Nhân tử tu tri tư hiếu địa lý tâm học thống tông (Điều con cái cần biết: tông chỉ chung về phép địa lý để giúp việc hiếu thảo), in lại. Quyển một, phần dưới, mục thứ ba.
Người ở ẩn đất Giang Hữu (vùng Giang Tây) là Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật cùng soạn.
Quyển này chuyên bàn việc long (long mạch: dải núi hoặc dải đất chạy dài mang sinh khí, ví như con rồng) chia ra chi (long mạch ở đất bằng) và lũng (long mạch ở núi cao). Núi cao và đất bằng có hình thế khác nhau, nên thuyết về chi và lũng không thể không phân biệt. Sách Táng kinh (sách về phép chôn cất, tương truyền do Quách Phác đời Tấn soạn) nói: "Phân biệt chi và lũng làm hoa mắt rối lòng; sai một li thì họa phúc cách nhau nghìn dặm." Vì vậy càng phải dốc sức phân biệt chi và lũng.
Bàn chung về chi và lũng
Chi là long của đất bằng, lũng là long của núi cao. Khi khí của chúng dung kết (ngưng tụ lại, kết thành chỗ đất tốt) thì sức mạnh nặng hay nhẹ, đất lớn hay nhỏ, sang hay hèn không do là chi hay lũng mà phân hơn kém. Chỉ vì hình thể của chúng có khác nhau, bên là núi non, bên là đất bằng, nên cách nhận ra tính tình của chúng cũng mỗi thứ một khác.
Long lũng có tinh phong (các đỉnh núi mang hình dáng ứng với các sao), có hình thế, mạch lạc rõ ràng, nên dễ tìm. Long chi thì bằng phẳng suốt nghìn dặm, nhìn không thấy bờ, nên khó lần theo. Long lũng lấy dáng lổn nhổn nhấp nhô, uốn lượn chạy dài làm đẹp; mềm yếu, gầy gò, xấu xí, lởm chởm là hung. Long chi thì lấy dáng kéo nối liền nhau, mơ hồ khi ẩn khi nhô, giới thủy (dòng nước làm ranh giới hai bên long mạch) rõ ràng, sống mạch phân minh làm hay; còn cao thấp không rõ, thế đến bị đứt đoạn, chỗ nước chia mơ hồ là giả.
Đại khái lũng thì cần sừng sững trên mặt đất, chi thì cần nằm ẩn trong đất. Lũng kỵ nhất là gió thổi, chi càng ghét nước xói. Lũng kết huyệt (điểm đất nơi sinh khí tụ lại, chỗ đặt mộ) ở chân núi, chi kết huyệt ở đỉnh chỗ gồ lên. Táng kinh nói: "Chọn chi như chọn đầu, chọn lũng như chọn chân." Lại nói: "Chi thì táng ở đỉnh, lũng thì táng ở chân." Đó là phép lớn về chỗ khác nhau giữa long và huyệt của chi và lũng.
Trong đó biến hóa không theo một kiểu, cách nhau gang tấc đã khác hẳn. Chi thật, lũng thật thì vốn dễ phân biệt. Ngặt nỗi có lũng mà giống chi, có chi mà giống lũng. Có khi chi đến mà lũng dừng, có khi lũng đến mà chi dừng. Có khi lũng biến thành chi rồi lại thành lũng, chi biến thành lũng rồi lại thành chi. Cũng có khi lấy chi làm đàn đóa (nền bệ đỡ bên dưới) mà lũng chạy ở trên, hoặc lấy lũng làm đàn đóa mà chi chạy ở trên. Lại có khi lũng ở trong mà chi ở ngoài, chi ở trong mà lũng ở ngoài. Lại có loại chi mạnh lũng yếu, chi gấp lũng chậm, chi cao lũng bằng, chi nổi lũng ẩn, chi đá lũng đất, chi già lũng non, chi lệch lũng lệch, nửa chi nửa lũng, cùng loại chẳng phải chi chẳng phải lũng, không thể phân biệt được.
Cho nên họ Quách (Quách Phác) nói: "Phân biệt chi và lũng làm hoa mắt rối lòng." Nếu không có thầy giỏi kề tai dạy bảo tận mặt thì không ai phân biệt nổi. Người học trước hết phải xét điều này; hiểu được điều này thì việc tìm long đã nắm được quá nửa.
Bàn về long lũng
Lũng tức là núi. Với long ở núi lũng: tổ tông (dãy núi gốc, nơi long mạch phát ra) cần cao lớn; thế đến cần hùng vĩ; tinh phong cần đẹp đẽ; bác hoán (sự lột xác, thay đổi hình dạng của long mạch trên đường đi, từ thô cứng dần thành tinh tế) cần tương sinh (hình dạng trước và sau sinh ra nhau theo ngũ hành); quá hiệp (chỗ long mạch thắt nhỏ lại như cổ eo khi đi qua) cần kín đáo chu đáo; chi cước (các nhánh chân mọc ra hai bên long mạch) cần sum suê; cái tống (núi che phía trên và núi đưa tiễn phía sau) cần trùng điệp; hành độ (đường đi của long mạch) cần sống động biến hóa; hộ tùng (núi hộ vệ đi kèm hai bên) cần dày đặc; huyệt trường (khu vực quanh huyệt) cần kín đáo tụ khí; tứ thế (bốn phía quanh huyệt: trước, sau, trái, phải) cần hòa bình. Đó đều là bí quyết tìm đất ở núi lũng.
