Thiên 7 — Quyển 2 thượng (3) — Bàng chính, lão nộn, dài ngắn, chân giả, sang hèn của long

 Sách "Nhân tử tu tri tư hiếu địa lý tâm học thống tông" (nghĩa là: Những điều người làm con cần biết – tông chỉ chung của môn địa lý, giúp con cháu báo hiếu cha mẹ), bản khắc in lại. Quyển hai, phần trên, mục thứ hai.

 Người ở ẩn chốn núi đất Giang Hữu (tức vùng Giang Tây) là Từ Thiện Kế và Từ Thiện Thuật (?) cùng soạn.

 Quyển này chuyên bàn về những thể khác nhau của long (trong phong thuỷ, "long" là mạch núi, ví như con rồng uốn lượn, mang sinh khí chạy ngầm trong đất): bàng hay chính (mạch phụ hay mạch chính), già hay non, dài hay ngắn, thật hay giả, sang hay hèn. Hình thế của long khi chạy không giống nhau, nên đến chỗ kết tác (chỗ mạch dừng lại, khí tụ lại để tạo thành huyệt) thì lành dữ cũng khác nhau. Phân biệt cho đúng các thể ấy thì sẽ rõ ràng như nước sông Kinh trong, nước sông Vị đục (hai con sông hợp lưu mà trong đục tách bạch, ví với việc phân biệt rõ ràng), và việc chọn hay bỏ mới có chuẩn mực. Nếu không, sai một ly đi một dặm, lành dữ lẫn lộn hết. Há có thể không biết đường mà xem xét sao?

 Bàn về long bàng và long chính

 Long vẫn chỉ là một, nhưng có phân ra bàng và chính. Chính long là mạch nhận được khí chính mà chạy, các núi hai bên đều kéo đến chầu quanh, hộ vệ nó. Cho nên dưới một tổ sơn (ngọn núi lớn cao, nơi các mạch long bắt nguồn) ắt có nhiều mạch long. Người xem long phải xét xem mạch nào là chính long, tức núi nhận huyệt (huyệt: điểm sinh khí tụ lại, nơi đặt mộ), mạch nào là bàng long, tức núi đi theo hầu và hộ vệ. Phân biệt được rõ chỗ này thì việc chọn hay bỏ mới có cái nhìn đúng.

 Về chuyện phân biệt bàng và chính thì có nhiều thuyết. "Táng kinh" (sách kinh điển về phép chọn đất táng, tương truyền do Quách Phác đời Tấn soạn) nói: "Gò đồi chồng chất, nhiều dải nhiều nhánh, thì nên chọn cái khác biệt: giữa đám lớn thì chọn cái nhỏ khác thường, giữa đám nhỏ thì chọn cái lớn khác thường." Đây là lấy cái khác thường về lớn nhỏ làm chính long.

 Thiền sư Nhất Hạnh (nhà sư kiêm nhà thiên văn đời Đường) nói: "Nhiều long cùng chạy ra, cái nào đứng đầu? Dài ngắn cao thấp là chỗ huyền diệu. Giữa đám ngắn thì phải tìm ở chỗ dài, giữa đám dài thì phải cắm huyệt ở chỗ ngắn. Cao thấp cũng theo bí quyết này; giữa đám núi đá thì chính long vốn nằm bên phía Thổ tinh (núi đất, dáng tròn đầy). Nay ông chỉ cần nhìn núi triều (núi ở xa phía trước, như đang chầu về huyệt) mà xem: núi triều ứng lại mà vô tình thì ắt là mạch lệch." Đây là lấy cái khác thường về dài ngắn, cao thấp, đất hay đá, cùng núi triều có ứng hay không làm chính long.

 Ngô công (tức Ngô Cảnh Loan, thầy địa lý đời Tống) nói: "Nhiều long theo nhau chạy ra, cái nào lạ? Sang hèn, tôn ti đều phải biết cả. Ba, năm, bảy long cùng khởi phát thì chính long ắt là nhánh giữa. Lại xem tinh thể (hình dáng ngọn núi, được xếp loại theo các sao) có khác thường không, lại xét chỗ xuyên hạp (chỗ mạch núi thắt nhỏ, luồn qua để nối sang đoạn sau) có núi che chở giữ gìn không. Nếu các long đi theo đều không ứng hợp, thì chính ở chỗ ấy mà phân biệt cái huyền vi." Đây là lấy long nằm ở giữa, tinh thần (các đỉnh núi) khác thường, chỗ quá hạp được che kín, làm chính long.

 Tóm lại, các thuyết đều có chỗ thoả đáng, mà thuyết của họ Ngô là kín kẽ nhất. Bởi giữa tức là chính, bên tức là lệch. Cái nhỏ khác thường, lớn khác thường, dài khác thường, ngắn khác thường, cao khác thường, thấp khác thường cũng đều phải ở giữa mới là chính. Không chỉ là khi ba nhánh, năm nhánh cùng ra mà nó nằm ở giữa, mà còn phải từ lúc rời tổ xuất thân, qua các đoạn đường đi, qua các chỗ quá hạp, mạch của nó luôn không rời chính giữa, thế mới là đẹp nhất. Hoặc từ thế tam thai (ba ngọn núi đứng liền nhau như ba ngôi sao Tam Thai) cửu não (chín đỉnh núi) mà rút mạch ra ở giữa; hoặc từ thế hoa cái (núi hình như chiếc lọng che), thế chữ "cá" (núi có một mạch ở giữa, hai nhánh xoè xuống hai bên như mũi tên chẻ ba) mà ra ở giữa; hoặc từ thế ngọc chẩm (núi thấp dài, bằng phẳng như chiếc gối ngọc), ngự bình (núi đứng ngang như tấm bình phong của vua) mà rơi mạch xuống ở giữa — đều gọi là giữa. Còn long lệch thì nhận khí lệch, nên phàm ra mạch, đi lối, tự nhiên đều lệch nghiêng, phần nhiều làm núi theo hầu hộ vệ cho chính long.

