Sách "Nhân tử tu tri tư hiếu địa lý tâm học thống tông" (Những điều người làm con cần biết – dùng môn địa lý, tức phong thủy chọn đất táng, để giúp tròn đạo hiếu – tổng hợp tông chỉ của tâm học), bản in lại – Quyển hai, phần dưới, thiên thứ hai.
Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật (?) – người ở ẩn đất Giang Hữu (tức vùng Giang Tây) – cùng soạn.
Quyển này chuyên bàn về long (trong phong thủy, "long" là dải núi đồi chạy dài như thân rồng, mang theo khí của đất). Long có loại sơn lũng (vùng núi cao, lên xuống nhấp nhô), bình cương (vùng đồi gò thấp thoải), bình địa (vùng đất bằng). Long có chỗ dừng lại kết đất khác nhau: sơ lạc, trung lạc, mạt lạc (dừng lại kết đất ở đoạn đầu, đoạn giữa hay đoạn cuối đường đi của long). Long lại khác nhau ở các loại sinh, tử, cường, nhược, thuận, nghịch, tiến, thoái, phúc, bệnh, kiếp, sát (mười hai dạng long tốt xấu, giải rõ ở dưới). Long cũng khác nhau ở xuất mạch (cách đường khí tách ra khỏi núi), thụ huyệt (cách huyệt nhận khí; huyệt là điểm đất tụ khí, nơi đặt mộ), nhập thủ (đoạn mạch cuối cùng đi vào huyệt) và kết cục (thế núi sông bao quanh huyệt). Tất cả đều là chỗ mấu chốt của việc xem long.
Bàn về ba thế của long
Kinh nói: "Ngũ khí (khí của năm hành kim, mộc, thủy, hỏa, thổ, tức sinh khí trong đất) đi trong lòng đất, phát ra thì sinh muôn vật. Khi đi thì theo thế đất; khi tụ thì nhờ chỗ thế đất dừng lại. Vì thế khí bị giữ trong hình thể của đất." Hình thể chia làm ba thế: thế sơn lũng, thế bình cương và thế bình địa.
Thế nào là thế sơn lũng? Long ấy vùng vẫy phóng tung, lên cao rồi sụp xuống, lừng lững lúc thấp lúc cao. Sách Táng thư (sách về phép táng, tương truyền của Quách Phác đời Tấn) nói: "Như nằm phục, như nối liền, nguồn của nó từ trời. Như sóng nước, như ngựa phi." Lại nói: "Thế như muôn ngựa từ trời đổ xuống." Ngô công (Ngô Cảnh Loan, thầy phong thủy đời Tống) ví như "bầy dê ùa ra khỏi chuồng". Lý Thuần Phong (nhà thiên văn đời Đường) gọi là khởi phục mạch (mạch lên xuống).
Thế nào là thế bình cương? Long ấy uốn lượn chạy dài, quanh co ngoặt qua ngoặt lại, sang đông rồi chạy tây, linh động mềm mại. Táng thư nói: "Uốn khúc tự quay lại, vòng quanh lớp lớp." Lại nói: "Uốn đi đông tây, hoặc thành nam bắc." Ngô công ví như "rắn sống bò ra khỏi hang". Lý Thuần Phong gọi là tiên đới mạch (mạch như dải lụa tiên bay).
Thế nào là thế bình địa? Long ấy bằng phẳng rộng rãi, dắt nhau nối nhau, như sợi tơ nhện, như vết chân ngựa, như ngó sen gãy mà tơ còn vương (dấu vết mạch rất mờ nhưng vẫn liền). Giữa vùng bằng bỗng nhô lên một chỗ, trải ra như thảm như chiếu. Táng thư nói: "Lờ mờ gồ lên, huyền diệu thông suốt, điều tốt ở trong đó." Lại nói: "Đất có khí tốt thì đất theo đó mà nổi lên; nhánh có khí dừng thì nước theo đó mà kề bên." Ngô công ví như "rắn trong cỏ, sợi tro" (dấu vết như rắn bò trong cỏ, như vệt tro nối dài, rất khó thấy). Lý Thuần Phong gọi là bình thụ mạch long (long có mạch nhận khí trên mặt bằng).
Tuy biến hóa không một kiểu, dường như khó gò vào phép nhất định, nhưng đại để không ra ngoài ba thế này. Ba thế khác nhau, nhưng sức kết tụ nặng nhẹ lớn nhỏ thì vốn không khác. Còn câu "vùng núi khe phần nhiều là cách khởi phục, vùng bình cương phần nhiều là cách tiên đới, vùng bình dương (đồng bằng rộng) phần nhiều là cách bình thụ" thì cũng chỉ nói đại khái. Tóm lại, long của cả ba cách đều khởi từ núi cao gò lớn rồi chia ra rơi xuống bình cương, bình địa; cho nên dù ở vùng núi khe cũng có chỗ rơi xuống bình cương, bình địa mà kết huyệt. Trong đất bằng cũng có gò đống bỗng nối nhau nổi lên mà kết huyệt, đó lại là điều đặc biệt. Bởi vì vùng núi lấy lên xuống làm thường, mà rơi xuống ruộng bằng thì thoát tá (trút bỏ được phần thô cứng, dữ dằn của núi) cho trong sạch; vùng ruộng bằng lấy bình thụ làm thường, mà nổi lên gò đống thì khí tụ được thịnh.
Kinh nói: "Núi cao đỉnh lớn nhiều ngọn nhọn, chẳng bằng đất bằng một mũi dùi dựng đứng." Phú nói: "Đến tận nguồn núi cao nghìn nhận (nhận: đơn vị đo chiều cao, khoảng bảy tám thước), không bằng một đống đất trên đất bằng." Ấy là nói đất bằng lấy gò đống làm quý. Kinh nói: "Núi chạy về bên phải nhọn như gọt, toàn dựng sao Tham Lang lại càng cao vút (Tham Lang: một trong chín sao, trong phong thủy chỉ núi có đỉnh tròn mà nhọn như búp măng). Đất này sao chẳng sinh người văn học? Chỉ vì ngọn quá nhiều lại hóa đục." Lại nói: "Hoặc từ núi cao rơi xuống đất bằng, hoặc từ núi lớn rơi xuống chỗ thấp nhỏ. Chẳng biết rằng nơi núi hết rơi xuống bãi bằng, huyệt nằm giữa bãi quý không gì sánh." Ấy là nói vùng núi khe lấy chỗ rơi xuống bãi bằng làm quý.
Cách khởi phục tuy tinh phong (ngọn núi, được ví với các vì sao) lừng lững, nhưng bình cương, bình địa cũng có tinh thần (hình thể gò núi ứng với các sao), chỉ vì nằm rạp mặt bằng nên khó xem xét. Sách Khẩu quyết của Ngô công nói: "Sao nằm ngã thì dựng đứng lên mà xem, vẫn giống hệt như ngọn núi cao. Ngọn cao muôn nhận phải chịu gió thổi, chẳng bằng long trên sóng đất bằng mà khí lại thịnh." Vì thế long của ba thế đều có chỗ hay riêng, không thể lấy tinh phong cao hay thấp mà luận hơn kém. Nếu xét theo hình thế lớn của thiên hạ thì: đất Lũng, Thục, Lưỡng Quảng nhiều núi; đất Ký, Chu, Tề, Lỗ nhiều đồng bằng; đất Ngô, Việt nhiều gò đồi; vậy mà nơi nào cũng có nhân tài. Đủ thấy sự kết tụ ở núi cao hay đất bằng đều bẩm chịu tạo hóa như nhau.
Hình bên: cách khởi phục. Một lên một xuống, dừng lớn sụp nhỏ, đứt rồi lại nổi, nổi rồi lại đứt; lúc cao lúc thấp, có thấp có cao. Bốc thị (Bốc Tắc Cự, tác giả bài Tuyết tâm phú) nói: "Một lên một xuống, đứt rồi lại đứt, đến cuối ắt có dấu lạ." Cách này nên có tinh phong lừng lững, thế núi phóng tung, nghìn ngọn vút đẹp, muôn đỉnh nguy nga, mới là đúng bản thể của nó.
