sinh Thủy, Mộc sinh Hỏa. Số của Thủy là sáu, ở quẻ Khảm mà sinh ra Càn; số của Kim là chín, ở quẻ Đoài mà sinh ra Khôn; số của Hỏa là bảy, ở quẻ Ly mà sinh ra Tốn; số của Mộc là tám, ở quẻ Chấn mà sinh ra Cấn. Do đó Chấn ở phía Đông, Ly ở phía Nam, Đoài ở phía Tây, Khảm ở phía Bắc, Tốn ở Đông Nam, Cấn ở Đông Bắc, Khôn ở Tây Nam, Càn ở Tây Bắc. Tám quẻ bắt đầu có vị trí cố định, và biến hóa không cùng.

 Phép địa lý theo đó, cho nên ông Đại Náo làm ra la kinh (la bàn của thầy phong thủy, chia nhiều vòng phương hướng), xem xét âm dương, làm thành con đường trở về gốc, quay về nguồn. Lập ra thuyết về quan quách và chôn cất, để khí cảm ứng với nhau, khiến phúc từ người đã khuất truyền đến người sống, làm rõ ý nghĩa sinh thành nối liền không đứt đoạn."

 Lời giải về đồ hình Hà đồ.

 Đây là các con số trên bức đồ mà long mã (con vật mình ngựa vảy rồng) mang trên lưng nổi lên ở sông Hoàng Hà thời Phục Hy. Kinh Dịch nói: "Trời một, đất hai; trời ba, đất bốn; trời năm, đất sáu; trời bảy, đất tám; trời chín, đất mười. Số của trời có năm, số của đất có năm; năm vị trí ứng hợp nhau, mỗi vị trí đều có cặp kết hợp. Số của trời cộng lại là hai mươi lăm, số của đất là ba mươi; cả số của trời đất là năm mươi lăm. Đó là cái để tạo nên biến hóa, và vận hành quỷ thần (sự co duỗi, đến đi huyền diệu của âm dương)."

 Ông Khâu nói: "Đây là các con số trên bức đồ mà long mã mang trên lưng nổi lên ở sông Hoàng Hà thời Phục Hy; Phục Hy dựa vào đó mà vạch ra tám quẻ. Số ấy bắt đầu từ một và kết thúc ở mười, lấy năm số sinh (từ một đến năm) thống lĩnh năm số thành (từ sáu đến mười). Trời một với đất sáu hợp ở phương Bắc mà sinh Thủy; đất hai với trời bảy hợp ở phương Nam mà sinh Hỏa; trời ba với đất tám hợp ở phương Đông mà sinh Mộc; đất bốn với trời chín hợp ở phương Tây mà sinh Kim; trời năm với đất mười hợp ở chính giữa mà sinh Thổ. Việc chia phối âm dương, sắp xếp năm khí đều là thể hiện đạo lý này."

 Ông Ngô nói: "Xét Hà đồ là khởi đầu của hình tượng các quẻ. Số của nó lấy sự trọn vẹn làm chủ (?), nên bắt đầu từ một và kết thúc ở mười, lấy chỗ tinh diệu tự nhiên của sự sinh thành để làm rõ sự lưu hành của âm dương và năm khí, vận chuyển then máy tuần hoàn của bốn mùa, tạo nên dấu vết của nóng lạnh, của nảy nở và thu cất. Số ấy: một và sáu cùng một gốc, ba và tám cùng một đường, hai và bảy là bạn, bốn và chín là bạn, năm và mười cùng một nhà. Số lẻ số chẵn phối hợp với nhau rồi sau đó vị trí của ngũ hành mới định.

 Một, ba, năm, bảy, chín là cái gọi là 'số của trời hai mươi lăm'; hai, bốn, sáu, tám, mười là cái gọi là 'số của đất ba mươi'. Nói theo thứ tự sinh thành thì bắt đầu ở dưới, rồi đến trên, rồi đến trái, rồi đến phải, rồi trở về giữa, rồi lại bắt đầu ở dưới. Nói theo thứ tự vận hành thì bắt đầu ở Đông, rồi đến Nam, rồi đến giữa, rồi đến Tây, rồi đến Bắc, xoay về bên trái một vòng rồi lại bắt đầu ở Đông. Các số sinh ở vòng trong thì dương ở bên trái, âm ở bên phải. Các số thành ở vòng ngoài thì âm ở dưới và trái, dương ở trên và phải.

 Một là dương; dương sinh ở Tý (chi thứ nhất trong mười hai địa chi — mười hai ký hiệu dùng chỉ giờ, tháng, năm và phương hướng; Tý ứng chính Bắc, nửa đêm, tháng mười một) và thành ở Tỵ (chi thứ sáu, ứng hướng Đông Nam lệch Nam, tháng tư). Hai là âm; âm sinh ở Ngọ (chi thứ bảy, ứng chính Nam, giữa trưa, tháng năm) và thành ở Hợi (chi thứ mười hai, ứng hướng Tây Bắc lệch Bắc, tháng mười). Cho nên Đông Nam chủ về sinh, Tây Bắc chủ về thành. Khí của bốn mùa lưu hành, vận dụng đều noi theo đó.

 La kinh trong phép địa lý lấy mười hai chi, tám can (tám trong mười thiên can, trừ Mậu và Kỷ) và bốn duy (bốn quẻ ở bốn góc: Càn, Khôn, Cấn, Tốn) phối vào hai mươi bốn hướng (hai mươi bốn phần chia đều vòng tròn la bàn, mỗi phần mười lăm độ), suy xét theo sự sinh thành của năm khí, dùng để xem sự lớn lên và tiêu đi của âm dương, đo lường sự tạo hóa; công dụng của nó cũng thật lớn. Điều mà *Táng thư* (sách kinh điển về phép chôn cất) gọi là 'cưỡi lên sinh khí' (đặt mộ đúng chỗ đón được sinh khí) có lẽ chính là nói điều này chăng!"

 Lời giải về đồ hình Lạc thư.

 Đây là văn trên lưng con rùa thần mang lên từ sông Lạc thời vua Vũ nhà Hạ. Kinh Dịch nói: "Sông Lạc hiện ra Lạc thư, thánh nhân noi theo." Số của nó: đội chín, đạp một; bên trái ba, bên phải bảy; hai và bốn làm vai; sáu và tám làm chân.