Nhưng long lũng có thế hiểm, nên phải tìm chỗ bằng ở trong chỗ hiểm, tức là cái gọi là "oa" (chỗ lõm như ổ) ở núi cao. Khi táng phải tránh sát (khí dữ, thế mạch cứng gắt) mà cưỡi lấy sinh khí. Kinh nói "lũng táng ở chân", đó là phép chính.
Lại có loại lấy lũng làm thể mà mang tính tình của chi: núi lớn rủ mạch xuống, rơi xuống đất bằng, biến thành thể chi. Đó là nghĩa "trong âm có dương" (trong phép này, lũng ở núi cao thuộc âm, chi ở đất bằng thuộc dương). Thầy đời nay thường táng sát chân núi, lấy phần đất bằng kéo ra phía trước làm nệm chiếu. Họ không biết rằng thế long chưa dừng, còn hơi có sống lưng rùa, mơ hồ khi ẩn khi nhô, huyệt rơi xuống đất bằng, theo phép phải gối lên cầu (chỗ đất gồ tròn phía trên huyệt, nơi mạch dồn đến) mà táng. Theo lẽ thì âm là mạnh, vốn nên tránh cầu mà sát vào diêm (chỗ mép đất thoải ngay dưới cầu, như mái hiên); nhưng ngặt vì tính nó chậm, nên phải đặt huyệt nhích lên trên để làm gấp lại cái tính chậm ấy. Họ Lưu nói "lũng chậm thì vào diêm mà sát cầu" chính là ý ấy. Nếu dùng phép của lũng mà điểm huyệt đặt mộ thì bại vong tuyệt tự ứng nghiệm ngay. Đây là chỗ khó nhận ra nhất của long lũng cao, không thể không xét.
Bàn về long chi
Long chi là long của đất bằng. Long đất bằng có tổ tông phụ mẫu (dãy núi gốc và ngọn núi gần nhất sinh ra mạch), có bác biến, quá hiệp, có chi cước, nhiêu trạo (các nhánh chân như mái chèo giúp long đi), có triền thác hộ tùng (núi quấn quanh, đỡ lót, hộ vệ đi theo), nhìn chung không khác long lũng. Sách Khẩu quyết của Ngô công (Ngô Cảnh Loan, thầy địa lý đời Tống) nói: "Tinh thần nằm ngã xuống thì dựng đứng lên mà xem", nên long chi cũng có cách khai trướng xuyên tâm (núi dang ra như bức màn, mạch xuyên qua chính giữa), cũng có các cách Hoa cái (hình lọng), Tam thai (ba gò nối nhau), Ngự bình (bức bình phong của vua), Ngọc chẩm (gối ngọc)… Chỉ có điều long đi trong đất, đều là mặt bằng, nằm ngã ra phần nhiều rộng lớn, khó kiểm điểm, chỉ có thể dựa vào chỗ kéo nối liền nhau mà lần theo long mạch.
Cao một tấc là núi, thấp một tấc là nước. Hãy xét cái sống mơ hồ ẩn nhô ấy, hoặc thẳng hoặc cong, thường đi hàng mấy chục dặm, hoặc mấy dặm, mới có chỗ quá hiệp nước chia hình chữ bát; hoặc có xương đá hơi lộ ra dấu vết; hoặc có mạch thúc khí hình thỏi bạc (chỗ mạch thắt eo lại như thỏi bạc, khí bị bó lại cho mạnh). Nếu phía trước gặp nước ngăn chặn thì xét dòng nước đi theo long và chỗ các dòng nước tụ lại làm minh đường (khoảng đất trống trước huyệt, nơi nước và khí tụ về), để tìm huyệt và hướng.
Chỗ kết huyệt tự nhiên khí tụ: hoặc giữa chỗ bằng có chỗ gồ lên, hoặc mở ra miệng kìm (hai càng đất ôm lại như gọng kìm), hoặc nhả ra môi, ra thảm (dải đất bằng nhô ra trước huyệt như cái môi, tấm thảm), hoặc hơi có chỗ lõm như má lúm, như ổ gà, như hình ốc xoáy. Ắt phải có mạch hình sống lưng rùa, lưng trâu, như rắn trong cỏ, như sợi chỉ trong tro (mạch rất mảnh, khi ẩn khi hiện), vào đầu huyệt thì bó tụ lại mà kết huyệt. Chỗ này cần cao thấp rõ ràng, có nước quấn quanh, hoặc nước đổ vào, hoặc nước chầu vào, mới là đích thực. Lại phải xét lai lịch của nó: nếu có các cách như "tơ nhện dấu ngựa", "hoa mai dán đất", "đồng tiền rơi đất" (các gò nhỏ li ti nối nhau như tơ nhện, vết chân ngựa, cánh hoa mai, đồng tiền rải trên đất) thì quyết là đất đẹp. Điểm được huyệt thật, táng đúng phép thì giàu sang lâu dài.
Nếu lai lịch không rõ thì tuyệt đối đừng táng bừa, vì đất bằng không có khí thì dễ tuyệt diệt. Gọi là lai lịch không rõ, tức là long mạch đi đến chỉ một mặt bằng phẳng, không có sống để dựa, cao thấp không phân, hoàn toàn không có giới thủy, không có quá hiệp, không có xương đá làm chứng cho mạch, không có chỗ thúc khí hình thỏi bạc, không có lưng rùa chia nước, không có mạch như rắn trong cỏ, chỉ trong tro, như ngó sen đứt mà tơ còn liền đi vào huyệt; hoặc đã đứt hẳn không còn kéo nối, tản mạn không có khí, thì ắt không có dung kết.