Hình bên: cách tiên đới. Quanh co ngoặt qua ngoặt lại, uốn lượn linh động, như rắn sống, như dải lụa bay, như nét chữ "chi", chữ "huyền" (uốn khúc qua lại như hai chữ ấy), như dải băng bay. Bốc thị nói: "Mạch nếu liền như dải lụa, cần chi gò cao" là vậy. Cách này nên linh động ngoặt qua lại, uốn khúc thong thả, mới là đúng bản thể.
Hình bên: cách bình thụ. Mạch rơi xuống bình dương, nhìn không thấy bờ, dắt nhau nối nhau, chỉ hơi có hình thế; cao một tấc là núi, thấp một tấc là nước. Bốc thị nói: "Thế như sóng dâng, cần chi ngọn đứng sừng sững" là vậy. Cần trong chỗ bằng có chỗ nhô lên, mới là đúng thể.
Bàn về ba chỗ rơi (dừng kết) của long
Long rơi xuống thành cục thì kết tụ không một kiểu, nhưng cốt yếu có ba: sơ lạc, trung lạc, mạt lạc. Lý Thuần Phong nói: "Long có loại thịnh ở đầu, có loại thịnh ở giữa, có loại về đến chỗ tận cùng." Sách Minh sơn bảo giám nói: "Có huyệt của thiếu long (long non), có huyệt của trung long, có huyệt của tận long (long đã đến cuối)." Hai thuyết đều nói lẽ sơ lạc, trung lạc, mạt lạc, không khác ý nhau. Nhưng thế ba lạc này chỉ là nói những nơi có sức kết tụ lớn. Trong đó những huyệt nhỏ chia tách ra, chỉ đem lại khá giả vừa phải, còn nhiều hơn. Không thể coi những huyệt khá giả vừa phải là chính huyệt của ba lạc, cũng không thể câu nệ chính huyệt của ba lạc mà bỏ những đất khá giả vừa phải; quý ở người biết biến thông.
Sơ lạc long
Sơ lạc long là long từ tổ sơn (ngọn núi lớn làm gốc, nơi long xuất phát) phát xuống, rời tổ chưa xa liền kết đỉnh (nổi lên một ngọn làm chủ), hạ thế quá mạch (hạ xuống rồi đi qua chỗ thắt), nổi tinh thần, kết huyệt, mở cục. Triều sơn (núi phía trước quay về huyệt như chầu) vút lên phía trước, thác sơn (núi đỡ phía sau) bày phía sau; hoặc chính tổ sơn làm lạc (núi tựa sau lưng huyệt), làm chướng (núi như bình phong che chắn); lại có long hổ (hai dải núi ôm hai bên huyệt: bên trái gọi Thanh Long, bên phải gọi Bạch Hổ) hộ vệ, minh đường (khoảng đất trống trước huyệt, nơi nước và khí tụ lại) tụ hội, hạ thủ (dải núi ở phía nước chảy đi, chặn giữ khí) lớp lớp, thủy khẩu (chỗ nước chảy ra khỏi cục) kín đáo, bốn bề núi vây ôm như ruột thịt một nhà, thì cũng là chỗ kết thật. Chỉ vì nó rời tổ chưa xa nên gọi là sơ lạc. Cố thị nói: "Sơ lạc vốn gần tổ sơn, cục thế ắt phải hoàn chỉnh." Lý thị nói "long có loại thịnh ở đầu" là vậy.
Trung lạc long
Trung lạc là long từ tổ sơn phát xuống, rời tổ đã xa, xa xôi mà đến, dừng lớn sụp nhỏ, giữa đường bỗng nổi núi cao làm thiếu tổ (núi tổ gần, ngọn lớn nổi lên gần huyệt). Từ thiếu tổ xuống, hoặc sáu bảy tiết (đốt – mỗi đoạn lên xuống của mạch), hoặc mười mấy tiết, lại nổi tinh thần kết đỉnh, hạ thế quá mạch, rơi xuống thành cục, thúc yết (co thắt lại như cổ họng để gom khí) mà kết tụ. Còn long lớn vẫn tự làm thế đi xa, nhánh tách ra lại nằm trước thiếu tổ. Chỗ này chỉ là một cửa ải dừng lại, chưa phải chỗ hết hẳn, nên gọi là trung lạc. Núi triều đón thì cúi lạy phía trước, núi hộ tùng thì che chắn phía sau. Những núi tách đi lại quay về làm dụng cho ta: hoặc làm hạ thủ, làm thủy khẩu, làm quan lan (núi chắn ngang), làm thác, làm lạc, làm thành quách (núi bao quanh như tường thành), làm quan tỏa (núi khóa chặt cửa nước). Dương công (Dương Quân Tùng, thầy phong thủy đời Đường) nói: "Đất lớn đều rơi xuống từ lưng long, cành thừa quay lại làm thành quách." Liêu thị (Liêu Vũ, tác giả sách Tiết thiên cơ) nói: "Trung lạc, cành thừa làm thành quách, khí tốt dừng đậu nơi đây." Lý thị nói "có loại thịnh ở giữa" là vậy.
Mạt lạc long
Mạt lạc là long từ tổ sơn phát xuống, đi xa xôi, một lên một xuống, chạy đông chạy tây, rời tổ rất xa. Thế núi sắp hết, phía trước hoặc gặp sông lớn, hoặc gặp suối lớn hồ lớn, hoặc gặp ruộng gò khe nhỏ, mạch núi đã cùng, không còn chỗ đi nữa. Ngay lúc sắp hết mà chưa hết, bỗng nổi núi cao làm thiếu tổ. Từ thiếu tổ xuống, hoặc vài tiết liền kết đỉnh, hạ thế thúc khí, thắt cổ thành huyệt. Hoặc dựa sông hồ, hoặc dựa khe suối, hoặc có một cánh tay núi phía dưới chắn ngang, hoặc trở mình quay ngược mở ra cục lớn, có vùng nước, đồng rộng bên ngoài cách sông chầu về. Hoặc thoát xuống bình dương, giấu dấu ẩn vết, như nhện buông tơ từ lầu xuống, như sao băng qua sông Ngân, như ném quả cầu lóe dấu, như trải thảm, như ngửa bàn tay, như mâm vàng chậu vàng (tên các hình huyệt trên đất bằng), mà làm huyệt đất bằng. Cách sông cách ngòi có núi xa triều ứng. Những chỗ này đều quy mô to lớn, cục thế rộng rãi, "tam dương lục kiến" (?) (có lẽ chỉ đủ ba lớp minh đường trong, giữa, ngoài và đủ các yếu tố của cục) đều đầy đủ. Liêu thị nói: "Mạt lạc gọi là đại tận long, khí thế hùng mạnh nhất." Lý thị nói "long có loại về đến chỗ tận cùng" là vậy. Nhưng cũng không cần câu nệ tìm huyệt ở chỗ cùng tận sát sông kề ngòi; phải là ngoài huyệt còn có dư khí (phần đất còn thừa khí kéo dài ra trước huyệt) thì mới là huyệt mạt lạc của long lớn.
Xét: Các sách có sách nói sơ lạc, trung lạc, mạt lạc, có sách nói thiếu long, trung long, tận long, nghĩa đều như nhau. Chỉ có sách Tiết thiên cơ lại có thuyết "long phía sau chia rơi, tách mạch mà đi", và sách Tiểu quyển của Thuần Phong có thuyết "long có loại về đến lúc già". Hai thuyết ấy thuộc một loại khác. Tóm lại, theo lẽ thì lão long (long già) nên xếp cùng loại với tận long, còn long chia rơi nên luận chung với trung lạc. Nhưng long già là đã hết hẳn, cùng kiệt, không lấy được; còn long chia rơi vài tiết thì ngắn nhỏ, không hoàn toàn giống trung lạc; cả hai đều không phải chỗ đẹp của long, tùy người tự lĩnh hội.