 Sách "Địa lý tập giải" nói: "Phàm từ tổ sơn phát ra năm, bảy nhánh long, phải kỹ lưỡng nhận xem nhánh nào là chính long, tức núi nhận huyệt." Nếu là chính long thì từ khi xuất thân rời tổ, tự nhiên đã tôn nghiêm trang trọng. Đến chỗ quá hạp (đoạn mạch núi hạ thấp và thắt nhỏ như cái eo, nối giữa hai đoạn núi), hai bên ắt có núi non che chở, không để gió thổi vào, nước xói vào. Những chỗ nó uốn khúc đều sống động, quanh co; những chỗ khởi phục (nhô lên rồi hụp xuống) và đầu mặt đều đoan nghiêm, đẹp đẽ; tay chân và nhiêu trạo (các nhánh núi nhỏ tỏa ra hai bên thân long, như mái chèo của thuyền) đều sáng sủa, tròn trịa, sạch sẽ, tự khác hẳn với các núi khác. Hoặc các núi khác cao lớn thì riêng nó thấp nhỏ, hoặc các núi khác thấp nhỏ thì riêng nó cao lớn. Lại thêm hình thế các núi hai bên đều quay nhìn, giữ chặt lấy thân nó, không dám có dáng tách rời bỏ đi.

 Đến chỗ vào huyệt, các núi bàng long nếu không dừng lại sau huyệt của chính long để làm núi tống thác (núi đưa tiễn, đỡ lưng phía sau huyệt) hay núi giáp chiếu (núi kẹp hai bên, chiếu vào huyệt), thì ắt vòng ra phía trước huyệt, chặn lấy nước của mấy nguồn bên trái bên phải, gom lại trước mặt, làm minh đường (khoảng đất trống bằng phẳng trước huyệt, nơi nước và khí tụ lại) cho huyệt chính long; hoặc làm hộ quan (núi canh giữ chỗ hiểm yếu), án sơn (núi thấp nhỏ ngay trước huyệt, như cái bàn kê trước mặt); hoặc làm hãn môn (hai núi đứng đối nhau nơi cửa nước, như hai cánh cổng canh giữ), thuỷ khẩu (chỗ nước chảy ra khỏi khu đất quanh huyệt). Cho nên chính long tự là tôn quý, còn bàng long ắt là dụng thần (thứ phục vụ, được dùng cho chính long) của chính long.

 Đại để chính long so với bàng long như kỳ lân so với muông thú, như phượng hoàng so với loài chim bay, tự nhiên vượt trội hẳn đồng loại, vì đó là nơi chính khí của núi sông dồn về. Cho nên chỗ dung kết (sinh khí đọng lại, kết thành huyệt) thai nghén ra phần nhiều là bậc hiền nhân quân tử, trung thần liệt sĩ, đại nho, đại thần phò vua. Mọi bậc người ngay thẳng trong trời đất xưa nay đều do đất kết ở chính long hun đúc nên. Đó cũng là khí cảm ứng lẫn nhau, lẽ tự nhiên vậy.

 Còn có người tuy ở địa vị sang cả mà lòng dạ không ngay thẳng, hoặc làm gian thần, làm hoàng hậu ghen ghét, làm hạng tà nịnh, thì ấy là đất tuy đẹp nhưng không phải nơi chính khí dồn về: hoặc tinh thần (các đỉnh núi) nghiêng lệch không tôn nghiêm, hoặc ngũ hành (năm hành Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ, dùng để xếp loại hình núi và phương vị) khắc chế, đánh nhau không tốt, hoặc sa thuỷ (các gò núi nhỏ và dòng nước quanh huyệt) chảy tuột đi không thuần, cho nên mới vậy. Lại có trường hợp cha con, anh em, ông cháu mà hiền ngu không đều, tà chính không như nhau, thì phải tìm nguyên do ở số đốt của long, ở niên đại, và ở phương vị của sa thuỷ. Hoặc trong cái đẹp có tì vết, trong rượu nồng có lẫn rượu nhạt, chưa được thuần tuý, cho nên ai gặp phần lành thì thành người lành, gặp phần dữ thì thành người dữ. Đó cũng là trời đất không có công trọn vẹn, tạo hoá không phải điều gì cũng làm được.