Mạch phụ mẫu, huynh đệ của nó mỗi đằng bay một ngả; trên đất bằng tuy có khi bỗng nổi lên gò đống, nhưng đơn độc không có gì ứng hợp, thì ắt chỉ làm dụng thần (vật phụ trợ, phục vụ) cho long khác; hoặc là tú khí do chân long mang theo, làm ấn, làm hốt, làm rương vàng, ngọc đeo (các gò nhỏ có hình con dấu, cái hốt của quan, cái rương, chuỗi ngọc — chủ về quan tước, của cải); hoặc là các sa (gò, núi nhỏ quanh huyệt) như la tinh ở thủy khẩu (gò đá hoặc đất nằm giữa chỗ nước chảy ra khỏi cục đất), như cá bơi… Cho nên họ Liêu (Liêu Vũ, thầy địa lý đời Tống) nói: "Gò đống chạy như hạt châu trên đất bằng, ba cái năm cái mới phải." Nếu chỉ đơn độc một chỗ gồ, lại không có lai lịch nước chia, mạch đi qua, thì chưa thể vội cho là chỗ gồ giữa đất bằng có dung kết. Họ Bốc (Bốc Tắc Ngụy, tác giả Tuyết tâm phú) nói: "Sao tản làng lẻ, tú khí không có nửa điểm"; lại nói: "Sóng cuộn hoa trôi, lá rụng theo gió, đều là không cuống không rễ, chưa chắc có hình có khí." Đó đều là bí quyết tìm đất của long chi đất bằng.
Long chi bằng phẳng trống trải, nên phải tìm chỗ tụ trong chỗ tản, tức là cái gọi là "chỗ gồ của đất bằng". Phải lấy chỗ cao mà theo mạch. Kinh nói "chi táng ở đỉnh", đó là phép chính.
Lại có loại lấy chi làm thể mà mang tính tình của lũng: thẳng như ngọn giáo ném ra, gấp như sợi dây căng, trong nghề gọi là "đảo hỏa ngạnh mộc" (lửa đổ, cây cứng — mạch thẳng cứng, gắt), đó là nghĩa "trong dương có âm"; theo phép phải tránh sát mà sát vào diêm, đặt huyệt ở chỗ gãy gập mà táng. Họ Lưu nói "thẳng gấp thì tránh cầu mà sát diêm" chính là ý ấy. Theo lẽ thì dương là yếu, vốn nên sát vào; nhưng ngặt vì tính nó gấp, nên phải lùi huyệt xuống dưới để làm chậm lại cái tính gấp ấy. Nếu dùng phép của chi mà điểm huyệt thì tai họa ứng ngay. Đây là chỗ khó nhận ra nhất của chi đất bằng, không thể không biết.
Phép lớn về chi và lũng đã bàn ở trên là như vậy. Nhưng tinh phong của lũng thì dễ phân biệt, mạch lạc của chi thì khó rõ; các bậc đi trước bảo long chi khó hơn long lũng, càng phải xét kỹ. Vì thế ở đây đặc biệt gom các thuyết của các nhà về chi đất bằng chép vào sau, mong rằng chúng soi sáng cho nhau.
Sách Táng thư nói: Núi quý ở chỗ bằng phẳng, đất quý ở chỗ có chi. Chỗ chi nổi lên thì khí theo đó mà dừng; chỗ chi tận cùng thì khí theo đó mà dồn tụ. Phép xem chi là xem chỗ mơ hồ ẩn nhô, vi diệu thông suốt, điều tốt nằm ở trong đó.
Lại nói: Đất có khí tốt thì đất cũng nổi lên theo; chi có khí dừng thì nước kề theo bên. Thế thuận mà hình động, quay vòng trọn từ đầu đến cuối. Theo phép mà táng vào giữa thì tốt mãi không có hung.
Sách Long kinh của Dương Quân Tùng (thầy địa lý nổi tiếng đời Đường) nói: Trong bãi bằng vẫn có chỗ nước chảy qua dốc; cao hơn nước một tấc tức là gò. Chỉ vì thầy đời nay nhãn lực nông cạn, đến đó mờ mịt chẳng biết làm sao. Bèn bảo không có chỗ nào tìm được dấu vết, phải đến khi có núi mới nhận ra. Người như thế há đáng bàn chuyện; có huyệt ở bãi bằng thì tự mình đã bỏ lỡ trước rồi. Chỉ đến dưới chân núi tìm long hổ (hai dải núi tả hữu ôm lấy huyệt: Thanh Long bên trái, Bạch Hổ bên phải), lại phải có đầu vú (mạch đất nhô ra như bầu vú) mới bảo là tốt. Không biết rằng chỗ núi đã cùng mà rơi xuống đất bằng, huyệt nằm giữa bãi bằng thì quý không gì sánh. Thầy ngu làm lỡ biết bao người, lại bảo chôn cất thì sợ đất thấp ẩm. Không biết có huyệt nằm trong nước; họ cho như thế thì khó dựa, sợ nước suối rỉ. Thật ra vì nước dâng lên ở khoảng giữa, nước rút đi thì sức đất cũng như đất khô. Như vùng Lưỡng Hoài (đất hai bên sông Hoài) bằng như lòng bàn tay, cũng có châu quận nằm ở chỗ ổ trũng, cũng có anh hùng sinh ra ở trong đó. Há lại không có mồ mả và nhà cửa? Chỉ cần xem nước đổ vào và nước chảy đi; hai dòng nước kẹp lại mà đến chính là sống long.