Bàn về mười hai cách hình thế của long
Sách Tiết thiên cơ chia long thành tám cách: sinh, tử, cường, nhược, thuận, nghịch, tiến, thoái. Lấy sinh, cường, thuận, tiến làm bốn cách tốt; tử, nhược, nghịch, thoái làm bốn cách xấu, vốn là thỏa đáng. Sách Minh sơn bảo giám lại có mười hai cách: sinh, tử, uổng, phúc, quỷ, kiếp, ứng, du, tử (?), ấp, bệnh, tuyệt. Trừ hai tên sinh, tử giống nhau, các long ứng, ấp, du, tuyệt, quỷ, kiếp đều hình giống mà tên khác. Như ứng, ấp tức thuộc loại thuận, tiến; du, uổng, tuyệt tức thuộc loại tử, nhược, thoái, nghịch. Còn bốn cách phúc, bệnh, kiếp, sát thì nằm ngoài tám cách của Liêu thị, cũng không thể bỏ. Nay gộp lại, tổng cộng thành mười hai cách. Trong sách Đại toàn lại có các tên độc long, uổng long, thương long, chú long…, chẳng qua cũng thuộc loại bệnh long, sát long, nghịch long, nên không thu lại nữa. Thấp hơn nữa còn có những tên lạ như đấu long, hành long, xu long, cơ long, thai tức long, đều không có lý lẽ gì, không dám dùng. Nay liệt kê chỗ giống khác về tên và nghĩa các loại long như dưới đây:
Uổng long: từ tổ sơn xuống, gò bó không thư thái, hoàn toàn không gom giữ được gì, tức là nhược long (long yếu).
Quỷ long: chia cành tách mạch, tức là kiếp long (long bị chia cướp khí).
Du long: lững lờ đi mất, tức là nhược long.
Tuyệt long: lẻ loi không sức, nước xói gió lùa, tức là tử long (long chết).
Độc long: các nhánh chân trái thứ tự, nhọn sắc mang sát khí (khí hung dữ), tức là nghịch long (long ngược).
Uổng long: tôn ti mất thứ tự, lớn nhỏ lộn xộn, tức là thoái long (long lùi).
Thương long: bị tổn hại lở vỡ, mạch đến bị đục đứt, tức là bệnh long (long bệnh).
Chú long: bị đục khoét làm thoát khí, có hang hốc rỗng, tức là nhược long.
Bại long: khí mạch khô kiệt, cây cỏ không mọc, tức là nhược long.
Đấu long: các nhánh chân trái thứ tự, nhọn sắc mang sát khí, tức là nghịch long.
Hành long: các nhánh chân trải rộng, khí thế hùng vĩ, tức là cường long (long mạnh).
Xu long: phía sau huyệt đốt sau cao hơn đốt trước, tức là tiến long (long tiến).
Cơ long: các nhánh chân theo đúng thứ tự, tức là thuận long (long thuận).
Thai tức long: có lên có xuống, tức là sinh long (long sống).
Đạp xác long (?): phía sau huyệt đốt sau thấp hơn đốt trước, tức là thoái long.
Cô long: hoàn toàn không có núi hộ tùng, tức là nhược long.
Nô long: các nhánh chân lệch một bên, khô một bên, tức là tòng long (long đi theo, làm phụ).
Sinh long là long có tinh phong lừng lững, chi cước (các nhánh chân núi tỏa ra hai bên thân long) linh hoạt, đường đi đưa đẩy uốn lượn. Bài Nhập thức ca nói: "Sinh là cao thấp nhiều đốt." Bởi long ấy từ khi xuất thân (vừa tách khỏi núi mẹ) trở đi, một lên một xuống, có thấp có cao, chia nanh dang vuốt, né trái lách phải, linh động uốn lượn, như chim loan liệng, chim phượng bay, như cá nhảy, diều bay, đều có ý sống. Sách Bảo giám nói: "Từ tổ sơn cất bước mà đến, dừng lớn sụp nhỏ, như rắn sống bơi qua nước, như chim gõ kiến bay trong không. Đến chỗ hạ thế xuất thân, hai bên có chân. Vào huyệt ngay ngắn, núi ứng và núi án (núi nhỏ đối diện phía trước huyệt) rõ ràng, gọi là sinh long. Long này tốt nhất, ắt kết đất phú quý lớn, chủ con cháu đông đúc thịnh vượng, đời đời giàu sang."
Tử long là long có đỉnh núi mờ nhòe, chân tay lờ mờ, bản thể thẳng cứng. Nhập thức ca nói: "Tử là không lên xuống." Bởi long ấy từ khi rời tổ, thô kệch phù thũng, không lên xuống, không ngoặt qua lại. Thế nó như cá mất nước, như cây không cành, như trôi theo dòng nước xuôi, như chạch chết lươn chết, đều không có ý sống. Cách này hung nhất, không thể kết tụ. Dù có hình huyệt cũng là giả. Nếu lỡ táng vào, chủ nghèo khổ hèn hạ, rồi đến tuyệt tự. Dù dùng làm đàn thần, miếu thổ địa cũng không linh.
Cường long là long có tinh phong khác hẳn tầm thường, chi cước chống vươn, thể cách hùng mạnh. Nhập thức ca nói: "Cường là phóng chạy, thế lực lớn." Bởi long ấy từ khi rời tổ, hình thế hiên ngang, sức lực lớn mạnh, ngoặt qua lại rộng ngang, đi lại tự do, như hổ dữ ra rừng, như rồng khát lao ra biển, móng vuốt vươn chộp, vảy giáp dựng cứng mà mạnh mẽ. Cách này tốt nhất. Nếu kết tụ thành huyệt, chủ giàu nhanh sang nhanh, uy danh lẫy lừng, công nghiệp một thời hưng thịnh.
Nhược long là long có tinh phong gầy trơ xương, chi cước ngắn rụt, bản thể uể oải chậm chạp. Nhập thức ca nói: "Nhược là gầy chênh vênh." Bởi long ấy từ khi rời tổ, phiêu tán rời rạc, hoàn toàn không gom giữ được gì. Hiểm trở lởm chởm, nổi gân lộ xương. Nhọn nhỏ, uể oải, nghiêng lệch không chỗ dựa. Lõm gọt mà không đầy đặn, hư phù mà không sáng sủa. Hình như đầu ngỗng cổ vịt, như liễu tàn hoa héo. Thế như ngựa đói nằm bên máng, như nhạn lẻ lạc bầy, yếu ớt nghiêng ngả. Long này phần nhiều bị gió lùa nước xói làm tan khí, không thể kết tụ. Dù có hình huyệt cũng là giả. Nếu táng vào, chủ cô độc nghèo khó lẻ loi, bệnh tật khổ sở, khốn đốn yếu đuối.
Thuận long là long có tinh phong ra theo chiều thuận, chi cước bày theo chiều thuận, đường đi quây quần tụ lại. Nhập thức ca nói: "Thuận là mở rộng mà hướng về phía trước." Bởi long ấy từ khi rời tổ, trên dưới có thứ bậc, núi đưa núi theo đều hướng về trước, trên dưới chiếu ứng nhau, trái phải ôm vòng, có tình quyến luyến, có ý trông nom, như các sao chầu sao Bắc Cực, như nước đều chảy về đông, quyến luyến không quên. Long này quý nhất; nếu kết tụ thành huyệt, chủ phú quý lâu dài, trăm con nghìn cháu, hiếu thuận hòa mục, nhiều phúc nhiều thọ.
Nghịch long là long có tinh phong đứng nghiêng, chi cước chạy ngược, đường đi trái ngang. Nhập thức ca nói: "Nghịch là ngoảnh về sau mà đi." Bởi long ấy từ khi rời tổ, cao thấp không đều, quên trước bỏ sau; chỗ đang đi thì nhiêu trạo (mái chèo – các nhánh chân nhỏ hai bên thân long, giúp long đi như thuyền có chèo) không theo, chỗ vào huyệt thì long hổ không hộ vệ; như nước chảy ngược, như chim ích bị gió thổi bay lùi, buông tán trái ngược. Cách này hung nhất; dù có hình huyệt cũng không tốt, chủ hung bạo ngỗ nghịch, làm giặc cướp, bị sung quân lưu đày. Cũng có loại một bên thuận một bên nghịch. Tử Vi (Trương Tử Vi, tác giả sách Ngọc tủy chân kinh) nói: "Một loại nửa nghịch nửa thuận mà đi, phần nhiều thành ngọn giáo quay ngược, họa không nhẹ. Con trưởng con thứ lành dữ chia theo bên trái bên phải, ngỗ nghịch cha mẹ, thân phải chịu hình phạt" là vậy. Cho nên nghịch long tuyệt đối không được táng.