 Còn bàng long, tuy cũng có huyệt, nhưng như bậc đại quý nhân đi đến đâu ắt có thuộc hạ theo hầu và các chức quan nhỏ thấp, sức lực của nó nhẹ hơn. Tuy vậy, nó thường cùng tổ tông, cùng cửa ngõ, cùng đường cục (khu đất bao quanh huyệt), cùng la thành (vòng núi bao quanh như tường thành), cùng án đối với chính long, nên càng phải xét kỹ, chớ lấy bàng làm chính, lấy chính làm bàng. Song một khi đã lên đến huyệt chính, nhìn quy mô dáng vẻ của chính long thì tự nhiên khí tượng không thể sánh bằng. Bởi bàng long tự có dáng cúi rạp, vái chào, nhường nhịn, lui tránh, cùng dáng khúm núm như tôi tớ ngoái nhìn chủ không thể che giấu; dẫu hai long cùng chạy ra thì vẫn có phân trên dưới, không khó nhận thấy.

 Bàng long mà có dung kết thì bản thân nó cũng phải có khởi phục đốn điệt (nhô lên, hụp xuống, dừng lại, rơi xuống), cũng có nhiêu trạo chi cước (các nhánh và chân núi tỏa ra), cũng có truyền biến xuyên lạc (biến đổi hình dạng, luồn qua và hạ mạch xuống), chỉ là chính long thì tôn quý có bằng chứng, còn bàng long thì không tôn quý mà thôi. Tuy hơn kém khác nhau, vẫn chưa thể nói nó hoàn toàn không có dung kết tạo hoá. Còn nếu bàng long không có núi hộ tùng riêng, mà toàn thân đều bị chính long dùng làm việc, thì không có dung kết, dù có hình dáng huyệt cũng không đáng lấy.

 Bàn về long già và long non

 Long vẫn chỉ là một, nhưng có khác nhau già và non. Liêu thị (tức Liêu Vũ, thầy địa lý đời Tống) nói: "Già là núi lớn, lông xương thô ráp; non là đã thay da đổi thịt." Lời ấy tuy nói trong thiên "Huyệt tinh", nhưng bàn về già non của long thì cũng không ngoài ý đó. Thô lớn là già, khéo nhỏ là non; kéo dài liền một dải là già, thoái tá (lột bỏ dần phần thô, thu nhỏ dần lại) là non.

 Long già thì núi non thô kệch ngây ngô, tinh thể vẩn đục, các nhánh chân co ngắn, không có thoát tá bác hoán (lột bỏ phần thô cứng, đổi sang hình dạng thanh tú hơn), chạy thẳng tuột không biến hoá sống động, thô đầy mà không phấn chấn, lởm chởm xấu xí, không có vẻ duyên dáng. Như bà già dung mạo khô héo, sắc mặt tiều tuỵ, không còn lẽ nào sinh nở được, cho nên không thể tìm huyệt ở đó.

 Long non thì có khởi có phục, có lớn có nhỏ, chỗ cao chỗ thấp, chỗ dừng chỗ rơi, nép trái tránh phải, sang đông chạy tây, biến hoá trăm đường, kỳ khéo muôn dạng, đứt rồi lại nổi, nổi rồi lại đứt. Từ thô đổi thành mảnh, từ hung đổi sang cát, lột bỏ phần thô mà trở nên thanh khéo, như cây cối mới đâm cành, tự nhiên vươn dài thông suốt, nở hoa kết trái, sức sống không ngừng. Cho nên long này có thể tìm huyệt. Nhưng long non cũng từ long già biến ra, nên có câu: "Long già rút ra cành non, rơi đứt bao nhiêu cũng chẳng ngại nhiều."

 Đại để long già như bậc lão thành nhà lớn, khí tượng dày dặn nặng nề, dung mạo chất phác, không chuộng trang sức; nhưng hàm chứa, tích trữ, nuôi dạy con cháu đều là người ấy. Long non như con nhà nghìn vàng, mềm mại mịn màng, theo thầy học, có người chăm nom, áo quần tươi sáng, dung mạo đẹp đẽ, hưởng phúc dày; cưới con gái nhà danh giá, sinh cháu hiển quý, chính là người ấy. Cho nên long già phần nhiều chưa qua thoát tá, có thể làm tổ sơn; còn long non thì có cái khéo xuyên lạc truyền biến, làm núi nhận huyệt.

 Nếu long già mãi không biến thành mảnh non thì gọi là "già cứng", không có lẽ sinh thành, không cần tìm đất. Dân gian cũng gọi là "gốc già", vì nó như gốc cây già khô, không còn cành lá đâm ra. Lại có một hạng chân long đã kết huyệt xong mà vẫn còn núi mang khí thừa kéo dài đi tiếp, cũng gọi là già; đây lại lấy chỗ mạch đã hết, khí đã dứt mà gọi là già. Lý Thuần Phong (nhà thiên văn, thuật số đời Đường) nói "long có lúc trở về già" chính là thế. Chỗ này cũng không kết huyệt, không cần để mắt tới.

 Bàn về long dài và long ngắn

 Long vẫn chỉ là một, nhưng có khác nhau dài và ngắn. Dương công (tức Dương Quân Tùng, thầy địa lý nổi tiếng đời Đường) nói: "Tìm long nghìn dặm chẳng phải là xa, kế đến năm trăm, ba trăm dặm." Trương Tử Vi nói: "Long lớn nghìn dặm khó công tìm kiếm, long một hai trăm dặm thì kết thành quận ấp." Nhan thị nói: "Chỗ cán long (mạch núi trục chính) dừng lại thì phân xa gần: nghìn dặm làm quận lớn; hai ba trăm dặm có thể làm châu, hơn nữa thì được phong hầu; trăm dặm chỉ đủ làm huyện lỵ, dưới nữa thì làm thị trấn, chợ búa." Đều là nói long dài thì kết lớn, long ngắn thì kết nhỏ; lẽ vốn như vậy.