Lại nói: Chớ bảo núi cao mới có long, rồi đến đất bằng thì mất dấu. Long đồng bằng phát ra từ chỗ cao: nổi lên thành tinh phong ở chỗ cao, rơi xuống chỗ thấp mà thành huyệt. Ở núi cao thì nhận ra tinh phong nổi lên, ở đất bằng thì xem thế nước hai bên. Hai dòng nước kẹp lại mà đến là long thật; chỗ cành lá vây quanh ôm lại là nơi kết huyệt. Chớ để núi quay lưng, cành lá tản ra; núi mà quay lưng thì nước tản mạn. Núi ngoài trăm dặm làm la thành (vòng núi bao quanh như tường thành), đó là cục diện của long đồng bằng. Tinh phong ngưng lại rồi rơi xuống đất bằng, núi bên ngoài cách nước mà đến che chở. Đồng bằng ngửa mặt như ổ gà, mơ hồ nhỏ bé dựng lên gò cao. Liền từ gò dựng ấy mà tìm cái ổ quay vòng, hoặc có móc có kìm, hoặc như con ốc. Móc kìm là án (gò thấp trước huyệt như cái bàn), ốc là huyệt; nước như vái chào minh đường thì khí tụ nhiều. Thế nước bốn bên như thành bọc lấy, nước quanh núi vòng tụ lại thành một ổ. Đến tiết Sương giáng nước cạn thì tìm không thấy, mùa xuân mùa hạ nước dâng thì long đều hiện ra. Đó là phép bắt long ở đồng bằng; chỗ mạch đi qua như sợi tơ hoặc sợi chỉ. Cao hơn nước một tấc tức là núi, thấp hơn đất một tấc thì nước vòng lại. Nước quấn tức cũng như núi quấn; quấn được long thật thì như bàn tay ngửa. Giữa ổ trong lòng bàn tay như đầu vú, ngay ngắn có huyệt, ứng rõ với tượng trời. Nước quanh núi quấn ở dốc bằng, xa có đồi núi, gần có sông. Chỉ ưa nước vòng ôm lấy thân mình, không ưa nước quay lưng bỏ đi tìm đất khác. Nước ôm thì mới có núi đến ôm; nước không ôm thì núi không đến. Chớ bảo long núi cao thì dễ biết, đi đến đồng bằng thì mất dấu vết. Chỗ như ngó sen đứt mà tơ còn liền chính là nơi nên tìm; thoái tá (mạch lần lượt trút bỏ vẻ thô cứng khi đi xuống) càng nhiều thì càng có sức.
Lại nói: Hình thế đất Đại Lương (vùng Khai Phong) cũng không có núi; đến đây tìm long ở chỗ nào? Biết tinh phong là chuyện thường, tìm long ở đất bằng mới là khó nhất. Nếu không có sông Hoàng Hà và sông Hoài thì mênh mang mịt mù chẳng thấy núi. Sông xói vỡ làm núi đứt đoạn, lại không có xương đá, lại không có mạch. Ông nếu đến đó mà bàn tinh phong thì một câu cũng chẳng có chỗ cho ba tấc lưỡi (tức chẳng có gì mà nói).
Lại nói: Mười dặm, nửa chặng không có đồi núi, cát đồng bằng ngâm nước, khói bụi mịt mù. Đến đây ông phải xem thế nước, mà thế nước thì chớ hỏi là sông lớn hay khe nhỏ. Chỉ cần hai nguồn nước kẹp nhau mà ra, giao nhau khóa lại, bên ngoài kết thành vòng vây lớp lớp.
Lại nói: Hễ đến đồng bằng thì chớ nhận dấu núi, chỉ xem chỗ nước bao quanh là long thật.
Lại nói: Núi cao lũng lớn thì đỉnh nhiều mà đẹp, không như đồng bằng chỉ có một chỗ nhô lên nhỏ như mũi dùi (?).
Lại nói: Cũng từng thấy huyệt ở đồng bằng, bốn bên chung quanh không có đồi cao.
Lại nói: Bậc thượng trí tìm long thì xem khí mạch, trông từ núi cao mà theo dấu tản ra. Mạch nối liền nối tiếp xuống tới làng xóm, chỗ mất dấu sót vết thì phải tìm kỹ. Khí gặp nước ngăn thì có lúc dừng; như se sợi chỉ, thong thả dò từng tin tức nhỏ. Đất lớn ở đồng bằng không bóng không hình, như sợi chỉ ném trong tro, cần ông nhận ra. Theo chỗ dính nhau, kéo nhau mà tìm chỗ đứt, đó đều là khẩu quyết thật về đồng bằng. Lúc đi qua thì như nhạn xếp hàng trong mây sâu, lúc ẩn thì như ba ba vùi trong bùn. Mạch đồng bằng giống như váng sữa trong chén, rơi vào giữa bãi bằng thì ai phân biệt được?
Sách Họa sách đồ của Dương công (Dương Quân Tùng) nói: Mạch đất bằng như rắn trong cỏ, như sợi chỉ trong tro. Chỉ xem khoảng giữa chỗ nước chia và chỗ nước tụ, đó chính là nơi chân khí (khí thật của long mạch) ngưng kết.