Tiến long là long có tinh thần lần lượt nối nhau, chi cước đều đặn, đường đi có thứ tự. Nhập thức ca nói: "Tiến là thân long đốt sau cao hơn đốt trước." Bởi long ấy từ khi rời tổ, như từ lầu xuống điện (từ ngọn tổ cao như lầu xuống các ngọn thấp hơn như điện), tinh thần tuấn tú khác thường, lên xuống cao thấp thứ tự không rối. Từ thô bóc dần thành mịn, từ già sinh ra non, như chim phượng thấy ánh đức sáng mà sà xuống, như chim hồng đùa nước rồi bay lên, tiến dần từng bước. Cách này tốt nhất; nếu kết tụ thành huyệt, chủ đời đời văn chương hiển đạt, giàu sang vẹn cả, con cháu đông đúc như đàn châu chấu, đầy nhà mặc áo đỏ áo tía (quan to), phát phúc lâu dài, ngày càng tăng tiến không suy.
Thoái long là long có tinh thần mất thứ tự, chi cước không đều, đường đi lùi về sau. Nhập thức ca nói: "Thoái là dần dần tiêu điều." Bởi long ấy từ khi rời tổ vốn không có chính khí, gượng mà đi, đầu nhỏ cuối lớn, long thấp mà huyệt cao, như người đạp cối giã gạo, như thuyền đi ngược lên ghềnh, cao thấp mất thứ bậc. Cách này hung nhất; dù có hình huyệt cũng không tốt, chủ vừa phát đã suy, không có sức bao nhiêu.
Phúc long là long có tổ tông quý mà núi tùy tùng hộ vệ nhiều. Long ấy từ khi rời tổ, núi hộ tùng dày đặc, trước sau ứng nhau. Chi cước tuy không vươn rộng nhưng có thương khố (gò đống tròn đầy bên long, tượng trưng cho kho lẫm); tinh phong tuy không vút cao nhưng không dữ không thô; chỉ là không có sự bày bố lớn. Như người có phúc, trên được bóng che của người trước, dưới được tôi tớ cung phụng, ngồi hưởng yên vui. Chủ phát phúc lâu xa, giàu sang yên ổn, hòa thuận có nghĩa.
Bệnh long là long bản thể tuy đẹp mà có tì vết. Long ấy từ khi rời tổ, bẩm khí lệch lạc pha tạp, trong đẹp mà không thuần. Chỗ xuất thân, đường đi, lên xuống dừng sụp, biến động linh hoạt tuy đều đáng xem, nhưng chi cước bên có bên không, bên sống bên chết, bên đẹp bên xấu. Hoặc một bên kín đáo, một bên lõm khuyết; hoặc một đốt linh động, một đốt cứng chết; hoặc một bên tròn sạch, một bên vỡ vụn; hoặc tinh phong đẹp xấu không đều; hoặc núi bốn bề đưa theo không chu toàn. Những loại ấy đều gọi là bệnh. Tuy có kết tụ nhưng họa phúc nửa nọ nửa kia, tốt mà còn thiếu, việc đẹp không trọn.
Lại có một loại bệnh long: từ khi rời tổ, tinh phong đẹp đẽ, quá hiệp (chỗ mạch thắt hẹp đi qua giữa hai ngọn) kín đáo, chi cước, nhiêu trạo, các núi che, đưa, quấn, giữ, việc gì cũng hợp phép. Chỉ là thân long ở chỗ hệ trọng hoặc đã bị đục đứt, hoặc bị sụt lở, hoặc bị thuồng luồng xung phá, hoặc bị lấy đất lấy đá, hoặc bị đào hầm đào giếng, hoặc ngay chỗ huyệt người đi thành đường thành hố, làm hỏng tướng huyệt; hoặc trên đỉnh huyệt dựng đồn trại, đền miếu, làm hại đầu sao; hoặc trước đó đã táng nhiều mộ mà đục hỏng chân huyệt; hoặc lầm mà mở dương cơ (nền nhà ở) đào xới phá hoại. Những loại ấy đều làm tổn thương khí mạch, nên gọi là bệnh long, cũng gọi là thương long, chú long, tàn long. Như người gãy lưng gãy cổ, vỡ mặt dập đầu, không có lẽ nào nối lại được. Dù có đủ thứ chỗ đẹp cũng đều vô ích. Nếu lỡ táng vào, chủ hung bại, tàn phế, chết trẻ, góa bụa côi cút.
Kiếp long là long mà thân chia tách nhiều. Từ khi rời tổ, không có dòng chính, kéo đông lôi tây, chia trái tách phải, con đích con thứ không rõ, nhánh bên nhánh chính khó phân, chân khí phân tán, long mạch không tụ, hoàn toàn không gom giữ được gì. Sách Minh sơn luận nói: "Chia cành tách mạch, hoặc quay ngược hoặc chạy đi, hoặc lìa hoặc tách, hoặc nghiêng hoặc lệch, hoặc nhọn hoặc đá, hoặc cao mà khô cằn, thấp mà mỏng yếu, đều gọi là quỷ kiếp." Phàm long chia tách nhiều gọi là kiếp, ít gọi là quỷ; ở phía trước chủ kiện tụng, ở phía sau chủ bệnh tật. Cách này hung nhất; dù có hình huyệt cũng tuyệt đối không được táng, chủ bị trộm cướp xâm đoạt, bệnh tật, tai họa quan trường. Nếu nhánh tách đi rồi lại quay về làm dụng cho ta thì không bị gò vào cách này.
Sát long là long mà thân mang sát khí, chưa được thoát tá. Từ khi rời tổ, núi đá cheo leo vách hiểm, xấu dữ thô kệch, lộ xương mang đá, chi cước nhọn sắc, vỡ vụn nghiêng lệch, phù thũng cứng thẳng. Hoặc hoàn toàn không có chỗ sụp đứt và quá hiệp; hoặc tuy đã thoát tá mà hình dữ vẫn không đổi; nhìn vào thì sởn gai ốc, bước lên thì kinh hồn. Những loại ấy đều gọi là sát khí hung dữ lộ ra, tên là sát long, hung ác nhất. Nếu lỡ táng vào, chủ hung hãn ngang ngược, ứng vào việc ham giết chóc, bị giết, bị diệt cả họ thảm khốc.
Bàn về ba cách xuất mạch của long
Phàm long khi xuyên qua, rơi xuống, quấn quanh, biến hóa đều có xuất mạch, gồm ba cách: trung xuất (mạch ra ở giữa), tả xuất (mạch ra bên trái), hữu xuất (mạch ra bên phải). Sức kết tụ lớn nhỏ nặng nhẹ đều quyết định ở đây. Liêu thị nói: "Mạch rơi sau huyệt cần ra ở giữa, ra giữa mới là tốt. Ra trái thì nhẹ, ra phải càng nhẹ, nặng nhẹ sinh ra từ đây." Vậy thật giả, đẹp xấu, họa phúc, lành dữ đều thai nghén từ đây; thật là then chốt của môn địa lý, không thể không xét.
Lấy hình này làm mẫu: phàm thế núi hai bên đều nhau thì đều là cách này, không kể khởi đỉnh hạ thế cao hay thấp. Trung xuất mạch là long nhận huyệt, ở những chỗ rời tổ, xuất thân, rơi mạch, quá hiệp, rơi xuống huyệt…, mạch đều ra từ giữa, hai bên đều nhau, có thiền dực (cánh ve – hai dải đất mờ hai bên che chở mạch) và tiên đới kẹp giữ ngay ngắn. Hoặc núi mở ra như màn trướng mà mạch xuyên giữa đi ra, gọi là xuyên tâm; hoặc núi bày như bình phong, như đài, như lọng che (?) mà mạch rơi từ giữa; hoặc hai bên bày bố đều nhau mà mạch phát từ giữa; đều gọi là trung xuất mạch. Nếu núi hộ vệ kín đáo, không bị gió thổi, thì sự kết tụ ắt thật, sức ắt lớn, chủ giàu lớn, sang hiển. Phàm bậc hiền nhân quân tử, mọi kẻ sĩ quang minh chính đại, đều do mạch trung xuất thai nghén nuôi dưỡng.