 Nhưng những long dài như thế, loại lớn là đại cán long, loại nhỏ là tiểu cán long. Hoặc kết thành cấm huyệt (huyệt cấm, dành cho bậc đế vương, người thường không được dùng), hoặc làm nơi đặt quận ấp, thị trấn; dẫu có sót lại huyệt thì cũng là của báu trời giấu, đất cất, có quỷ thần che giữ để chờ người có đức, không thể liều lĩnh mà dòm ngó. Nay tìm long chỉ cần được trăm dặm, hoặc năm bảy mươi dặm, hoặc ba bốn mươi dặm, kế nữa một hai mươi dặm, kế nữa hai ba mươi đốt, cũng có thể gọi là dài rồi. "Ngọc tuỷ kinh" nói: "Long nhỏ không dưới năm mươi dặm, hai mươi, ba mươi dặm đều là đất tốt." Lại nói: "Long chạy năm dặm cũng có đất, cần gì phải theo dấu nghìn dặm, trăm dặm?" Phàm tìm đất thì nên phân biệt huyệt kết thật hay giả, không cần câu nệ long dài ngắn xa gần.

 Vả lại chân long khi dung kết thì giương nanh xoè vuốt (tỏa nhánh ra bốn phía), các nhánh dài phần nhiều làm núi triền hộ (núi quấn quanh che chở), làm hạ thủ (dải núi ở phía nước chảy đi, chắn giữ cho huyệt), làm quan lan (núi chặn giữ) ở thuỷ khẩu; còn huyệt chính thì nấp kín ở bên trong. Cho nên lại không thể nhất loạt lấy cái dài làm quý. Kinh nói: "Long không luận sang hèn, chỉ luận dài; long quấn quanh mà quấn vượt lên phía trước thì càng mạnh. Nếu ông chỉ luận dài mà không luận quý, thì long quấn quanh có huyệt lại thành tốt" chính là thế.

 Huống chi long biến hoá không một kiểu, vốn có cái nhìn thì như dài mà đi bộ lại ngắn. Sách "Phát huy" nói: "Long nhìn thì như gần mà tìm lại xa, đó là thế long uốn khúc huyền diệu, quanh co dàn trải, nên trông như gần mà thật ra xa; đó là long hạng trên. Nếu long tuy xa mà đi dễ tới, đó là long chạy thẳng tuột, không có uốn lượn dàn trải, không phải long đẹp." Vì thế bàn về xa gần, dài ngắn của long lại phải xét như vậy, đại để không thể chấp vào một điều.

 Ví như người nhận khí từ cha mẹ, có người cao lớn, có người thấp lùn, nhưng hiền hay không chẳng ở chỗ cao thấp. Vua Thang cao chín thước, mà Tào Giao (một người tầm thường được nhắc trong sách Mạnh Tử) cũng cao chín thước bốn tấc. Cao vốn chẳng giúp gì cho khôn hay dại, sao lại câu nệ dài ngắn! Chỉ có điều long nhiều đốt dài thì nhận khí nhiều, phúc lực ắt sâu xa; long ngắn thì nhận khí cạn, phúc lực dễ dừng tắt. Điều này thì có, còn về việc dung kết thì không khác gì nhau.

 Sách "Linh đài minh đường kinh" và sách "Bảo giám" lại nói long quý có bảy mươi hai đốt xương, người chú giải lại nói là ứng với bảy mươi hai hậu (lịch pháp chia một năm thành bảy mươi hai hậu, mỗi hậu năm ngày), số đốt không đủ thì không phải chân long. Sai lầm lại càng nặng. Long vốn tự có đốt xương, như Tả Tiên trong "Thất tinh kinh" nói: "Đường đi phải xem đốt xương có lạ không, vào huyệt phải khiến đốt xương cân xứng." Nhưng đó cũng chỉ bàn chuyện đẹp xấu, chứ không phải bắt câu nệ số đốt. Nếu nhất định câu nệ thuyết bảy mươi hai đốt, ba trăm sáu mươi đốt để định dài ngắn, quyết hơn kém của long, thì là chấp một điều mà không thông suốt. Tử Vi nói: "Nếu chấp vào một điều mà đi tìm long, thì đi khắp sông hồ cũng không được một nơi đất tốt." Chính là loại này.

 Bàn về long thật và long giả

 Long vẫn chỉ là một, nhưng có phân biệt thật và giả. Thuyết địa lý không có gì khác, cốt yếu chỉ ở chỗ phân biệt rõ thật giả. Người làm con tìm đất, trên là để yên ổn cha mẹ, dưới là để giữ gìn con cháu, thế mà thường lại chôn cất vào nơi huyệt mộ đầy kiến, có mạch nước, lẫn cát sỏi — há phải điều họ mong muốn sao! Thật là do không phân biệt được thật giả nên mới đến nỗi vậy. Cho nên phân biệt long thật giả là điều hệ trọng bậc nhất của môn địa lý.