Lại nói: Đến ruộng xem huyệt, không cần hỏi nước chia chữ bát lớn hay nhỏ, chỉ xem hình thế phía trên và chứng tá (các dấu hiệu làm chứng) phía dưới cho rõ ràng. Hoặc có môi, hoặc có miệng, thì đó là chính huyệt có chân khí.
Lại nói: Mạch ở dốc bằng như lòng bàn tay; nước tụ lại giao nhau mà không chảy đi, khóa giữ chân khí, đó là chỗ đóng cửa lập huyệt. Ngửa lên xem mạch phía trên, ắt có cánh hai bên, như bóng đèn xuyên qua vách, mỏng nhẹ mà không động, tự có cao thấp.
Lại nói: Núi cao đổ xuống ruộng bằng, nếu có mỏ lửa (mũi đất nhọn, thuộc hành Hỏa) thì phải xem chỗ mũi nhọn tận cùng. Nếu mở ra miệng kìm thì gọi là "lửa ngầm hé đỏ": đó là lửa vùi trong tro mà như thấy ánh lửa đỏ. Nếu mũi nhọn không mở miệng kìm thì gọi là "lửa chết mang sát", không thể táng.
Lại nói: Long đến đồng bằng, kề ruộng mà kết huyệt, thì phía trên có mạch đến, phía dưới không có chân chạy ra, chỉ thấy bờ ruộng phía trước vòng lại như dải đai, như hàng mày ngài chầu che; trên đó là huyệt.
Lại nói: Long rơi xuống dốc bằng, lâu năm người ta khai thành ruộng đất, thì phải xem hình thế hai bên: bờ ruộng lớp này thấp hơn lớp kia, như sóng gấp đổ xuống ghềnh. Tìm kỹ phía trước thấy thế nước vòng lại, hai thửa ruộng như hai sừng trăng khuyết vòng lại, mới là chỗ long thật kết huyệt, gọi là "trăng lăn trong bọt sóng".
Lại nói: Long đi ở núi cao, thế rơi xuống đất bằng, không dấu không vết, không có long hổ, hình như trải thảm giăng chiếu, tản ra như vân ngọc biếc, như trăng lăn trong sóng, như hoa mai bay trong tuyết, như kéo sợi chỉ trong tro, như tìm rắn trong cỏ; phải dùng hết sức mắt, phân biệt kỹ âm dương. Cốt yếu là các dòng nước tụ về minh đường, núi chầu núi đối uy nghiêm, cầu và diêm ở trên, nước hợp ở dưới đều phân minh, khí mạch tự nhiên ngưng kết, sa và nước đến đi đúng vị trí, cửa ngõ lớp lớp đóng kín, chỗ huyệt ngồi có chủ khách hữu tình; lại cần minh đường như đáy nồi, bốn bên không nghiêng đổ, thủy khẩu hẹp đến thuyền không lọt qua được, thì mới gọi là đất tốt.
Bài Tróc mạch phú (Phú về cách bắt mạch) của Đào công nói: Gò của long chi bằng phẳng, như kéo sợi chỉ trong tro, thong thả mà rụt mình giấu hình (?), mơ hồ mà không đầu không mặt. Nào biết gặp nước mới là thật, gặp gió thì khí tan.
Lại nói: Đất lớn ở đồng bằng có nước vòng quanh, nhìn bốn phía thấy được nước, kín gió, người đời ít khi gặp.
Lại nói: Nơi gà gáy chó sủa, chợ ồn làng khói, mạch mơ hồ nhô ẩn, ai dò được gốc nguồn của nó? Còn như đứt rồi lại nối, đi rồi lại ở, hình lạ tướng khác, thì nghìn vàng cũng khó cầu. Như ngó sen gãy, như chuỗi ngọc xâu, then máy thật mênh mang. Đến huyệt thì thấy phẳng phiu, thật khó nắm bắt. Chỗ trống có vật che, chỗ khuyết có vật bù, do trời tạo đất đặt, để dành cho bậc chí nhân (người đạt đạo), đến các bậc hiền đời trước cũng khó nói hết.
Trương Tử Vi nói: Đất bằng Trung Nguyên (vùng đồng bằng giữa lưu vực Hoàng Hà) và vùng sông hồ, long đi vào lòng đất rất khó rõ. Tìm được long đến mà không có huyệt để hạ, mênh mang rộng xa biết đâu là chỗ đúng? Đây gọi là "thiên bình" (đất bằng như mặt trời), chỉ xem nước; nước quanh vòng lại thì giữa đó là huyệt. Nếu bỏ nước mà đi tìm huyệt thì trông đâu cũng bằng phẳng, không có dấu định. Long gặp nước thì huyệt mới dừng; không có nước chặn đứt thì long đi mãi không cùng. Các ông hãy nhớ lấy bí quyết về thủy long (long nhận bằng nước) này, không cùng một lệ với long ở đồi núi.
Họ Lưu nói: Ở Trung Nguyên, trăm dặm nghìn dặm đều là đất bằng; tuy có chỗ cao để tìm long mạch nhưng không có huyệt để hạ. Bởi long thì nhô ẩn nằm phục, thỉnh thoảng có chỗ thấy được; nhưng đến chỗ làm huyệt thì lại không có dấu định, chỉ xem nước uốn khúc ra sao. Nước nếu vòng quanh, chặn ngang đầu huyệt thì vốn dễ thấy. Nếu không thì nước ở phía trước hoặc phía sau, chỗ uốn cong đối nhau là có thể định phép huyệt. Nếu chỗ không có nước thì dù có huyệt cũng ắt chẳng phải chỗ long mạch tận cùng, không đích xác. Nếu dùng phép của vùng núi mà chọn thì sai mất.