Tả xuất mạch là ở những chỗ long xuất thân, phát mạch, đi qua, quá hiệp, vào huyệt…, mạch ra từ bên trái. Hình thế núi trái ít phải nhiều, hai bên không đều. Chỉ vì thiền dực, tiên đới và các núi tùy tùng bên ngoài đều chiếu ứng kín đáo, nên phía trước cũng có kết tụ. Nếu mạch ra lệch một bên mà núi tùy tùng không chu toàn thì không có kết tụ, không cần lần theo tìm nữa.
Hữu xuất mạch là ở những chỗ long xuất thân, phát mạch, đi qua, quá hiệp, vào huyệt…, mạch rơi từ bên phải. Hình thế núi phải ít trái nhiều, hai bên không đều. Chỉ vì thiền dực, tiên đới và các núi tùy tùng bên ngoài đều chiếu ứng kín đáo, nên phía trước cũng có kết tụ. Nếu mạch ra lệch một bên mà núi tùy tùng không chu toàn thì không có kết tụ, không cần lần theo tìm nữa.
Phàm hai bên mạch hơi có dấu vết, che chở mạch khi xuất thân, gọi là thiền dực, cũng gọi là thiền sí (cánh ve). Còn sa (các gò núi nhỏ quanh mạch, quanh huyệt) đưa mạch ở bên cạnh mà cao lớn, dài thì gọi là tiên đới; cần hai bên đều nhau.
Ba cách xuất mạch trên đây: trung xuất là hạng trên, tả xuất hạng thứ, hữu xuất lại thứ nữa; còn lệch hẳn sang trái hay phải thì không đáng lấy. Nhưng long núi biến hóa không thường: có chỗ trước ra giữa sau ra lệch, có chỗ trước ra lệch sau ra giữa, có chỗ giữa và lệch đan xen, lại có chỗ trông như lệch mà thật ra ở giữa; phải xét kỹ mới thấu được tính thật của nó. Hình vẽ kèm ở dưới.
Hình này hoàn toàn trung xuất, rất quý, chủ văn chương, công nghiệp vẻ vang hiển đạt, làm vương hầu, quan phẩm cao nhất.
Hình này trước ra giữa sau ra lệch, không tốt. Dù có hình huyệt cũng chỉ khá giả vừa phải mà thôi.
Hình này trước ra lệch sau ra giữa, cũng là cách hạng thứ, chủ sang nhỏ mà giàu lớn.
Hình này ra giữa đan xen, cũng chủ giàu sang, nhưng lòng dạ không được ngay thẳng lắm.
Hình này ra lệch đan xen, một trái một phải nhưng tiếp ứng với nhau, cũng là cách tốt.
Hình này trông như ra lệch mà thật ra ở giữa, không được lầm là lệch nghiêng; chủ văn chương vẻ vang hiển đạt.
Cách này trông như ra giữa mà thật ra lệch, nhưng đốt nào cũng cân xứng, sống mạch uốn khúc đều đặn, cũng là tốt hạng thứ.
Đây cũng là cách ra giữa, rất lắt léo khéo léo, nhưng cũng là tốt, chủ sang mà không đến phẩm cao nhất.
Đây là lệch hoàn toàn, không kết được đất, chỉ làm nô bộc sa (gò núi nhỏ hầu hạ cho huyệt khác).
Bàn về ba bậc thụ huyệt của long
Phàm long nhận huyệt, ngoài sơ lạc, trung lạc, mạt lạc, lại chia ba bậc, sức nặng nhẹ cũng khác nhau. Ba bậc là: chính thụ, phân thụ, bàng thụ. Huyệt chính thụ sức rất lớn, phát phúc lâu dài; phân thụ kém hơn; bàng thụ là hạng dưới. Đây là lấy sức lớn nhỏ mà xếp hơn kém. Nhưng nếu kết tụ là thật thì cả ba đều tốt, không thể vì bàng thụ sức nhỏ mà chỉ chăm chăm mưu tìm đất chính thụ. Thầy giỏi chọn đất như thợ cả dùng gỗ: gỗ lớn làm rui, gỗ nhỏ làm mè, còn đấu kê đầu cột, ổ cối cửa, ngưỡng cửa, then cài, nêm chốt (?), mỗi thứ dùng đúng chỗ của nó, há lại vì là gỗ nhỏ mà bỏ đi? Bốc thị nói: "Đất đại phú đại quý thì người lớn hưởng dùng, đất phúc nhỏ lành nhỏ thì người nhỏ hợp dùng" là vậy. Lớn thì thành việc lớn, nhỏ thì thành việc nhỏ; thầy giỏi há lại không có thuật khéo cắt đặt sao?
Huyệt chính thụ
Chính thụ là long thế xa xôi, dù chia nanh dang vuốt, muôn đỉnh nghìn núi đều làm dụng cho ta; khí nghìn dặm, trăm dặm đều dồn tụ về đây mà riêng kết thành huyệt chính thụ. Sức nó lớn nhất, phát giàu lâu nhất. Sách Chí bảo kinh nói: "Chính long riêng nhận, phú quý lâu dài."
Huyệt phân thụ
Huyệt phân thụ là từ thân chính long chia ra một nhánh, nổi tinh thần, có chi cước, quá hiệp truyền biến, đều có hộ vệ; tự lập cửa ngõ, tự mở đường cục để kết hình huyệt, không làm dụng thần (núi phụ trợ phục vụ) cho huyệt khác. Nhưng vì không phải nhánh chính mà là long chia rơi kết tụ, nên gọi là huyệt phân thụ. Sức theo long dài ngắn, cũng phát phúc được, nhưng không lâu dài bằng chính thụ. Chí bảo kinh nói: "Long treo bên mà chia nhận, phú quý khó lâu."
Huyệt bàng thụ
Bàng thụ phần nhiều là khi chính long thịnh vượng, hoặc ở chỗ quá hiệp, hoặc giữa các chi cước, nhiêu trạo, hoặc trên các long quấn đưa, che đỡ, tùy tùng, hoặc ở chỗ dư khí của long hổ, chỗ quan quỷ (quan: mũi núi nhô ra phía trước; quỷ: mũi núi nhô ra sau lưng huyệt), mang theo huyệt nhỏ. Nương bên thành mà mượn thế, hoặc tự lập cửa ngõ riêng, tùy lớn nhỏ mà kết thành hình huyệt. Huyệt tình rõ ràng, bốn mặt cân đối, cũng có thể phát đạt, nhưng dễ thành dễ bại, sức rất nhẹ. Sách Ngọc tủy của Tử Vi nói: "Cũng có một long sinh mấy huyệt, hoặc nặng hoặc nhẹ, vốn có khẩu quyết." Dương công nói: "Long đến nghìn dặm chỉ một huyệt, chính thì hơn, bàng thì kém." Thái Tây Sơn (Thái Nguyên Định, học giả đời Tống) nói: "Đại phàm một long không chỉ có một huyệt; trên thân nó mang theo ắt có huyệt nhỏ. Như quan lớn ắt có quan đi theo, nha phủ lớn ắt có các ty thuộc; chỉ là nặng nhẹ lớn nhỏ khác nhau mà thôi." Đó là nói huyệt bàng thụ. Nhưng những huyệt nhỏ này phát phúc rất nhanh. Chỉ có điều khi chính huyệt đã táng, cướp mất khí long, thì ắt bại. Quyết rằng: "Chính long chưa táng, bàng long phát; táng xong chính long, bàng long dứt." Sách Tróc mạch phú nói: "Chân huyệt chưa táng thì dù ở bên cạnh cũng phát được; chính huyệt đã táng thì thu gom hết khí mạch." Chính là nói điều này.