 Ông Khâu nói: "Xét Kinh Dịch nói: 'Sông Lạc hiện ra Lạc thư, thánh nhân noi theo.' Kinh Thư nói: 'Trời bèn ban cho vua Vũ Hồng phạm cửu trù (chín phép lớn để trị nước), nhờ đó luân thường (đạo lý cư xử giữa người với người) được sắp xếp có thứ tự.' Ngày xưa Hạ Hậu thị (tức vua Vũ, người lập ra nhà Hạ) gặp rùa thần mang văn nổi lên ở sông Lạc; số của nó bắt đầu từ một, kết thúc ở chín. Vua Vũ dựa vào đó mà trị yên đất nước, phân chia chín dòng sông. Cơ Tử dựa vào đó mà làm ra Cửu trù.

 Lạc thư cùng với tiên thiên bát quái (cách xếp tám quẻ theo Phục Hy, thể hiện trật tự gốc của trời đất trước khi muôn vật thành hình) làm trong ngoài cho nhau. Phép địa lý theo đó để làm rõ cửu cung (chín ô vuông xếp theo số Lạc thư, ứng tám phương và trung tâm), tám quẻ, và các cửa ngõ trong ngoài. Cho nên phía Nam là Chu Tước (chim sẻ đỏ), phía Bắc là Huyền Vũ (rùa đen), phía Đông là Thanh Long (rồng xanh), phía Tây là Bạch Hổ (hổ trắng) — bốn linh vật tượng trưng bốn phương — và bốn phương chính bắt đầu được xác định. Vì thế thánh nhân quay mặt về phía Nam mà đứng, hướng về phía sáng mà cai trị, chính là noi theo điều này."

 Ông Ngô nói: "Lạc thư là khởi đầu của phương vị. Số của nó lấy sự biến đổi làm chủ, nên bắt đầu từ một và kết thúc ở chín, dùng để định bốn phương chính và bốn góc. Lấy các số dương một, chín, ba, bảy đặt ở các cung bốn phương chính; lấy các số âm hai, bốn, sáu, tám đặt ở bốn góc. Nói theo thứ tự thì số dương trước hết ở Đông, rồi Nam, rồi Tây, rồi Bắc; số âm trước hết ở Tây, rồi Nam, rồi Đông, rồi Bắc. Gộp lại mà nói thì trước hết ở Bắc, rồi Tây Nam, rồi Đông, rồi Đông Nam, rồi giữa, rồi Tây Bắc, rồi Tây, rồi Đông Bắc, rồi đến Nam.

 Về sự vận hành thì Thủy khắc Hỏa, Hỏa khắc Kim, Kim khắc Mộc, xoay về bên trái một vòng rồi Thổ lại khắc Thủy. Phép lập thuyết cửu cung — lấy một, sáu, tám phối với màu trắng; hai phối với màu đen; ba phối với màu xanh biếc; bốn phối với màu xanh lục; năm phối với màu vàng; bảy phối với màu đỏ; chín phối với màu tím — chính là noi theo điều này. Thánh nhân dựa vào đó mà quay mặt về Nam đứng, hướng về sáng mà cai trị. Các kinh đô lớn của bậc đế vương từ xưa, cách dùng phương vị tinh diệu đều không gì không hợp với điều này, vì đã lấy được chính khí của bốn thế núi (núi bao bọc bốn phía), số mới trọn vẹn."

 Thái

 cực

 biến thành

 quẻ

 Hà

 đồ

 biến thành

 quẻ

 Lạc

 thư

 biến thành

 quẻ

 Đây là lẽ Thái cực, Hà đồ, Lạc thư đều có thể vạch thành quẻ. Thái Quý Thông nói: "Lý của trời đất chỉ là một. Thời có xưa nay trước sau khác nhau, nhưng lý thì không thể có hai. Cho nên Phục Hy chỉ dựa vào Hà đồ mà làm ra Dịch, không cần thấy trước Lạc thư mà vẫn hợp với nó. Vua Vũ chỉ dựa vào Lạc thư mà làm ra Hồng phạm, cũng không cần truy xét Hà đồ mà vẫn ngầm khớp với nó. Sở dĩ như vậy là vì ngoài lý ấy ra không còn lý nào khác." Thiệu Tử nói: "Trước khi vạch quẻ đã có Dịch rồi." Lời ấy thật sâu sắc thay!

 Thứ tự các quẻ

 *Hệ từ truyện* (phần bàn giải lớn trong Kinh Dịch) nói: "Có thái cực, sinh ra lưỡng nghi; lưỡng nghi sinh ra tứ tượng; tứ tượng sinh ra bát quái." Thiệu Tử nói: một chia thành hai, hai chia thành bốn, bốn chia thành tám. *Thuyết quái truyện* (phần giải nghĩa các quẻ trong Kinh Dịch) nói: "Dịch là phép đếm ngược." Thiệu Tử nói: "Càn một, Đoài hai, Ly ba, Chấn bốn, Tốn năm, Khảm sáu, Cấn bảy, Khôn tám. Từ Càn đến Khôn đều là những quẻ chưa sinh, giống như đếm ngược bốn mùa."

 Càn là trời nên gọi là cha. Khôn là đất nên gọi là mẹ. Chấn là lần cầu thứ nhất (hào dương ở vị trí dưới cùng) mà được con trai, nên gọi là trai trưởng. Tốn là lần cầu thứ nhất mà được con gái, nên gọi là gái trưởng. Khảm là lần cầu thứ hai (hào ở giữa) mà được con trai, nên gọi là trai giữa. Ly là lần cầu thứ hai mà được con gái, nên gọi là gái giữa. Cấn là lần cầu thứ ba (hào trên cùng) mà được con trai, nên gọi là trai út. Đoài là lần cầu thứ ba mà được con gái, nên gọi là gái út.