Sách Tiết thiên cơ (Lộ máy trời) của họ Liêu nói: Lại có cục đồng bằng khác hẳn, xin dốc hết kho mà nói cho ông. Tinh thần (các đỉnh núi ứng với sao) vốn mọc ở đồi cao, vãi mạch xuống đồng bằng. Ở đồi cao thì chỗ tụ giảng (chỗ các núi tụ lại quây quần như ngồi bàn bạc) và quá hiệp, long đi đều cùng một phép. Vãi xuống đồng bằng mới khác, chớ để mất dấu thật. Đất có cao có thấp tức là núi và nước, các đốt mắt cùng một thể. Núi xa nước gần quấn hai bên, mạch như tơ ngó sen nối liền. Cách "long ngã mình" khi ẩn khi hiện, mạch đi lên thì thấy. Chỗ mơ hồ nhô ẩn chính nên tìm, tìm được thì đáng nghìn vàng.
Lại nói: Long thần ở đất bằng thì xem thế nước, cách nhận vốn không khác.
Sách Động lâm bí quyết của Phạm Việt Phụng nói: Đồng bằng, đồng hoang mênh mông xa mấy trăm dặm, xem nước quy về đâu thì biết núi từ đâu đến. Hai gò bên trái bên phải chầu đón phân minh, kín đến mức có thể giấu xe ẩn ngựa. Có nước uốn khúc, có dòng chầu về hướng huyệt, đó là đất bậc nhất. Núi cao và đồng bằng vốn không có hai thuyết, cốt lấy hình thế làm gốc. Xem lai lịch dài xa, khí tượng vây hợp; ở núi cao không có cái hại vách treo sụt vỡ, ở đồng bằng không có cái tuyệt của gò đứt hào ngang, thì mới hợp với quẻ bói tốt. Cho nên nhà âm dương (người làm nghề địa lý, xem đất) quý ở chỗ trong lòng thấu được, ý hiểu được, không thể cố chấp một lối. Lại nói: Phép xem đất bằng là nhìn bốn phía, xét thớ đất, xem suối chảy; được nước là trên hết.
Sách Chỉ nam của Ngô công nói: Người xưa bảo đất lớn rơi ở đồng bằng, vì nó từ tổ tông phát mạch mà đến, khoảng giữa có nhiều chỗ lột đổi, chuyển tiếp; khí mạch đã đầy đủ, dẫu không có sức (?) thì cũng nước sâu đất dày; đó là lý do đồng bằng có đất lớn. Nhưng phép long đồng bằng không phải mắt thường tìm ra được. Phần nhiều là núi cao lũng lớn bỗng vãi xuống chỗ bằng phẳng; người ta chỉ thấy thế núi đã hết, mà không biết rằng nước chia hình chữ bát, ngăn ranh hộ vệ, đưa ra chính long; một mạch như tơ như chỉ, đến đây ẩn dấu lánh vết, phóng thẳng tới phía trước, rồi lại hơi nhô lên ba, năm, bảy cái gò núi thấp bằng, hoặc những thứ như cồn đất, kéo nối nhau mà đi. Rồi lại sụt đứt, đi tới phía trước, hoặc làm thành ổ trong chỗ gồ, hoặc làm thành chỗ gồ trong hang trũng, rành rành thành một huyệt trời sinh. Ở chỗ làm huyệt, tứ thần bát tướng (các núi gò ở bốn phương tám hướng quanh huyệt) tự nhiên ứng đáp; minh đường, cục diện và thủy thành (dòng nước bao quanh như tường thành) tự nhiên ôm vòng. Thoạt nhìn tưởng chẳng có gì hay, ngắm kỹ thì có lẽ diệu. Cho nên đất đồng bằng vừa khó tìm lại vừa khó biết.
Sách Minh sơn bảo giám nói: Đất lớn ở đồng bằng thì nhận nước làm long. Thế nước nếu vòng lại thì long cũng theo đó mà dừng. Núi cao một trượng ở đây hơn núi nghìn trượng ở chỗ kia; núi cao một thước ở đây hơn núi nghìn thước ở chỗ kia.
Bài Tầm long ca (Bài ca tìm long) nói: Đất lớn đồng bằng không có long hổ, mịt mù mênh mang tìm ở chỗ nào? Đông tây chỉ lấy nước làm long, táng xong thì sinh ra bậc tam công (ba chức quan cao nhất triều đình).
Bài Nhập thức ca nói: Mênh mang bốn bên không có long hổ, ông muốn tìm long thì hướng về đâu? Thầy địa lý chỉ lấy nước làm long; chỗ nước giao nhau chính là đường long quay về.
Bốc Tắc Ngụy nói: Núi nghìn nhận (một nhận khoảng bảy, tám thước) ở nơi tận nguồn không bằng một đống đất ở chỗ đất bằng.
Lại nói: Thủy tinh (núi hình sao Thủy, thân uốn lượn như sóng) phần nhiều mọc ở đất bằng, chỗ diệu khó nói hết.
Lại nói: Hoặc ẩn hoặc hiện ở đồng xa mênh mang.