 Phàm long thật thì tổ tông khác hẳn, lúc xuất thân sống động. Trên đường đi, hoặc khai trướng xuyên tâm (núi dàn ngang như bức màn, mạch long luồn qua chính giữa mà ra), hoặc tinh phong (các đỉnh núi) đẹp đẽ; có nhiêu trạo chi cước, có khởi phục đốn điệt, có bác hoán chuyển biến (lột đổi hình dạng, chuyển biến), có quá hạp thúc mạch (mạch thắt nhỏ lại khi qua eo), có dàn trải phấp phới, có thế uốn khúc chạy đáng yêu. Đến lúc nhập thủ (đoạn mạch cuối cùng đi vào huyệt), huyệt tình (các dấu hiệu cho thấy huyệt) rõ ràng, hạ thủ có sức, minh đường bằng phẳng ngay ngắn, án sơn phía trước nổi bật, tứ thú (bốn phía núi quanh huyệt, gọi theo bốn con vật thiêng: Thanh Long bên trái, Bạch Hổ bên phải, Chu Tước phía trước, Huyền Vũ phía sau) hữu tình, thuỷ thành (dòng nước uốn quanh huyệt như vòng thành) và thuỷ khẩu đều hợp phép tắc. Tất cả đều do trời tạo đất đặt, là cái diệu sinh thành tự nhiên, vốn không có chút gượng ép nào. Hễ có gượng ép thì không phải là kết tác thật. Chỉ cần phân biệt được long thật, cắm được huyệt đúng, thì mọi thứ tự nhiên đều ứng theo.

 Ngặt nỗi trong trời đất, phàm vật gì có thật thì có giả, có chính thì có tà. Những long giả làm rối cái thật, làm lóa cái chính, cũng có tổ tông, cũng có khai trướng, cũng có tinh phong đẹp đẽ, cũng có tay chân nhiêu trạo, cũng có khởi phục đốn điệt, cũng có bác hoán chuyển biến, cũng có quá hạp thúc mạch, cũng có dàn trải phấp phới, cũng có thế uốn khúc chạy đáng yêu. Lúc nhập thủ cũng có hạ thủ, cũng có minh đường, cũng có long hổ (dải núi Thanh Long bên trái và Bạch Hổ bên phải ôm lấy huyệt), cũng có núi triều núi đối, đỉnh lạ bày hàng, khoe lạ dâng đẹp, lên đến nơi nhìn thật sướng mắt. Kẻ mờ mịt không xét mà đem táng, thường cầu phúc lại được hoạ. Đào lên xem thì không phải kiến mối gặm quan tài cũng là nước ngầm ngâm xương. Cớ sao vậy? Vì không biết long có thật có giả, không phân biệt được, bị thầy tầm thường làm cho lầm lạc. "Ngọc tuỷ kinh" nói: "Cũng có thế long vút trời như đang leo lên, xuống đất như rơi xuống, nổi đỉnh rất đẹp, chạy trên đất uốn lượn, mà không kết đất" chính là thế.

 Ôi! Việc trong thiên hạ, cái chính mà thắng thì thường ít, cái không chính mà thắng thì thường nhiều. Cho nên màu tía thường lấn màu đỏ, nhạc dâm của nước Trịnh thường làm loạn nhã nhạc, cây táo gai trông giống cây gỗ quý, cỏ lồng vực trông giống lúa tốt. Nếu trong lòng không có kiến giải vững vàng để nhìn thấu, thì ít ai không lấy phải làm trái, lấy trái làm phải, lấy thật làm giả, lấy giả làm thật. Thế nhưng cái thật hẳn và cái giả hẳn đều dễ biết; chỉ có cái trông như phải mà là trái, trông như thật mà là giả, làm lóa mắt rối lòng người, mới khó nhận ra nhất. Mọi vật đều thế, không riêng gì đất.

 Có điều những long giả này dù trông đáng xem, rốt cuộc vẫn thấy gượng ép. Tạm nêu đại khái mà bàn: Long giả tuy có tổ tông nhưng ra mạch không đẹp, hoặc cứng đờ, trơ trụi, không uốn lượn; hoặc lởm chởm mang sát khí (khí dữ, thể hiện ở dáng nhọn sắc, hiểm trở), không có vẻ thanh tú duyên dáng. Tuy có khai trướng nhưng mạch không xuyên qua giữa, hoặc có xuyên qua giữa mà không có núi nghênh tống (núi đón trước, đưa sau). Tuy có tinh phong đẹp nhưng trơ trọi gầy gọt không có cành lá, hoặc nghiêng lệch, lẫn đá, không có núi che phía trên và núi theo hầu. Tuy có chân nhánh, nhiêu trạo nhưng hai cánh tay không đều; hoặc quay ngược mang sát khí mà nhọn sắc; hoặc phù thũng thô ác mà xấu xí; hoặc kéo lê quá nặng mà không ngoảnh về thân mình. Tuy có khởi phục nhưng chỗ qua mạch không có mạch nhỏ như sợi chỉ, hoặc uể oải không rõ ràng. Tuy có quá hạp nhưng không có núi che chở, bị nước xói gió thổi; hoặc eo dài cứng thẳng; hoặc ra lệch, rơi nghiêng. Tuy có bác biến nhưng càng lột càng thô; hoặc trước tốt mà lột rồi lại hoá xấu; hoặc trước mạnh mà lột rồi lại hoá yếu. Tuy có dàn trải phấp phới nhưng mềm yếu ủ rũ; tuy có thế uốn khúc chạy đáng yêu nhưng núi hộ tùng không chu toàn.