 Thiệu Tử nói: "Hình tượng của tám quẻ: có bốn quẻ lật ngược lại vẫn không đổi, có hai cặp lật ngược thì đổi thành nhau; như vậy sáu hình biến ra thành tám quẻ. Hình tượng của các quẻ kép (quẻ sáu vạch, do hai quẻ đơn chồng lên nhau): có tám quẻ không đổi, hai mươi tám cặp lật ngược thì đổi thành nhau; như vậy ba mươi sáu hình biến ra thành sáu mươi tư quẻ." Lại nói: "Càn gặp Tốn là lúc thấy Nguyệt quật (hang trăng — chỗ âm bắt đầu sinh), Đất gặp Sấm là chỗ thấy Thiên căn (gốc trời — chỗ dương bắt đầu sinh). Thiên căn, Nguyệt quật thong thả qua lại, ba mươi sáu cung thảy đều là mùa xuân."

 Nét vạch của quẻ

 Thời xưa, Bào Hy thị (tức Phục Hy) làm vua thiên hạ, ngửa lên thì xem các hình tượng trên trời, cúi xuống thì xem các khuôn phép dưới đất; xem văn vẻ trên mình chim muông cùng những gì thích hợp với từng vùng đất; gần thì lấy từ thân mình, xa thì lấy từ muôn vật. Từ đó mới làm ra tám quẻ, để thông suốt đức của thần minh, để phân loại tình trạng của muôn vật.

 Thái cực (như hình bên phải) là tên gọi chỉ lúc hình tượng và con số chưa thành hình mà lý của chúng đã có đủ; cũng là tên gọi chỉ lúc hình thể đã có đủ mà lý thì không để lại dấu vết. Trong Hà đồ và Lạc thư, đó đều là hình ảnh khoảng trống ở chính giữa. Chu Tử nói: "Vô cực mà thái cực." Thiệu Tử nói "Đạo là thái cực", lại nói "Tâm là thái cực", đều là nói điều này.

 (Hình bên trái) Thái cực phân ra, bắt đầu sinh một nét lẻ (vạch liền, thuộc dương) và một nét chẵn (vạch đứt, thuộc âm), thành hai hình mỗi hình một nét, đó là lưỡng nghi. Số của nó thì dương là một, âm là hai. Trong Hà đồ và Lạc thư thì đó chính là số lẻ và số chẵn. Chu Tử nói: "Thái cực động mà sinh dương. Động đến cùng thì tĩnh, tĩnh mà sinh âm. Tĩnh đến cùng lại động. Một động một tĩnh làm gốc cho nhau. Chia âm chia dương, lưỡng nghi đứng vững." Thiệu Tử nói "một chia thành hai" — đều là nói điều này.

 Trên mỗi nghi lại sinh một nét lẻ và một nét chẵn, thành bốn hình mỗi hình hai nét, đó gọi là tứ tượng. Vị trí của chúng là: thái dương (dương già) một, thiếu âm (âm non) hai, thiếu dương (dương non) ba, thái âm (âm già) bốn. Số của chúng là: thái dương chín, thiếu âm tám, thiếu dương bảy, thái âm sáu. Nói theo Hà đồ thì sáu là một cộng thêm năm mà có, bảy là hai cộng thêm năm mà có,

 tám là ba cộng thêm năm mà có, chín là bốn cộng thêm năm mà có. Nói theo Lạc thư thì chín là phần còn lại của mười sau khi bớt một, tám là phần còn lại của mười sau khi bớt hai, bảy là phần còn lại của mười sau khi bớt ba, sáu là phần còn lại của mười sau khi bớt bốn. Điều Chu Tử gọi là Thủy, Hỏa, Mộc, Kim, điều Thiệu Tử gọi là "hai chia thành bốn", đều là nói điều này.

 Trên mỗi tượng lại sinh một nét lẻ và một nét chẵn, thành tám hình mỗi hình ba nét. Đến đây tam tài (ba ngôi: trời, đất, người) đã tạm đủ, nên có tên gọi tám quẻ. Vị trí của chúng là: Càn một, Đoài hai, Ly ba, Chấn bốn, Tốn năm, Khảm sáu, Cấn bảy, Khôn tám. Trong Hà đồ thì Càn, Khôn, Ly, Khảm ở bốn chỗ đặc (bốn phương chính có chấm số), còn Đoài, Chấn, Tốn, Cấn chia ở bốn chỗ trống (bốn góc). Trong Lạc thư thì Càn, Khôn, Khảm, Ly chia ở bốn phương chính, còn Đoài, Chấn, Tốn, Cấn chia ở bốn góc. Sách *Chu lễ* nói "quẻ đơn của ba bộ Dịch đều là tám" (?), *Đại truyện* nói "tám quẻ xếp thành hàng", Thiệu Tử nói "bốn chia thành tám" — đều là chỉ điều này.

 Tám quẻ chia ra lẻ chẵn

 Trên mỗi quẻ trong tám quẻ lại sinh một nét lẻ và một nét chẵn, thành mười sáu hình mỗi hình bốn nét. Đó chính là điều Thiệu Tử gọi là "tám chia thành mười sáu". Lại có thể nói là trên mỗi nghi thêm vào tám quẻ, hoặc nói là trên mỗi quẻ trong tám quẻ thêm vào lưỡng nghi.

 Chu Tử nói: "Đây không phải thuyết của tôi, mà là thuyết của Khang Tiết; không phải thuyết của Khang Tiết, mà là thuyết của Hy Di; không phải thuyết của Hy Di, mà là thuyết của Khổng Tử. Chỉ vì các nhà nho thời ấy đã làm mất sự truyền thụ, còn những người tu hành ở ngoài đời thì lén trao truyền cho nhau, dùng làm thuật luyện đan. Đến Hy Di và Khang Tiết mới đem trả nó về với Dịch, rồi sau đó thuyết ấy mới lại được sáng tỏ ở đời.

 Nhưng vì nó có nhiều chỗ khác với thứ tự sắp xếp trong bộ *Chu Dịch* hiện hành, nên người nghe thấy lạ mà không tin, chỉ dựa vào bộ *Chu Dịch* hiện hành, theo chữ mà sinh nghĩa, gò ép, vụn vặt, bịa đặt không kể xiết. Đó là lý do sách *Khải mông* được soạn ra. Nếu có thể để lòng trống trải, hạ chí khiêm tốn mà tìm cho thông hiểu, nghiền ngẫm lâu cho thuần thục, thì cái thần diệu của sự biến hóa trời đất, cái tinh vi của sự tiêu trưởng âm dương, tự nhiên sẽ rõ ràng trước lòng trước mắt, và có thể nhận ra chỗ sâu kín của nó."