Lại nói: Trong chỗ bằng mà được một chỗ gồ là lạ.
Lại nói: Phảng phất có cao thấp, lờ mờ có quanh ôm.
Lại nói: Chỗ đất thấp kỵ nhất là có suối chảy.
Lại nói: Đất bằng nổi lên gò nhỏ, một cái phía đông một cái phía tây.
Lại nói: Đất đồng bằng nên cân nhắc, không nên đào đất sâu tới mạch nước.
Lại nói: Hình nhạn sa bãi cát thì lại hợp với nước; hình bè nổi đậu bờ thì chẳng sợ gió.
Lại nói: Thế như sóng dâng thì cần gì đỉnh núi dựng đứng? Mạch nếu như dải liền thì cần gì gò cao ngất?
Bài Nhị thập lục mạch ca (Bài ca hai mươi sáu thứ mạch) nói: Mạch "bàn tay tiên" ít người biết, ở đồng bằng chẳng sợ gió tám phương thổi. Chỉ cần tìm được mạch thật đáng để chôn ngọc (chôn người chết), mặc kệ người bên cạnh nói phải nói trái. Nước nếu ôm long, long ôm nước, thì dẫu có thế như kiếm sau lưng, như chém chặt cũng mặc nó (?).
Bài Tam thập lục huyệt ca (Bài ca ba mươi sáu thứ huyệt) nói: Ở đồng bằng hãy tìm chỗ gồ lên trong đất; hình vạc úp thật kỳ tuyệt. Đặt mộ trên đỉnh là đáng cầu nhất, đón lấy nước đến chầu.
Tăng Cát Khê nói: Núi lớn vãi xuống một long, xuyên qua ruộng, qua hiệp, mất mạch mất dấu, không thấy dung kết; đồng hoang mênh mang, không thể nắm bắt. Đây là long càng lột càng tinh, càng đổi càng non, không chịu lộ đầu lộ mặt, cứ một mực giấu dấu ẩn vết. Hoặc chạy theo khe suối sông ngòi, hoặc vào làng xóm chợ búa, hoặc hướng về hồ đầm ruộng ao, hoặc ra đồng hoang ruộng bãi. Ẩn hiện ra vào như dải lụa kéo trên sông; như ngó sen đứt mà tơ còn liền, như nhện buông tơ từ lầu, như sao băng vượt sông Ngân. Như ném quả cầu, như hạt châu lăn, như trải thảm giăng chiếu, như chậu vàng lá sen… Với những hình tượng như thế, chỉ cần xem chỗ đặt huyệt có "da thịt, đầu mặt" (có hình khối rõ ràng) hay không. Nếu minh đường kín đáo tụ khí, đường nước quanh co, núi ứng ở gần hữu tình, núi quấn hộ vệ soi nhau, thì những đất như thế phúc bền lâu nhất.
Sách Khẩu quyết của Ngô công nói: Đất đồng bằng phẳng rộng, đồng xa, dấu vết ẩn phục, tản mát lờ mờ. Tuy không có đỉnh núi để làm chứng, nhưng cũng có mạch lạc để tìm; cần phân biệt lai lịch tổ tông để xem nơi xuất thân. Khi thế hạ xuống, vãi ra đồng bằng, thì cao hơn một ly là núi, thấp hơn một ly là nước. Có khi nhô lên như có, có khi ẩn đi như không. Đến lúc rơi vào huyệt thì ắt cũng hơi có hình thế để chỉ ra. Núi và nước chạy đến đón chào, khí mạch ẩn tụ, như giọt sương đọng trong lá sen, mới là chỗ kết thật.
Sách Phủ sát (Cúi xét) của Trương Tử Quỳnh nói: Long đất bằng tuy nói là càng lột càng non, càng đổi càng tinh, nhưng cũng cần chỗ xuyên ruộng qua hiệp không bị gió thổi, không bị nước xói. Nếu đoạn xuất thân quá dài thì cần hai bên có các gò hình rương vàng, ấn ngọc, trăng nằm, bảy sao, mặt trời mặt trăng kẹp soi thì mới tốt. Hai dòng nước theo long bên trái bên phải giao hội ở chỗ vào đầu huyệt; hoặc thành các hình như thổ trải thảm, thổ bàn cờ (gò vuông bằng thuộc hành Thổ), mộc nằm đổ (gò dài thẳng thuộc hành Mộc), thủy bè nổi, thủy sóng nước (gò uốn lượn thuộc hành Thủy), kim bọt nước, kim sóng nước (gò tròn thuộc hành Kim), cùng các hình hoa mai rơi đất, đồng tiền rơi đất, nhện giăng lưới, rùa vùi bùn, rắn vùi bùn… thì mới là có dung kết. Nếu ruộng bằng mênh mang, chẳng có cao thấp gì, thì tuy có khí minh đường cũng không kết thành đất.
Sách Huyệt pháp của Triệu Duyên Đốc nói: Đất bằng có chỗ gồ là do khí trào lên mà sinh ra, hơn hẳn núi cao vạn nhận. Mắt tiên cũng khó thấy rõ, chỉ cần xem thế nước là thấy được tình thật. Nước nếu không quanh lại thì phép huyệt không có chỗ dựa.