 Đến lúc nhập thủ thì phần nhiều huyệt tình mờ mịt, hoặc không có chỗ nào đặt huyệt được; hoặc có nhũ (huyệt hình nhô ra như bầu vú) mà thẳng cứng, phù thũng; hoặc có kiềm (huyệt hình hai càng ôm như chiếc kìm) mà mở rộng, thẳng dài; hoặc có oa (huyệt hình lõm như cái tổ) mà sâu rộng, trống rỗng không có khí; hoặc có đột (huyệt hình gò nổi lên) mà trơ trọi, lộ liễu, rời rạc. Tuy có tinh thể nhưng căng cứng, dốc gắt, thô to, ương ngạnh, hoặc đầu nghiêng mặt vỡ. Tuy có hạ thủ nhưng thẳng đuột, uể oải, vô tình; hoặc hung dữ, cao đè lên huyệt; hoặc thấp xa không có sức. Tuy có minh đường nhưng hoặc nghiêng lệch, vỡ lở, nước tuôn đi; hoặc nước kéo thẳng đi, hoặc đất dốc xuống từng bậc như tấm rèm cuộn. Tuy có thuỷ thành nhưng hoặc nước chảy thẳng từ đầu huyệt đi như bị kéo mũi, hoặc nước sát chân huyệt như cắt chân; hoặc nước uốn ngược ra ngoài như cánh cung lật; hoặc nước đâm thẳng vào như mũi tên bắn. Tuy có long hổ nhưng hoặc quay lưng bỏ chạy vô tình, hoặc cong lưng gãy tay. Tuy có núi triều nhưng đầu thì nhọn hay tròn trông đáng yêu, chân thì chạy tuột đi trông đáng ghét.

 Bởi gốc lớn đã mất, long đã không thật thì chỗ dung kết chỉ là hoa giả, tự nhiên việc nào cũng không tốt. Như người ta nói, một việc giả thì mọi việc khác đều giả; dẫu long hổ, án đối, đường cục, sa thuỷ đều hợp phép, núi văn bút (núi nhọn như ngòi bút) cắm lên trời, nước đẹp đặc biệt chảy hướng về, cũng chẳng ích gì, huống chi những cái trái ngược!

 Nhưng những long giả này phần nhiều làm núi ứng hộ cho long lớn ở cách vài mươi dặm, hoặc làm quan hạp (chỗ thắt giữ, canh chặn) cho chính long trong vòng vài dặm; hoặc thai nghén giao long mà có đầm sâu, hang hốc, vũng nước thiêng; hoặc kết thành đồi đá mà có cung tiên kỳ lạ; hoặc phát tiết tinh khí mà có quặng chu sa; hoặc lộ ra tinh hoa mà thành suối nước nóng, giếng nước ngọt. Đó là những long có hình thể rất đẹp, đỉnh núi rất thanh tú. Hạng kém hơn thì chỉ làm thị vệ, núi triều, núi án, la thành, thuỷ khẩu, quan lan, triền thác (núi quấn quanh và đỡ lấy), chiếu nhạc (núi cao phía sau làm chỗ dựa, chiếu xuống huyệt), cùng đủ loại dụng thần cho chân long kết huyệt mà thôi. Vì chân long sức mạnh lớn, nên long theo hầu hộ vệ nó cũng dài xa, ngược dòng nước chạy về cục đất để phục dịch. Đường đi của nó giả mạo, trông cũng đáng xem; chỉ là đến chỗ nhập thủ kết huyệt thì ắt chẳng có gì đáng lấy.

 Cho nên nay bí quyết phân biệt long thật giả là chỉ xét trong vài đốt nhập thủ gần huyệt. Long ở xa tuy tầm thường mà vài đốt vào huyệt hợp cách thì quyết là thật; long ở xa tuy đẹp mà vài đốt vào huyệt không tốt thì quyết là giả. Lại phải lấy huyệt mà phân biệt: long giả ắt không có huyệt, long thật ắt có huyệt. Đây lại là phép thiết yếu nhất. Thái Tây Sơn (tức Thái Nguyên Định, nhà nho đời Tống, giỏi địa lý) nói: "Long giả làm lầm người rất nhiều. Cách dàn trải và tinh thần của nó làm người ta lóa mắt, không khác gì long thật, chỉ có điều đến cuối cùng kết quả chẳng có gì đáng lấy. Cho nên người đời chỉ khen khí nó thanh tú đặc biệt, mà thầy địa lý đương thời lại lấy thuyết 'long thật mà huyệt xấu' để che đậy, ít ai không bị mê hoặc." Thật là lời bàn xác đáng.

 Bàn về long sang và long hèn

 Long vẫn chỉ là một, nhưng có khác biệt sang và hèn. Cho nên phép xem long sang hèn trước hết phải xét tổ tông phụ mẫu của nó (tổ sơn ở xa và núi phụ mẫu – ngọn núi ngay phía sau sinh ra mạch vào huyệt). Như tổ tiên của người là quý nhân, hiền sĩ thì con cháu cũng phần nhiều giống đời trước. "Long kinh" nói: "Sinh con sinh cháu giống nhau khéo lạ." Lại nói: "Bởi do giống nòi mà sinh ra." Bốc Tắc Nguy nói: "Tổ tông cao vút thì con cháu ắt sang." "Ngọc tuỷ kinh" nói: "Long sang thì thai khí đã khác thường, sinh ra con cháu nối ánh sáng tổ tiên; khéo léo truyền nhiều đời càng tinh tế, càng xa càng thanh quý, càng có độ lượng lớn." Cũng là ý ấy.