 Những điều trên, từ Thái cực, Hà đồ đến Lạc thư, đều có thể vạch thành quẻ; đó là điều Thiệu Tử gọi là "chưa vạch đã có Dịch" (?). Phần truy gốc thứ tự quẻ và nét vạch của quẻ đều chỉ để làm rõ lý của quẻ, không phải phần đem ra dùng.

 Vị trí tám quẻ

 Thiệu Khang Tiết nói: Càn ở Nam, Khôn ở Bắc, Ly ở Đông, Khảm ở Tây, Chấn ở Đông Bắc, Đoài ở Đông Nam, Tốn ở Tây Nam, Cấn ở Tây Bắc. Từ Chấn đến Càn là đi xuôi, từ Tốn đến Khôn là đi ngược. Phương vị của sáu mươi tư quẻ về sau cũng theo cách này.

 Lời giải về đồ hình tám quẻ của Phục Hy

 *Thuyết quái* nói: "Trời đất định vị trí, núi đầm thông khí với nhau, sấm gió xô đẩy nhau, nước lửa không bắn phá nhau, tám quẻ đan xen nhau. Đếm cái đã qua là đi xuôi, biết cái sắp tới là đi ngược; vì thế Dịch là phép đếm ngược. Sấm để làm động, gió để làm tan, mưa để làm thấm, mặt trời để hong khô, Cấn để làm dừng, Đoài để làm vui, Càn để làm chủ, Khôn để cất chứa."

 Ông Khâu nói: "Kinh Dịch nói: 'Trời đất định vị trí, núi đầm thông khí với nhau, sấm gió xô đẩy nhau, nước lửa không bắn phá nhau, tám quẻ đan xen nhau; đếm cái đã qua là đi xuôi, biết cái sắp tới là đi ngược.' Đây là phương vị tám quẻ tiên thiên. Càn Khôn đứng dọc thì sáu quẻ con nằm ngang. Số của chúng là Càn một, Đoài hai, Ly ba, Chấn bốn, Tốn năm, Khảm sáu, Cấn bảy, Khôn tám. Phương của chúng là Càn Nam, Khôn Bắc, Ly Đông, Khảm Tây, Chấn Đông Bắc, Tốn Tây Nam, Cấn Tây Bắc, Đoài Đông Nam. Từ Chấn đến Càn là đi xuôi, từ Tốn đến Khôn là đi ngược.

 Bởi vì Chấn là lúc dương vừa giao với âm mà dương sinh ra; Tốn là lúc dương bắt đầu tiêu mà âm sinh ra. Đoài là lúc dương lớn lên; Cấn là lúc âm lớn lên. Chấn, Đoài là âm ở phần trời; Cấn, Tốn là dương ở phần đất; cho nên Chấn, Đoài thì trên âm dưới dương, còn Cấn, Tốn thì trên dương dưới âm. Càn, Khôn đứng ngay ở vị trí trên dưới; Khảm, Ly bày ở hai cửa trái phải. Chỗ trời đất mở ra, chỗ mặt trời mặt trăng mọc lặn, xuân hạ thu đông, ngày cuối tháng, ngày đầu tháng, ngày trăng nửa vành, ngày trăng tròn, ngày đêm nóng lạnh — không gì không từ đây mà suy ra. Đó là lý do quẻ tiên thiên làm thể (phần gốc) của lý khí.

 Phép địa lý theo đó mà suy xét khí sinh khí sát của hai mươi bốn hướng, và then máy vận hóa của hai mươi bốn tiết khí (hai mươi bốn mốc chia năm theo vị trí mặt trời, như Lập xuân, Xuân phân, Hạ chí, Đông chí…). Làm rõ sự tiêu trưởng của âm dương, bàn về can chi của giờ ngày, về cô hư (thế trống trải, khuyết yếu theo phép tính can chi) và vượng tướng (thế đang thịnh hoặc sắp thịnh), để đem ra dùng; lý ấy thật là cùng cực vậy."

 Ông Ngô nói: "Đây là tám quẻ tiên thiên của Phục Hy, là thể của lý khí. 'Trời đất định vị trí' là Càn đối với Khôn; 'núi đầm thông khí' là Cấn đối với Đoài; 'sấm gió xô đẩy nhau' là Chấn đối với Tốn; 'nước lửa không bắn phá nhau' là Khảm đối với Ly. Càn là thuần dương nên ở phía Nam; Khôn là thuần âm nên ở phía Bắc; từ khi Càn Khôn giao nhau thì trai gái sinh ra. Ly được tính chính của Khôn nên giữa rỗng, có hình tượng mặt trời; mặt trời mọc ở phía Đông nên Ly đứng chính ở phía Đông. Khảm được tính chính của Càn nên giữa đặc, có hình tượng mặt trăng; mặt trăng sinh ở phía Tây nên Khảm đứng chính ở phía Tây.

 Bốn phương chính đã định, sau đó Càn biến lần thứ nhất thành Tốn, nên Tốn ở bên trái Càn; biến lần thứ hai thành Cấn, nên Cấn ở bên trái Khảm; biến lần thứ ba thành Khôn. Khôn biến lần thứ nhất thành Chấn, nên Chấn ở bên trái Khôn; biến lần thứ hai thành Đoài, nên Đoài ở bên trái Ly; biến lần thứ ba thành Càn. Đó là thứ tự biến hóa, là lý tự nhiên.

 Phép này lấy từ giữa Tý đến giữa Ngọ làm dương, từ giữa Ngọ đến giữa Tý làm âm. Lấy sáu mươi tư quẻ xếp thành hình tròn để suy xét sự vận dụng của hai mươi bốn tiết khí. Từ Đông chí một hào dương sinh ra thành quẻ Phục, xoay vòng đến đầu Hạ chí thành quẻ Càn; cho nên từ giữa Tý đến giữa Ngọ là khí trời đất nuôi lớn muôn vật, số của nó chủ về sinh; vì thế sấm mưa ở mùa xuân, mùa hạ, sự tươi tốt nảy nở gắn liền ở đó. Từ Hạ chí một hào âm sinh ra thành quẻ Cấu, lưu hành đến đầu Đông chí thành quẻ Khôn; cho nên từ giữa Ngọ đến giữa Tý là khí trời đất thu về cất giữ, số của nó chủ về sát (làm cho tàn lụi); vì thế sương móc ở mùa thu, mùa đông, sự kết trái thu cất gắn liền ở đó.