Bàn về năm cách nhập thủ của long
Long nhập thủ có năm cách: hoành (ngang), trực (thẳng), hồi (quay lại), phi (bay), tiềm (lặn). Liêu thị nói: "Trực long vốn húc thẳng vào lưng mà đến, mạch ra giữa, quý ở chỗ lững lờ dừng lại; hoành long vốn từ bên cạnh rơi xuống, quay ngược lại cần đầy đặn hùng hậu; hồi long vốn uốn khúc trở mình, ngoảnh về tổ cần dùng dằng; phi long vốn kết tụ ở trên cao, ngẩng đầu thật là kỳ lạ; tiềm long vốn rơi xuống bình dương, mạch ẩn tự lững lờ." Nhưng năm cách này chỉ nói riêng đốt nhập thủ. Cho nên trực long không cần câu nệ phía sau nó có quanh co, hoành long không cần câu nệ phía sau nó không ngang; người học đừng vì câu chữ mà làm hại ý.
Trực long là long húc vào lưng mà nhập thủ, đỉnh đối thẳng với mạch đến mà kết huyệt. Long húc lưng kết huyệt như thế phát phúc rất nhanh; dù hơi theo nguyên thần (dòng nước chảy thẳng ra từ trước huyệt) cũng không hại, vì nó húc thẳng mà đến, khí thế hùng mạnh, ắt có dư khí làm thảm làm đệm (phần đất bằng nhô ra trước huyệt).
Hoành long là mạch ngang mà nhập thủ để kết huyệt. Hoặc từ bên phải đến, hoặc từ bên trái đến, cần sau huyệt có lạc có quỷ. Liêu thị nói "Hoành long sau huyệt ắt cần có quỷ, lạc tinh nên đứng sừng sững phía sau" là vậy. Huyệt này không nên có nguyên thần thẳng mà dài.
Phi long là kết tụ trên cao, ngửa lên chỗ cao mà kết huyệt. Vì thế nó cao mà ngẩng lên nên gọi là phi long. Cần bốn phía núi ứng đều cao, đứng vút tụ ở trên, thế ngửa mà nhận huyệt, mới là kết thật. Huyệt này sức lớn nhất, sang nặng mà giàu nhẹ, vì nước nhiều mà không tụ. Phải có giao nha quan tỏa (núi hai bên đan cài như răng để khóa nước) thì mới tốt.
Tiềm long là khí long rải xuống đất bằng mà kết huyệt, tức là mạch bình thụ nói ở trên, cao một tấc là núi, thấp một tấc là nước. Cần đất bằng có chỗ lõm, hoặc mở kiềm khẩu (miệng kìm – hai nhánh ôm lại như càng kìm), thế nước vòng quanh, mới là kết thật.
Hồi long là trở mình ngoảnh về tổ mà kết huyệt. Kinh nói: "Hồi long uyển chuyển như móc treo, chưa làm huyệt đã làm núi chầu. Núi chầu đều là tông là tổ, chẳng nệ xa xôi mười dặm" là vậy. Cũng có các cách đại hồi long, tiểu hồi long và huyệt bàn long (long cuộn tròn), đều thuộc loại này.
Năm cách nhập thủ trên đây lấy từ sách Tiết thiên cơ, vốn tinh tường thỏa đáng. Nhưng có long giấu dấu ẩn vết, nhập thủ lách nghiêng, nằm ngoài năm cách; nay thêm một cách thiểm long nhập thủ (long lách tránh mà nhập thủ), mong nói cho hết chỗ huyền diệu.
Thiểm long nhập thủ
Thiểm long nhập thủ là long mạch nép nghiêng, lách tránh mà kết huyệt. Thế núi đi thẳng, mà mạch lại lén lách sang một bên để kết huyệt. Nếu câu nệ đi thẳng theo long, húc mạch mà lấy huyệt thì lầm. Ngô công nói: "Chỉ nệ xuyên tim xâu thẳng đi, chẳng biết chỗ chân long chuyển mình. Chân long lách khéo chuyển mình nhiều, há chỉ xâu thẳng mới đáng dựa. Thầy tục không biết quyết huyền vi, chỉ theo đường thẳng tìm chính huyệt. Tìm đến núi cùng mạch hết rồi, chẳng kể có huyệt hay không huyệt. Chỉ lấy chỗ húc mạch đỉnh long đến, táng xuống hại người nghèo và tuyệt tự" là vậy. Bởi vì đối đỉnh long mà tìm huyệt vốn là lẽ chính, nhưng chỗ kỳ xảo của chân long có khi lách mạch mà kết tụ; như đất tổ của Thái Tây Sơn là cách ấy.
Đất trong hình ở Ma Sa, huyện Kiến Dương (tỉnh Phúc Kiến), tên tục là Mẫu Kê Lĩnh (núi Gà Mái). Qua chỗ quá hiệp, long dừng sụp ba mươi mốt ngọn; nhập thủ nổi Mộc tinh (núi thẳng đứng đỉnh tròn, thuộc hành Mộc) giương cánh, ra giữa thành mạch lư tiên (mạch nhỏ dài thẳng như roi cây lau) xuyên thẳng. Chỗ tận cùng tuy có minh đường, long hổ, ngọn đẹp đáng xem, nhưng chân khí không tới nên không kết huyệt. Mạch lách qua bên phải, thành văn tinh (núi dáng sao văn, chủ văn chương), rơi xuống ruộng bằng mà kết huyệt. Núi bên phải nằm ngang như chữ "nhất" làm văn tinh làm án, bên ngoài vút ngọn đẹp làm ứng. Núi bên trái bày như bình phong, dáng tờ chiếu ân xá (?), chặn ngang thủy khẩu. Nhưng khí minh đường nghiêng lệch nên phát phúc chậm; sao lớn chạy xiên nên Tây Sơn bị biếm ra Đạo Châu. Người mắt tục không coi trọng đất này. Lời đoán của người trước rằng: "Ốc nhồi nhả thịt, huyệt nằm ở thịt, chín đời ra chín người hiền." Quả nhiên chín đời sinh ra: Mục Đường tiên sinh Thái Phát, nhờ chắt là Thái Hàng hiển quý được tặng chức Thiếu bảo; Tây Sơn Văn Tiết công Thái Nguyên Định, nhờ cháu hiển quý được tặng chức Thái phó; Cửu Phong tiên sinh Thái Trầm, nhờ con là Thái Hàng hiển quý được tặng chức Thái sư, triều nhà ta tiến phong Sùng An bá, tên thụy là Văn Chính; cùng Tiết Trai Thái Uyên, Phục Trai Thái Trầm (?), thừa tướng Văn Túc công Thái Hàng, Giác Hiên Thái Mô, Tố Hiên Thái Cách, Tĩnh Hiên Thái Quyền; đời gọi là chín người hiền, quả ứng đúng lời đoán.
Đất trong hình ở huyện nhà tôi, tên đất là Hương Đàm Lĩnh vùng Noãn Xuyên, cách huyện tám mươi dặm về phía đông nam, tục gọi là hình "đàn nhạn bay qua ải". Long ấy thế đến rất xa, hai dòng Nam Khê và Noãn Khê kẹp hai bên đưa theo hơn trăm dặm. Sắp vào cục thì trở mình quay lớn, chạy ngược lên, bỗng nổi hơn mười ngọn Tham Lang, cao vút tận mây, đẹp lạ khác thường. Đến lúc sắp hết mà chưa hết, lách rơi xuống một mạch kết huyệt, không thấy cục lớn. Diệu khí (các mũi đất nhọn nhô ra hai bên như tia sáng) trái phải bay tung. Đứng đối diện nhìn thì như long hổ không ôm; nhưng khi lên đến huyệt thì thấy núi chầu núi vệ đều có tình. Dưới thiếu tổ phát ra một núi, cúi lạy phía trước làm án gần. Cục bên trong quây tụ, vùng rộng bên ngoài ngầm chầu, nước quấn Thanh Long mà vòng qua Huyền Vũ (núi phía sau huyệt), cửa ngõ giao cài chắc chắn. Phía sau làm lạc là núi dạng lầu rồng điện báu, thế sát trời xanh, thật là đất đẹp. Chỗ tận cùng của cánh tay long bên trái thì phía sau có long đến xâu thẳng; cục phía trước rộng, ngọn đẹp lớp lớp. Người ta đều tham sa đẹp, minh đường rộng, long đến tận cùng mà táng ở đó, đều không tốt. Họ đâu biết chân long phần nhiều lách né, không ở thế núi xâu thẳng; cục tốt phần nhiều kẹp chặt, không ở minh đường rộng lớn; sa tốt chỉ cần cúi lạy, không ở ngọn lạ lớp lớp. Đó là bí quyết ẩn kín huyền diệu của tạo hóa. Họ Chúc táng ở đây được ba kỷ (mỗi kỷ mười hai năm, tức ba mươi sáu năm) thì ông Nam Sơn tên Mi Thọ đỗ giải nguyên (đỗ đầu kỳ thi hương) năm Giáp Tý niên hiệu Gia Tĩnh; các ông Bành Đảo tên Duy Kính, Hư Đường tên Thế Lộc…, anh em chú cháu nối nhau đỗ khoa, nhân tài lớp lớp xuất hiện, phúc lộc đang thịnh.