 Cho nên phàm long sang thì tổ sơn ắt đẹp đẽ nguy nga, hiên ngang tuấn vĩ; hoặc như bảo điện, long lâu (núi hình như cung điện báu, lầu rồng), hoặc như ngự bình phụ y (núi như tấm bình phong đặt sau ngai vua), hoặc như kim loan khỉ các (núi như điện vàng, gác chạm), ắt cao chạm mây, trải rộng dài xa. Khi rời tổ xuất thân, "từ lầu xuống điện" (rời các đỉnh tổ cao mà đi xuống), tinh thần vượt trội, khí tượng tôn nghiêm. Trên đường đi, lớp lớp khai trướng. Kinh nói: "Long sang phần nhiều xuyên qua giữa màn mà ra." Lại nói: "Trong màn qua mạch thì đi chính giữa; không ra ở giữa thì không làm đến tể tướng." Lại nói: "Xuyên qua giữa mà ra là chân long; long không xuyên qua giữa thì sức nhỏ." Dương công nói: "Long không xuyên giữa, quan không làm tới tể tướng."

 Đại để long sang tuy nghìn biến vạn hoá, dường như không thể lấy một khuôn mà câu nệ, nhưng chưa từng rời khỏi chính giữa. Như trên đường đi, từ lúc xuất thân đến chỗ nhập thủ kết huyệt, hoặc nổi hoặc rơi, phàm có chạy lượn uốn khúc, quá hạp qua mạch, dừng rơi bay múa, sang đông chạy tây, nép tránh muôn dáng, mà đều không rời chính giữa. Tử Vi nói: "Tam thai mà ra long thì được ngôi tam công (ba chức quan cao nhất triều đình); hoa cái mà ra long thì đều cao quý." Cũng ắt lấy việc ra ở giữa làm đẹp. Cho nên trong các cách cục của long, phàm ngọc chẩm, ngự bình, phi nga (núi hình con ngài bay xoè cánh), chữ "cá", trướng mạc (núi dàn như màn trướng), các cách cục quý ấy, ắt phải mạch ra từ giữa mới là long sang. Nếu rơi lệch, ra bên cạnh, dẫu có cách cục quý cũng không đáng lấy. Lại phải tinh thần thanh tú duyên dáng, núi hộ tùng, nghênh thác (đón trước, đỡ sau) chồng lớp.

 Thiền sư Nhất Hạnh nói: "Núi xanh cùng một dạng sánh đầu mà chạy, sang hèn phải chia ra hai hạng. Long sang thì tinh thần phần nhiều thanh tú, lại xem núi quấn hộ mà phân biệt tình thật." Lại nói: "Long hèn cũng có khi xuyên qua giữa, chân như chân con rết, không hẳn là lệch; chỉ thiếu núi đón đưa, không khai trướng, dẫu có huyệt cũng không ngay ngắn" chính là thế.

 Còn long có thiên trì (ao nước trên đỉnh núi), có núi thị vệ, núi dưỡng ấm (núi che chở nuôi dưỡng) thì càng sang. Kinh nói: "Trên đỉnh núi cao có nước ao, ấy là khí trên lầu của chân long." Lại nói: "Ao phẳng, hai dòng nước kẹp hai bên lại trong, chỗ này gọi là sao Thiên Hán. Thiên Hán, Thiên Hoàng đi vào Các Đạo, sao này làm tể tướng ở sân giữa" (Thiên Hán, Thiên Hoàng, Các Đạo là tên các vì sao trên trời; ở đây mượn để gọi các thế nước trên núi, chỉ điềm quý hiển). Vả lại long sang tự nhiên khác hẳn, như hạc đứng giữa bầy gà, như hạt vàng giữa cát. Kinh nói: "Mười núi chín sông tuy cùng tụ lại, long sang ở giữa ắt khác thường."

 Đến lúc vào huyệt thì trước đón sau ủng, trái hầu phải vệ. Hoặc nước đẹp chảy dồn vào minh đường, đỉnh lạ bày ngoài chân trời; hoặc quy xà cầm diệu (các gò, đá nhỏ hình rùa, rắn, chim thú, hay nhô lên giữa dòng nước nơi cửa nước) hiện lộ, các gò núi hình ấn, kiếm, cờ, trống bày hàng. Như người ta nói "ba nghìn phấn son, tám trăm hoa khói" (ví như vô số mỹ nhân hầu hạ, chỉ núi non nhỏ bao quanh rất nhiều), không gì là không có. "Táng thư" nói: "Như ôm muôn của báu mà nghỉ ngơi yên ổn, như bày đủ muôn món ăn mà sạch sẽ tề chỉnh." Khí tượng quy mô náo nhiệt như vậy; đó là quy mô lớn của long sang từ lúc xuất thân, trên đường đi, đến chỗ kết huyệt.