 Phép địa lý thể theo đó mà suy xét bốn mùa, giờ ngày, can chi, các phương cô hư vượng tướng theo ngũ hành, rồi áp dụng vào việc theo thời. Việc la kinh phân phối hoa giáp (sáu mươi cặp can chi kết hợp, như Giáp Tý, Ất Sửu…) và sắp xếp hệ thống tám quẻ đều là được lý khí cả."

 Lời giải về đồ hình tám quẻ của Văn Vương

 Thiệu Tử nói: "Đây là tám quẻ của Văn Vương, là vị trí để đem ra dùng, thuộc về học thuyết hậu thiên (cách xếp tám quẻ theo Văn Vương, ứng với sự vận hành và công dụng của muôn vật sau khi đã thành hình)."

 *Thuyết quái* nói: "Đấng Đế (chủ tể của tạo hóa) ra ở Chấn, làm cho đều đặn ở Tốn, gặp nhau ở Ly, dốc sức làm việc ở Khôn, vui (chữ "thuyết" ở đây đọc là "duyệt", nghĩa là vui) nói ở Đoài, giao tranh ở Càn, mệt nhọc ở Khảm, nói lời hoàn thành ở Cấn." "Thần là cái làm cho muôn vật biến hóa kỳ diệu mà nói ra vậy. Làm động muôn vật không gì nhanh bằng sấm; làm lay muôn vật không gì nhanh bằng gió; làm khô muôn vật không gì khô bằng lửa; làm vui muôn vật không gì vui bằng đầm; làm thấm muôn vật không gì thấm bằng nước; làm kết thúc và khởi đầu muôn vật không gì thịnh bằng Cấn. Cho nên nước lửa đuổi kịp nhau, sấm gió không trái nhau, núi đầm thông khí, rồi sau mới có thể biến hóa và làm nên muôn vật."

 Ông Khâu nói: "Đây là tám quẻ của Văn Vương, là vị trí để đem ra dùng, là vị trí hậu thiên. Trong tám quẻ tiên thiên của Phục Hy, Càn sinh ở Tý, Khảm kết thúc ở Dần, Khôn sinh ở Ngọ, Ly kết thúc ở Thân, để làm rõ đạo của trời. Đến khi Văn Vương chồng quẻ, đặt Càn ở Tây Bắc, lui Khôn về Tây Nam; trai trưởng (Chấn) nắm việc, gái trưởng (Tốn) thay mẹ; Khảm Ly được vị trí chính, Đoài Cấn làm cặp đôi, Chấn Tốn làm phần dùng, để ứng với phương vị của đất. Bởi vì Đoài, Ly, Tốn là những quẻ được nhiều dương; Cấn, Khảm, Chấn là những quẻ được nhiều âm; vì thế chúng làm phần dùng cho trời đất. Càn dương đến cùng cực, Khôn âm đến cùng cực, nên không dùng.

 Nói về phương vị thì Chấn, Đoài là lúc mới giao nhau, nên ứng với vị trí sáng và chiều (Đông và Tây). Khảm, Ly là chỗ giao nhau đến cùng cực, nên ứng với cung Tý, Ngọ (Bắc và Nam). Tốn, Cấn không giao nhau, âm dương không lẫn lộn, nên ở chỗ lệch của phần giữa. Càn, Khôn là thuần âm thuần dương, nên ở vị trí không dùng. Đó là lý do phương vị hậu thiên bắt đầu từ Chấn và kết thúc ở Cấn. Phương vị của la kinh từ đó mà lập ra. Chỗ nó dùng để suy đoán tạo hóa, xem xét núi sông địa lý mà phân biệt lành dữ, thật có lý lẽ sâu xa ở trong. Đó là phép của thánh nhân làm sáng bản thể để đạt tới công dụng."

 Ông Ngô nói: "Đây là phương vị tám quẻ hậu thiên của Văn Vương, là phần dùng của lý khí. 'Đế ra ở Chấn' — Chấn là phương Đông; Chấn là sấm, sấm nổ vang thì vật sinh ra; mùa xuân là khởi đầu của dương, nên Chấn ở đó. 'Vui nói ở Đoài' — Đoài là chính Tây; Đoài là đầm, có nghĩa gom chứa, nên là khởi đầu của âm, vì thế Đoài ở đó. Chấn có một hào dương ở dưới, Đoài có một hào âm ở trên, nên gọi là mới giao nhau.

 'Làm cho đều đặn ở Tốn' — Tốn là Đông Nam; Tốn là gió, nuôi lớn muôn vật, nên ở Đông Nam. 'Hoàn thành ở Cấn' — Cấn là Đông Bắc; Cấn là núi, núi làm dừng và kết đọng sự vật. Vật khởi lên vào đầu xuân và dừng lại vào cuối đông; đó là chỗ muôn vật hoàn thành sự kết thúc và khởi đầu, nên Cấn ở đó. Cấn có một hào dương ở trên, Tốn có một hào âm ở dưới, nên gọi là không giao nhau.

 'Giao tranh ở Càn' — Càn là Tây Bắc. 'Dốc sức làm việc ở Khôn' — Khôn là Tây Nam. Phục Hy đặt Càn Khôn ở trên dưới, lấy nghĩa giao nhau để biến hóa sinh vật. Đến khi đã thành công thì con trai con gái nắm việc, có nghĩa cha mẹ lui về ở. Dương lấy sự thuận mà động, nên Càn theo chiều thuận lui về ở Tây Bắc. Khôn lấy sự ngược mà đi, nên Khôn theo chiều ngược lui về ở Tây Nam. Nói 'giao tranh' vì trời đất đến đây là lúc khí sát phạt lạnh lẽo đến cùng cực; nói 'làm việc' vì trời đất đến đây là lúc khí sát phạt lạnh lẽo mới bắt đầu. Càn là thuần dương già cỗi quá mức, Khôn là thuần âm già đến cùng cực, không còn ý sinh thành, nên nói là ở vị trí không dùng.