Xét: Thuyết thiểm long nhập thủ này, các bậc tiền bối đã từng bàn; nay cố ý thu mấy ngôi đất nổi tiếng làm mẫu, mong người đọc theo loại mà suy ra, thấu hết chỗ huyền diệu. Nhưng những huyệt như thế thật nhiều chỗ ẩn kín kỳ quái. Người hiểu thì quyết định dựa vào long và huyệt, kẻ mờ tối thì chỉ bị sa và thủy làm mê. Cho nên việc tham minh đường lớn, ham ngọn núi đẹp là điều người làm địa lý nên thận trọng (?); còn lấy huyệt theo long xâu thẳng cũng có khi lầm, không thể cố chấp một bề.
Bàn về mười hai loại mạch long vào huyệt
Long kết huyệt ắt ở lúc nhập thủ: mạch đi qua, thắt cổ, gom khí rồi vào huyệt. Mạch ấy có mười hai cách, đều xem ở phía sau huyệt. Mười hai cách là: chính (ngay), thiên (lệch), đại (lớn), tiểu (nhỏ), đoản (ngắn), trường (dài), cao, đê (thấp), khúc (cong), trực (thẳng), đoạn (đứt), tục (nối). Liêu thị nói: "Muốn đặt huyệt thì xem mạch ra, vốn có mười hai cách. Ngay, lệch, lớn, nhỏ cùng ngắn, dài, cao thấp phải xét kỹ. Lại có cong, thẳng cùng đứt, nối, lành dữ đều thấy rõ trước mắt" là vậy.
Chính tức là ở giữa. Cần tinh thần ngay ngắn, mạch ra từ giữa, hình thế núi hai bên đều nhau, nên gọi là chính mạch. Cách này rất tốt, tức là trung xuất mạch.
Hoặc ra từ bên trái, hoặc ra từ bên phải, lệch về một bên, hình thế núi không đều, nên gọi là thiên. Cách này sức giảm.
Long lớn thì mạch nên lớn. Mạch lớn gọi là man mạch (mạch thô to), tức là nhuận mạch (?). Ở giữa nên có mạch mờ như rắn trong cỏ, như sợi tro.
Long lớn mà mạch nhỏ gọi là xảo mạch (mạch khéo). Cách này quý nhất.
Mạch ngắn thì khí mạch dễ đi, cần thắt mạch non nhỏ; ngắn mà lớn thì không tốt.
Mạch dài thì khí mạch khó qua, ắt phải ở giữa có bào (gò nhỏ tròn nổi lên như bọt nước) dẫn khí thì tốt; lại nên linh động. Nếu cứng thẳng là chết, không tốt. Đại để mạch dài dễ bị gió thổi, lại sức yếu khí chậm, không thể kết tụ.
Mạch cao dễ thành quán đỉnh (mạch xuyên qua đỉnh núi), lại làm mặt mũi tinh thần nông mỏng. Chỉ cách xuyến châu (chuỗi hạt – nhiều gò nhỏ nối nhau như chuỗi) mới có mạch cao, cũng phải xem ngoài ba bốn đốt có quá hiệp thoát khí thì mới lấy được.
Mạch thấp là mạch đi qua dưới chân núi, cần phân thủy (nước chia ra hai bên mạch) rõ ràng thì không phải là đứt. Nếu nước không chia ra hình chữ "bát" (hai nét xòe ra hai bên) tức là đứt, không tốt.
Uốn khúc linh động là mạch quý nhất. Nhưng lớn mà cong thì cũng tầm thường thôi.
Mạch thẳng không tốt. Nếu ngắn mà thẳng thì cũng không hại; dài thì kỵ thẳng, gọi là mạch chết.
Núi cao sụp đứt gọi là đoạn. Tuy đứt nhưng không nên bằng phẳng như dao chém, e là bị đục đứt thì hung. Cần như ngó sen gãy mà tơ còn liền, mạch tự dắt nhau thì tốt.
Mạch tục là đã đứt rồi lại nối. Cần khí mạch liền nhau, rất tốt.
Mười hai cách hình mạch trên đây gốc ở sách Tiết thiên cơ của Liêu thị. Hai cách chính và thiên thật ra bao trùm các cách kia, cách nào cũng có, tức là ba cách trung xuất, tả xuất, hữu xuất ở trước. Nhưng ở trước là nói theo đường đi, chỗ ra chỗ rơi của long phía sau, còn ở đây chỉ nói riêng một đốt nhận huyệt, càng hệ trọng, nên lại nói kỹ.
Bàn về năm cục long kết huyệt
Long kết huyệt thành cục có năm cách, đều lấy nước làm chuẩn. Một là triều thủy cục: nước từ chính diện mênh mông chầu về. Hai là hoành thủy cục: nước như bức thành nằm ngang vòng quanh, không kể đến từ trái hay phải. Ba là cứ thủy cục: các dòng nước trước huyệt tụ lại thành hồ. Bốn là khứ thủy cục: nước từ trước huyệt chảy đi. Năm là vô thủy cục, cũng gọi là can long (long khô): trước huyệt hoàn toàn không thấy nước. Tuy năm cục kết huyệt khác nhau, nhưng long thật huyệt đúng thì đều chủ giàu sang; chỉ có khứ thủy cục là bất lợi trong những năm đầu.
Triều thủy cục, còn gọi là nghịch thủy cục
Cục triều thủy phần nhiều là long trở mình theo thế ngược mà kết huyệt, để đón nước mênh mông chầu về từ chính diện. Cần huyệt tinh (ngọn núi chứa huyệt) cao lớn, có dư khí, hoặc có sa thấp chắn ngang, không để nước xung cắt thì tốt. Lại cần nước chảy uốn khúc như chữ "chi", chữ "huyền", hoặc là ruộng bằng mênh mông chầu về thì hay. Nếu nước chảy xiết xung thẳng vào thì lại thành hung. Chỉ có thiên huyệt (huyệt trên cao) và huyệt ngửa lên chỗ cao thì không sợ nước xa chầu thẳng đến. Nếu chỗ huyệt thấp yếu, tinh thần thấp nhỏ, núi không xứng với nước thì hung; không thể cứ thấy cục nghịch là cho tốt. Huyệt này lại hay kết ở giữa thủy khẩu; dù hạ quan sơn (núi chắn ở phía dưới) ngắn cụt cũng không hại, chỉ cần chỗ huyệt kín đáo tụ khí, nước đến quấn quanh, huyệt không bị gió thổi thì là thật. Liêu thị nói: "Trở mình theo thế ngược mà đối mặt chầu, chẳng sợ tám ngọn gió lay." Đó là nói thế long, không phải nói huyệt. Bốc thị nói: "Chớ lấy nước làm cách cố định, chỉ cầu trong huyệt tàng phong (che kín gió)", thế là phải. Đại để phép địa lý lấy được nước làm hạng trên; cục trở mình nghịch thế đón nước chầu chính diện thì âm dương giao hội mà có kết tụ, nên là quý.
Hoành thủy cục
Hoành thủy cục là chỗ long kết huyệt, hoặc nước từ trái đến chảy sang phải đi, hoặc nước từ phải đến chảy sang trái đi. Cần thế nước cong vòng, ôm huyệt như quấn dải lụa là đẹp. Lại cần hạ quan sơn chắn ngược nước có lực (?), nước quấn Huyền Vũ, thủy khẩu khép kín thì tốt. Cục này rất yên ổn.