 Còn long hèn thì từ lúc xuất thân trở đi, không thấy đỉnh núi, khởi phục không rõ, đầu mặt vỡ vụn mà xấu ác, chỗ qua mạch lệch nghiêng mà hứng gió, đỉnh núi lẫn đá mà lởm chởm hiểm trở, chân nhánh nhọn sắc mà quay ngược. Hoặc bên trái trống, bên phải trống; hoặc một bên sống một bên chết (một bên có núi che chở, một bên không). Chỗ nổi lên thì hoặc phù thũng thô ương, hoặc lởm chởm gầy gọt. Chỗ hụp xuống thì hoặc tản mạn không thu lại, hoặc eo dài thẳng cứng. Lúc quá hạp thì ra mạch lệch nghiêng, không có núi đón đưa; hoặc dài rộng tản mát mà không rõ ràng, hoặc gió thổi nước xói mà nhiều tai hại. Trên đường đi thì không có các thể xuyên lạc truyền biến, không có các cách cục tam thai, bình phong, hoa cái, màn trướng. Núi hộ tùng không theo thân nó, núi đỡ đưa không vệ chủ nó. Hoặc thẳng dài như con chạch chết, con lươn chết; hoặc ủ rũ như ngựa đói, bò gầy; hoặc thô to mà không lột đổi; hoặc chẻ ra thành quỷ kiếp (nhánh tách ra phía sau, cướp mất khí của long). Đến lúc nhập thủ thì hoặc uể oải bằng bẹt không thu lại, hoặc tản loạn không thứ tự; bốn thế núi không giao nhau, gió tám phương thổi xốc vào. Hoặc như túi tro (gò mềm phình ra, gió thổi là tan), hoặc như que tính ném bừa (ngổn ngang lộn xộn). Đó đều là long không làm nên tể tướng, núi không nhận huyệt. Lên đến cục đất thì sa bay nước chạy, minh đường nghiêng đổ, hạ thủ không có sức, thuỷ khẩu trống trải, quyết không có dung kết, không đáng xem.

 Nhưng những long này, bản thể đã hèn, thì hoặc làm núi đưa tiễn cho long sang, hoặc làm núi chầu đón cho long sang, hoặc làm hộ vệ, quan hạp, hoặc làm cửa ngõ, thuỷ khẩu; như đám tôi tớ, lính lệ chạy việc phục dịch cho quý nhân mà chẳng có gì để dùng riêng cho mình.

 Tử Vi nói: "Long sang từ tổ tông phụ mẫu trở xuống, khí thai nghén dày dặn. Đến khi con cháu ra khỏi thai mà vào đời, thì như con em nhà quý tộc, chưa từng ra vào một mình. Mỗi khi ra vào ắt có nghi trượng, người theo hầu, xe ngựa, lính quát dẹp đường đi trước đi sau; người đi đường phải tránh dạt, người xem đứng vây kín như bức tường. Có khi cải trang đi lẻ thì thị vệ ắt ở trước sau trông chừng chờ đợi, không dám rời xa; vừa nghe gọi là chạy đến tụ lại.

 Có khi qua cửa ải, vượt chỗ hiểm, thì như Mạnh Thường Quân thoát nạn ở cửa ải nước Tần, kẻ trộm giả chó, kẻ giả tiếng gà gáy tranh nhau ra sức; như Hán Cao Tổ được giải vây ở Bạch Đăng, có người dâng kế lạ, tranh nhau gỡ lo cho vua. Một khi ra khỏi ải thì nghìn cỗ xe, ngựa cưỡi, quân hộ vệ càng hùng mạnh. Lại như lúc gặp Hạng Vũ ở Hồng Môn, gươm khiên giao nhau tiến vào, mà Bái Công (tức Lưu Bang) đã ở ngoài chín tầng mây (đã trốn thoát xa rồi). Lúc vượt sông Hô Đà (chuyện Hán Quang Vũ Đế chạy trốn), nghìn kỵ đều tan, lẻ loi chỉ còn sót lại một kỵ. Một khi thoát khỏi hoạn nạn thì bao trùm sáu cõi, thống nhất tám phương, muôn nước dâng của báu, các tộc man di tám phương đến gõ cửa ải xin quy phục. Khí tượng của long sang là như vậy.

 Còn long hèn thì tổ tông phụ mẫu như ông lão nhà nghèo, suốt ngày ngồi trơ, không ai hầu hạ, chỉ trông chờ con cháu ngày ngày buôn bán, chạy vạy kiếm đậu gạo dâng lên. Con cháu lúc mới thai nghén thì lòng mẹ lo buồn, khí huyết trái nghịch. Đến khi thai thành hình thì dáng vẻ gầy gò, cốt tướng long đong, da dẻ khô sần, khí sắc buồn rầu; ngày ngày ra đi kiếm ăn, chạy loạn tản mát, vốn không có dáng uyển chuyển, khoan thai; hỏi gạo xin tiền, ắt không có vẻ khoan hoà, điềm tĩnh. Như Thân Bao Tư đi xin quân cứu nước, dựa tường khóc một mình; như Phạm Thư thoát nạn, giả làm xác chết mà ra khỏi nhà xí. Lại như tôi tớ theo người, đứng nhìn người ta ăn uống; cũng như nha dịch theo quan, hầu hạ dạ vâng. Dáng vẻ của long hèn là như vậy."

 Tôi xét: Lời bàn này của Tử Vi về tổ tông, phụ mẫu, đường đi, các khúc thắt yếu của long sang và long hèn, đã mô tả gần như trọn vẹn, không còn sót điều gì. Nghiền ngẫm tinh tường mà tự mình nhận ra thì sẽ nắm được chỗ diệu của nó.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video