 'Gặp nhau ở Ly' — Ly là chính Nam; Hạ chí dương đến cùng cực thì âm sinh, nên Ly ở đó. 'Mệt nhọc ở Khảm' — Khảm là chính Bắc; Đông chí âm đến cùng cực thì dương sinh, nên Khảm ở đó. Khảm có hào dương ở giữa, nên là chỗ giao nhau đến cùng cực. Đây vốn là quẻ tiên thiên, đến khi Văn Vương chồng quẻ rồi sau mới đem dùng mà vận hành. Phép địa lý thể theo đó, để nói lý do tạo hóa sinh ra và làm tàn lụi, phân biệt phương hướng, định ngay vị trí, theo lành tránh dữ, thật có căn cứ vậy."

 Truy gốc can chi

 Xét: thiên can (mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, dùng để đếm năm tháng ngày giờ và chỉ phương hướng) xuất phát từ Hà đồ. Trời một sinh Nhâm thủy, đất sáu sinh Quý thủy; trời ba sinh Giáp mộc, đất tám sinh Ất mộc; trời bảy sinh Bính hỏa, đất hai sinh Đinh hỏa; trời chín sinh Canh kim, đất bốn sinh Tân kim; trời năm sinh Mậu thổ, đất mười sinh Kỷ thổ.

 Địa chi xuất phát từ Lạc thư. Tý, Ngọ, Mão, Dậu được số dương của trời, nên ở bốn phương chính. Dần, Thân, Tỵ, Hợi, Thìn, Tuất, Sửu, Mùi được số âm của đất, nên ở bốn góc. Số dương lẻ, nên mỗi phương chính chỉ chủ một chi; số âm chẵn, nên mỗi góc chủ hai chi. Thìn, Tuất, Sửu, Mùi thuộc Thổ, không có vị trí cố định, nên gửi ở bốn góc.

 Truy gốc phép phối và phép nạp

 Trần Hy Di nói: "Thiên can bắt đầu từ Giáp, kết thúc ở Quý, là số sinh thành của Hà đồ. Địa chi bắt đầu từ Tý, kết thúc ở Hợi, là số lẻ chẵn của Lạc thư. Dương bắt đầu từ quẻ Phục, biến sáu lần thì dương của Càn đầy đủ; âm bắt đầu từ quẻ Cấu, biến sáu lần thì âm của Khôn hoàn thành. Gộp hai lần sáu thành mười hai thần (mười hai địa chi). Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm là can dương; Tý, Dần, Thìn, Ngọ, Thân, Tuất là chi dương. Ất, Đinh, Kỷ, Tân, Quý là can âm; Sửu, Mão, Tỵ, Mùi, Dậu, Hợi là chi âm. Phép là lấy can dương phối với chi dương, can âm phối với chi âm, giống như cây có thân có cành. Lấy sáu chữ Giáp phối với năm chữ Tý, bắt đầu từ Giáp Tý, lần lượt xếp đến hết ở Quý Hợi.

 Lại lấy số gốc của can chi để tính ra số thành, cộng tổng số thành của can chi được bao nhiêu, rồi lấy năm mà trừ dần, phần số còn lại thì lấy tượng số Hà đồ tiên thiên đặt lên đầu, xoay vòng theo những hành có tiếng, mà gán cho âm của ngũ hành; đó là lục giáp nạp âm (cách gán một hành trong ngũ hành cho mỗi cặp trong sáu mươi cặp can chi theo âm luật, như Giáp Tý Ất Sửu thuộc Kim).

 Thánh nhân suy ra mà đem dùng: lấy sáu mươi vị trí phân kim (cách chia nhỏ mỗi hướng trên la kinh theo các cặp can chi để định chính xác hướng đặt quan tài) bày định vào hai mươi bốn hướng; lấy chính ngũ hành (ngũ hành gốc của từng hướng) làm chủ của mỗi cung; lấy đại ngũ hành của lục giáp (tức ngũ hành nạp âm) làm đường ngang đan vào; xem xét các khí thai, dưỡng, suy, tử (các giai đoạn trong vòng mười hai giai đoạn trường sinh: thai là lúc thụ thai, dưỡng là lúc được nuôi, suy là lúc yếu dần, tử là lúc chết) của phân kim; định các quẻ cô, hư, vượng, tướng. Trong đó có Mậu, Kỷ là quy giáp không vong (khoảng phân kim rơi vào chỗ trống như kẽ mai rùa, kỵ dùng), Giáp, Ất là chỗ trống chắp nối (?). Dùng những điều đó để xem sự tiêu trưởng của âm dương, lập hướng chôn cất để đón khí, định mệnh, xét âm; đó là đại ngũ hành ngày nay.

 Bổ sung nghĩa: Giáp, Kỷ, Tý, Ngọ là chín; Ất, Canh, Sửu, Mùi là tám; Bính, Tân, Dần, Thân là bảy; Đinh, Nhâm, Mão, Dậu là sáu; Mậu, Quý, Thìn, Tuất là năm; Tỵ, Hợi là số bốn. Ghép can với chi, cộng tổng số lại, rồi lấy năm mà trừ dần, phần lẻ không đủ năm thì dùng làm nạp âm. Như dư một thì nạp âm thuộc Hỏa, dư hai thuộc Thổ, dư ba thuộc Thủy (?), dư bốn thuộc Kim, dư năm thuộc Thủy. Chỉ vì Hỏa, Thủy, Thổ, Mộc không có tiếng nên số của chúng khác.