Cứ thủy cục
Cứ thủy cục là chỗ long kết huyệt, phía trước kề hồ lớn, hoặc vực sâu, hoặc ao lớn. Cục này rất tốt. Bởi đất lấy được nước làm hạng trên, mà nước lấy đọng lặng làm đẹp. Nay huyệt nằm trước nước sâu thì không lo xung cắt xuyên bắn mà lại được cái lợi có nước, còn gì tốt bằng? Long huyệt thật thì cục này chủ đại quý đại phú, vinh thịnh lâu dài.
Thuận thủy cục, còn gọi là khứ thủy cục
Khứ thủy cục ắt phải có long đến dài xa, sức lớn, bốn bề kín đáo, thủy khẩu giao cài chặt. Ngô công nói: "Nước tuy đi mà núi giao cài quay lại thì tốt." Dương công nói: "Cũng có can long hai dòng nước đến, không hề quay mình mà thẳng làm đất. Chỉ là núi hộ hai bên ắt không giống nhau, ắt có chỗ bí ẩn quấn khóa giao kết." Nếu nước đi mà núi không giao cài quay lại, đứng ở chỗ huyệt thấy nước tuôn đi mất, thì cục thế ấy quyết không có kết tụ, không cần để mắt tới. Đại để đất cục thuận, dù có kết tụ cũng không phát tài, chủ những năm đầu suy bại. Dù long huyệt tốt mà có sang, cũng phải bán hết ruộng nhà mới ra làm quan, hoặc phải rời quê mới hiển quý. Nếu long huyệt hơi có chỗ không tốt thì lập tức suy bại, tuyệt diệt, không cứu được. Cục này phần nhiều hung, không thể dễ dãi mà lấy.
Vô thủy cục, còn gọi là hạn long cục (cục long khô hạn)
Vô thủy cục là huyệt kết trên sườn dốc khô, thế núi quây tụ mà không thấy nước ở minh đường. Phàm huyệt can long phần nhiều là núi trái phải chắn ngang, che mất minh đường, từ huyệt không thấy nước; hoặc huyệt nằm cao ở lưng chừng núi, không có nước để thấy. Người tục không hiểu, ắt bảo là có núi không có nước. Họ không biết vùng núi khe lấy tàng phong làm quý; chỉ cần chỗ huyệt kín đáo tụ khí, đón được sinh khí, thì phát đạt rất nhanh, cần gì câu nệ có nước hay không? Nhưng những đất này phần nhiều sang trước giàu sau, hoặc phần nhiều thanh quý (sang mà thanh bạch) mà không giàu. Còn nói có sa không có nước thì không đỗ khoa là sai. Nhưng cũng có huyệt không thấy nước mà giàu lớn, ấy là vì long mang theo thương khố. Đổng Đức Chương nói: "Có người mà không của, nên tìm long có kho lẫm; có của mà không người, chớ táng huyệt lẻ loi lạnh lẽo." Đó là lời bàn xác đáng.
Bàn về ba bậc tụ của long kết cục
Long kết cục có ba bậc tụ: đại tụ, trung tụ, tiểu tụ. Liêu thị nói: "Núi sông nơi kinh đô vua ắt là đại tụ, trung tụ là thành thị. Mộ phần và nhà ở nên nằm trong tiểu tụ, nắm được lẽ biến hóa thì đoạt được công của thần." Thật vậy, long đến trăm dặm thì có quy mô trăm dặm, long đến nghìn dặm thì có khí tượng nghìn dặm. Cho nên kinh đô, tỉnh, quận long dài cục rộng là phải. Long của mộ phần, nhà ở, dù dài, há sánh được với tỉnh, quận, thành thị? Cho nên phần nhiều ở chỗ tiểu tụ: núi sông thu về, bốn bề quây gần có tình, mà chân huyệt ắt nằm giữa vòng bao bọc ôm giữ, gọi là tàng phong tụ khí (che gió, gom khí).
Anh em kẻ hèn này (lời tự khiêm) đã thấy nhiều đất nổi tiếng: cục bên trong tụ chặt, vùng bên ngoài rộng rãi; hoặc từ trong huyệt chẳng thấy gì, các ngọn đẹp xa bày hàng đều ngầm chầu ở bên ngoài. Như bậc vương giả ở sâu trong chín lớp cung, mà tiếng tăm giáo hóa lan tới tận các dân tộc xa xôi. Cho nên nói: "Không quý ở chỗ thấy mà quý ở chỗ không thấy." Kẻ mờ tối không biết, chỉ tham đường cục rộng lớn, ngọn đẹp xa bày hàng; cũng như bọn ta bàn việc học, bị hào nhoáng bên ngoài làm lóa mắt, mà không biết dụng công vào bên trong ở các bước cách vật, trí tri, thành ý, chính tâm (xét cùng lẽ sự vật, mở rộng hiểu biết, làm cho ý thành thật, làm cho lòng ngay chính – các bước tu dưỡng trong sách Đại Học). Bởi vì kẹp chặt thì gió kín khí tụ, rộng trống thì gió lùa khí yếu. Không xét sức long lớn nhỏ, chỗ khác nhau của ba bậc tụ, chỉ muốn thu núi sông mấy trăm dặm vào tầm mắt, ắt bị cái hư hoa giả tạo làm lầm.
Có huyệt kết gần chỗ núi sông đại tụ của tỉnh, quận thì gọi là tá cục (mượn cục). Như cận thần hầu hạ bậc chí tôn, tuy được vinh sủng, nhưng sự uy nghiêm của chín lớp cung, sự vây hộ của nghìn quan, cùng cảnh trăm quan đến chầu, muôn nước dâng cống, thì với mình có gì đâu? Nhưng được gần mặt vua trong gang tấc, nương ánh sáng mặt trời mặt trăng, được ngắm vẻ đẹp tông miếu, được dự vào sự giàu thịnh của trăm quan, so với kẻ giữ của ở xóm ba nhà thì khác hẳn. Cho nên đất tá cục tuy nhỏ mà cũng là lớn, vẫn có chỗ đáng lấy. Nhưng lại phải chỗ kết huyệt tự có cửa ngõ riêng mới được; nếu không thì cũng chỉ là hư hoa mà thôi.
Đại tụ cục
Đại tụ là nơi đô hội, núi sông mấy nghìn, mấy vạn dặm hội lớn về. Bậc kế là tỉnh thành, cũng không dưới hai ba nghìn dặm hội lớn về. Cục này càng rộng lớn càng đẹp.
Trung tụ cục
Trung tụ là quận lớn, núi sông nghìn dặm hội lớn về. Bậc kế là châu, huyện, năm bảy trăm dặm hoặc hai ba trăm dặm hội lớn về. Bậc kế nữa là hoặc trăm dặm, hoặc bảy tám mươi dặm hội lớn về. Cục này lấy rộng vừa phải làm đẹp.
Tiểu tụ cục
Tiểu tụ là dương trạch (nhà ở) của làng xóm và âm địa (đất mộ) phú quý. Lớn thì núi sông trăm dặm hoặc sáu bảy mươi dặm hội tụ; kế đó ba bốn mươi dặm hoặc một hai mươi dặm; kế nữa mười mấy dặm hoặc năm bảy dặm núi sông quây tụ. Cục này lấy kín chặt làm hay; đất mộ càng kín chặt càng tốt.
Cục của ba bậc tụ trên đây tuy lớn nhỏ khác nhau, nhưng nơi đô hội thì càng lớn càng tốt, tỉnh quận cần rộng vừa phải, còn âm trạch và dương trạch lấy kín chặt làm hạng trên. Với hai bậc đại tụ và trung tụ, chỗ kết huyệt lấy sự thu gọn làm thật: hoặc trong chỗ bằng có chỗ nhô, hoặc trên chỗ cao mở ổ lõm, ắt có giới thủy nhỏ (dòng nước nhỏ ngăn ranh giới huyệt), minh đường nhỏ, hoặc sa sát bên trái phải giao cài chặt, hoặc án thấp nằm phục để khóa khí bên trong; sau đó bên ngoài mới có la thành (vòng núi bao quanh như tường thành) rộng rãi, cục thế lớn lao, như thế mới là đẹp.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video