Tạ Tử Kỳ nói: Mạch ở đồng xa có hình thể không giống nhau. Có loại là dốc bằng mênh mang mịt mù, như trải thảm giăng chiếu mà đến; có loại là bờ ruộng từng lớp từng bậc, như sóng nước mà đến; có loại nổi lên đỉnh, đống, như sao, như hạt châu, như rùa, như cá mà đến; có loại hơi lộ sống lưng như lông, như bọt nước nổi, như con le le mà đến. Đó đều là khí tốt của đất trào lên, nên đất cũng theo đó mà nổi gồ. Khi nó đến thì hai bên có nước đưa tiễn; khi nó dừng thì trái phải có sa hộ vệ. Lại thêm minh đường rộng rãi ngay ngắn, được nước chảy ngang chặn lại. Ngoại dương (khoảng đất trống bên ngoài minh đường) và viễn án (gò án ở xa) ở trong chỗ xa xăm mờ mịt, còn các âm sa (gò sa thấp bao quanh) bốn bên chỉ cao vài tấc mà thôi. Đó đều là chỗ quý của long đồng bằng.
Trương Lạc Phách nói: Mạch ở vùng hồ bằng phẳng, trống trải mênh mông, đó là đường đi của long chi. Hình thể của nó như váng sữa trong chén, như nhạn trong mây, như sợi chỉ trong tro, như rắn trong cỏ. Có khi chìm lặn, có khi không bóng không hình, có khi ẩn nấp (?) mà mất dấu sót vết. Sinh khí đi ở trong đó, vi diệu ẩn phục mà khó thấy, hoàn toàn nhờ ở trí của lòng và sự sáng của mắt. Lấy chỗ cao một tấc làm núi, thấp một tấc làm nước, xét chỗ chi nổi lên, phân biệt chỗ chi tận cùng. Chỗ nổi lên thì khí theo đó mà bắt đầu, chỗ tận cùng thì khí theo đó mà dồn tụ. Nếu mạch hết mà nước dừng, ranh nước hợp lại phân minh, thì đó là đất lớn của đồng bằng.
Quan Vật Chúc Công Bí nói: Quách Cảnh Thuần (Quách Phác) nói "chi táng ở đỉnh", ý là long chi đất bằng ắt phải nổi lên chỗ hơi gồ, gọi là "dương đến âm nhận" (mạch phẳng đến, gặp chỗ nổi gồ đón lấy), mới là kết huyệt. Nếu không có chỗ gồ thì phải mở miệng kìm mới có huyệt. Cho nên nói: "Đất bằng không mở miệng thì thần tiên cũng khó ra tay."
Họ Chu ở Vĩnh Hòa nói: Ở đồng bằng thì núi không câu nệ phải cao, nước không câu nệ phải sâu; hễ gặp chỗ cao thấp chừng một thước một tấc là có thể phân biệt. Lại nói: Long ở núi thì khá dễ xem, long ở đồng bằng thì khó nhận nhất. Đào công nói: "Chỗ nổi lên đột ngột thì người thường hiểu được, còn chỗ kéo nối liền thì không phải bậc thông đạt khó mà nói ra" là vậy. Bởi nó như kéo chỉ trong tro, như tìm rắn trong cỏ, như lựa vàng trong cát, như ba ba giấu trong bùn, như nhạn bay trong mây, như váng sữa nổi trong chén; ẩn mà không lộ, đứt rồi lại nối, đều lấy dòng nước dẫn đưa hai bên làm chứng nghiệm.
Trong phép huyệt của họ Liêu có bài thơ về huyệt "trâu lặn thổi hơi" nói: Trâu lặn thổi hơi mất dấu đường đến, mơ hồ ẩn phục long thật. Ngẩng đầu một chút như thổi hơi, là thế trâu lặn bơi trong nước. Trái vòng phải ôm, mạch hơi cao, lớn thì làm công hầu, nhỏ cũng giàu có. Lại nói: Hình rùa, cá, ốc, trai, rõ như sinh ra trong nước. Trong nước tự có long thật tụ lại, đất này truyền đến nghìn đời.
Lương Nhược Khê nói: Thế long mênh mông rơi xuống bãi lớn, liền trời nối đồng không rõ ràng. Theo chỗ nhô ẩn mơ hồ mà tìm dấu vết, quanh co uốn khúc, đứt rồi lại sinh. Bỗng có chỗ gồ nối nhau ba, năm cái, hãy nhận lấy chỗ mở miệng kìm là tình của huyệt. Nhất định phải có nước đến ôm vòng lấy huyệt, sa như sừng trâu hai bên đón chầu.
Thuyết của các nhà kể trên đều có chỗ thỏa đáng. Đại khái phép long đồng bằng là lấy chỗ cao một tấc làm núi, thấp một tấc làm nước; theo chỗ mơ hồ ẩn nhô, xem nước chia hai bên để nhận đường đi qua của long đến; xem gò chi nổi lên để nhận chỗ dung kết của huyệt. Lại cần bốn bên có la thành và đỉnh núi đẹp, phía trước có núi ứng, phía sau có núi soi, như bình phong xếp hàng, như màn trướng giăng ra, cùng nhau ôm giữ che chở, thì mới là trọn vẹn. Nói chung lấy được nước là trên hết. Họ Bốc nói "Nếu ở đồng bằng thì trước hết phải được nước", là nói chung cho cả âm trạch (mồ mả) lẫn dương trạch (nhà ở). Long và huyệt của chi đất bằng khó nhận ra nhất, nên dẫn thuyết của các nhà để làm sáng tỏ, người học nên xét kỹ.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video