 Đây là phép nạp giáp (gán các thiên can vào tám quẻ), lấy tượng theo mặt trăng, noi theo phương vị tám quẻ tiên thiên mà suy ra. Kinh Dịch nói: "Trời rủ hình tượng, hiện ra lành dữ, thánh nhân bắt chước theo. Mặt trời đi thì mặt trăng đến, mặt trăng đi thì mặt trời đến; mặt trời mặt trăng đẩy nhau mà ánh sáng sinh ra." Lại nói: "Trời đất đầy vơi, theo thời mà tiêu trưởng." Những hình tượng trên trời có thể thấy được thì không gì bằng mặt trời, mặt trăng. Cho nên mặt trời mặt trăng gắn trên trời mà vận hành, nóng lạnh, âm dương tuần hoàn không ngừng. Lẽ đầy vơi, tiêu trưởng nhờ đó mà thấy được; then máy biến thông của tạo hóa nhờ đó mà suy ra được.

 Mặt trời là hình tượng của dương, trong dương có ngậm âm; quẻ Ly hai hào dương ở ngoài, một hào âm ở giữa, nên Ly là thể chính của mặt trời. Mặt trăng là hình tượng của âm, trong âm có ngậm dương; quẻ Khảm hai hào âm ở ngoài, một hào dương ở giữa, nên Khảm là thể chính của mặt trăng. Bởi vì mặt trời không có nhanh chậm, còn mặt trăng có đầy vơi; quẻ có biến hóa, còn thời có phối nạp. Mặt trăng vốn không có ánh sáng, nhờ mặt trời mà sáng. Nói về thể không sáng của nó thì là thuần âm, ứng với quẻ Khôn; đó là lúc cuối tháng, đầu tháng.

 Qua ba ngày thì bắt đầu sinh ánh sáng, mới nhờ được ánh sáng mặt trời mà có sáng, nên gọi là "phỉ" (trăng non mới hiện), là lúc dương mới sinh. Lúc chiều tối thấy ở phương Canh, ứng hình tượng quẻ Chấn có một hào dương, nên Chấn nạp Canh. Qua năm ngày nữa thì nhờ được nửa ánh sáng mặt trời, nên gọi là thượng huyền (trăng nửa vành đầu tháng), là lúc dương sắp được một nửa. Lúc chiều tối thấy ở phương Đinh, ứng hình tượng quẻ Đoài có hai hào dương, nên Đoài nạp Đinh. Qua đến ngày mười lăm thì đối diện với mặt trời, nhờ được toàn bộ ánh sáng mặt trời mà tròn đầy, nên gọi là vọng (trăng rằm), nghĩa là ba hào dương đầy đủ. Lúc chiều tối thấy ở phương Giáp, ứng hình tượng quẻ Càn có ba hào dương, nên Càn nạp Giáp.

 Lại ba ngày nữa thì bắt đầu sinh phần tối, lệch khỏi thế đối diện với mặt trời mà âm bắt đầu sinh, nên gọi là "phách" (phần tối của mặt trăng), nghĩa là âm lại sinh. Lúc sáng sớm thấy ở phương Tân, ứng hình tượng quẻ Tốn có một hào âm, nên Tốn nạp Tân. Lại năm ngày nữa thì tối dần, chỉ nhờ được nửa ánh sáng mặt trời, nên gọi là hạ huyền (trăng nửa vành cuối tháng), nghĩa là âm sinh đến một nửa. Lúc sáng sớm thấy ở phương Bính, ứng hình tượng quẻ Cấn có hai hào âm, nên Cấn nạp Bính. Lại sáu ngày nữa thì gặp mặt trời, hoàn toàn không nhờ được ánh sáng mặt trời, lại tối mà không sáng, nên gọi là hối (ngày cuối tháng). Ban ngày lặn ở phương Ất, ứng hình tượng quẻ Khôn có ba hào âm, nên Khôn nạp Ất. Đó là sự tiêu trưởng đầy vơi trong một tháng. Phép địa lý theo đó để suy xét sự biến đổi của tám quẻ, chia nạp các can vào vị trí của tám quẻ, dùng để thống lĩnh phương của mười hai chi, phối với vị trí ngũ hành, mà gốc là ở quẻ Khảm.

 Hồng Ngộ Trai (?) nói: "Phép nạp can chi vào quẻ là thế này: Khảm và Ly được hào giữa của Càn và Khôn; chỗ giữa là vị trí của Thổ, nên nạp Mậu, Kỷ. Mậu Kỷ là chỗ giữa của thiên can. Mậu là dương thổ, nạp vào Khảm; Kỷ là âm thổ, nạp vào Ly; đó là theo loại của chúng. Sáu hào của Càn thì nạp ba Giáp ba Nhâm; sáu hào của Khôn thì nạp ba Ất ba Quý. Bốn can này gắn vào trong và ngoài của Càn Khôn. Càn Khôn là cha mẹ của các quẻ, sự biến hóa lẻ chẵn, sự kết thúc và khởi đầu của muôn vật đều ở trong đó; nên bắt đầu bằng Giáp Ất, kết thúc bằng Nhâm Quý, để bao lấy sáu quẻ con. Các can được nạp là để bao quát đầu cuối.

 Địa lý bàn hai mươi bốn quẻ (tức hai mươi bốn hướng) mà không có Mậu Kỷ là vì đã bỏ chúng ra ở chính giữa (số năm), là gốc nguyên thủy của trời đất. Ly ở ngoài là dương, nên lấy Nhâm ở ngoài phần dương phối vào; Khảm ở ngoài là âm, nên lấy Quý ở ngoài Khôn phối vào (?). Các địa chi Dần, Tuất, Tỵ, Sửu, Hợi, Mùi, Mão, Thìn đều theo loại của chúng mà nạp hợp.

 Khảm ở chính Bắc là Thủy; Thân, Tý, Thìn là tam hợp (ba địa chi hợp lại thành một cục ngũ hành) thủy cục, nên thuộc về Khảm. Ly ở chính Nam là Hỏa; Dần, Ngọ, Tuất là tam hợp hỏa cục, nên thuộc về Ly. Chấn ở chính Đông là Mộc; Hợi, Mão, Mùi là tam hợp mộc cục, nên thuộc về Chấn. Đoài ở chính Tây là Kim; Tỵ, Dậu, Sửu là tam hợp kim cục, nên thuộc về Đoài. Ly, Khảm, Chấn, Đoài là bốn phương chính, nên vừa nạp can vừa phối chi. Càn, Khôn, Cấn, Tốn là bốn góc, nên chỉ nạp can mà thôi. Đó là ý nghĩa các chi đều được các quẻ thống lĩnh."

 Đây là lấy tám quẻ hậu thiên, có can chi phụ thêm, để định thứ tự phương vị. Xét *Thanh nang kinh* (một bộ kinh cổ về phong thủy) nói: "Thánh nhân dựa vào tám quẻ để suy ra thời tiết, dùng địa chi để phối với thiên can, chế ra thổ khuê (dụng cụ đo bóng mặt trời để định phương hướng và thời tiết; ở đây chỉ la kinh), phân biệt sắp đặt những gì thích hợp với đất, để lập chuẩn mực cho con người." Trần Hy Di giải thích rằng: "Tám quẻ là khởi đầu của tượng và số; thiên can là để phụ vào tám quẻ, còn địa chi là để giúp thiên can. Cho nên bậc chí nhân dựa vào quẻ mà suy ra thời, dùng chi phối với can, để định thứ tự phương vị, chế ra dụng cụ thổ khuê, để xem sự tiêu trưởng của khí cô hư trong trời đất.

 Từ thời thượng cổ, Phục Hy sai Đại Náo bắt đầu lập phương vị tám quẻ, lúc ấy chưa có can chi. Đến vua Nghiêu sai Hy Hòa xét trung tinh (các sao ở giữa trời lúc hoàng hôn, dùng để định mùa), mới bắt đầu dùng vị trí mười hai thần (mười hai chi). Chu Công làm xe chỉ nam, có hình mà chưa có phương. Đến khi Huyền Nữ truyền cho Xích Tùng Tử, mới bắt đầu dùng quái khí và can chi phân phối thành hai mươi bốn hướng, làm thành khí cụ thần diệu.

 Phép ấy lấy số của trời hai mươi lăm, bớt ra một làm thể, thì hai mươi bốn khí đầy đủ; lấy số của đất ba mươi, bỏ đi sáu làm dụng, thì hai mươi bốn khí trọn vẹn. Ngũ hành sinh thành, hai khí đối đãi nhau: Bắc một, Nam hai, Đông ba, Tây bốn, giữa năm là khí điều hòa, đứng vững ở chính giữa. Làm rõ khí sinh thành của ngũ hành trong Hà đồ, suy ra dấu vết chuyển dời của cửu cung trong Lạc thư. Định ra Thủy ở Bắc, Hỏa ở Nam, Mộc ở Đông, Kim ở Tây, Thổ ở giữa; sự sinh thành, hóa dục đã có thứ tự nhất định.

 Trời lấy số một sinh Thủy; Khảm là vị trí của Thủy, nên Tý ở chính Bắc. Quý được cái âm của số đất sáu, là Thủy mềm, nên Quý đứng sau Tý. Nước không có gì ngăn thì chảy tràn mà không quay lại, phải có Thổ để ngăn thì mới sinh được vật. Sửu là Thổ mềm, nên Sửu đứng sau Quý. Cấn là núi, là Thổ cứng, nên Cấn đứng sau Tý, Sửu mà ở Đông Bắc, để thay Chấn ban phát sự hóa sinh. Thổ hợp lại mà hóa khí, sắp sinh ra Mộc. Dần là Mộc non, nên Dần đứng sau Cấn. Giáp được cái dương của số trời ba, là Mộc cứng, nên Giáp đứng sau Dần. Chấn là lúc Mộc vượng, nên Mão ở chính Đông. Ất được cái âm của số đất tám, là Mộc mềm, nên Ất đứng sau Mão.

 Mộc không có Thổ thì không tươi tốt được; Thìn là chính khí của Thổ, nên Thìn đứng sau Ất. Mộc là dương còn non; Mộc không vượng thì không sinh được Hỏa, nên Tốn là Mộc vượng mà đứng sau Thìn. Vượng đến cùng cực thì cùng nhau sinh ra, cái được sinh ra là Hỏa. Tỵ là khí đầu của Hỏa, nên Tỵ đứng sau Tốn. Bính được Hỏa của số trời bảy, là dương cứng, nên Bính đứng sau Tỵ. Ly là vị trí của Hỏa, nên Ngọ ở chính Nam. Đinh được cái âm của số đất hai, là Hỏa mềm, nên Đinh đứng sau Ngọ. Hỏa vượng thì ắt có lúc dừng, để sinh ra Thổ, nên Mùi đứng sau Đinh. Khôn là thể của đất, là chính khí của Thổ, nên Khôn đứng sau Mùi.

 Thổ vượng ắt sinh Kim; Thân là khí đầu của Kim, nên Thân đứng sau Khôn. Canh được cái dương của số trời chín, là Kim cứng, nên Canh đứng sau Thân. Đoài là vị trí của Kim, nên Dậu ở chính Tây. Tân được cái âm của số đất bốn, là Kim mềm, nên Tân đứng sau Dậu. Kim không có Thổ thì không thành được; Tuất (?) là chính khí của Thổ, nên Tuất đứng sau Tân. Kim là âm còn non; Kim không thịnh thì không hóa được, nên Càn là Kim vượng mà đứng sau Tuất. Vượng đến cùng cực thì hóa thành, cho nên sinh ra Thủy. Hợi là khí đầu của Thủy, nên Hợi đứng sau Càn. Nhâm được cái dương của số trời một, là Thủy cứng, nên Nhâm đứng sau Hợi. Đến đây hai mươi bốn hướng đã có phương vị nhất định.

 Mậu Kỷ được chỗ chính giữa của mặt đất, là khí của số trời năm và số đất mười, nên ở chính giữa để làm mẹ của Kim. Kim ẩn trong Mậu thổ của thiên can, bị Ngọ hỏa của địa chi chế ngự, cất giấu trong Tý thủy của địa chi, vốn ở chính giữa của Tý. Cho nên dụng cụ thổ khuê, thể của nó (?) làm bằng gỗ, phần dùng của nó làm bằng kim loại (tức kim nam châm), mà sự hóa thành thì nhờ ở Thủy và Hỏa. Tý thủy và Bính hỏa gửi dấu vết trong Thổ; khi đường chính giữa Tý – Ngọ đã định thì chính khí của trời đất từ đó có thể biết được. Thật thần diệu thay!"

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video