Phẩm Thập Địa (chương nói về mười địa — mười giai đoạn tu tập và chứng ngộ của Bồ-tát), thứ hai mươi sáu, phần bốn
Địa thứ sáu
Các vị Bồ-tát (người tu hành phát tâm cầu thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh) đã nghe các hạnh tu cao trổi ấy, trong lòng vui mừng, rải xuống mưa hoa đẹp,
phóng ánh sáng trong sạch, rải ngọc báu, cúng dường (dâng lễ vật để tỏ lòng tôn kính) Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đã đến từ chân lý như thật), khen rằng: "Nói hay thay!"
Trăm nghìn chúng trời đều hân hoan, cùng ở giữa hư không rải các thứ báu,
tràng hoa, chuỗi ngọc cùng cờ phướn, lọng báu, hương xoa, tất cả đều đem cúng dường Phật.
Vua trời Tự Tại (vua cõi trời Tha Hóa Tự Tại, cõi trời cao nhất của cõi Dục) cùng quyến thuộc (những người thân thuộc, tùy tùng), lòng sinh vui mừng, đứng giữa hư không,
rải báu kết thành mây để cúng dường, khen rằng: "Phật tử (người con của Phật, tiếng gọi các vị Bồ-tát) hãy mau giảng nói!"
Vô số thiên nữ đứng giữa hư không, cùng dùng tiếng nhạc ca ngợi Phật,
trong tiếng nhạc đều nói lời như thế này: "Lời Phật có thể trừ được bệnh phiền não (những trạng thái mê lầm như tham lam, giận dữ, si mê làm thân tâm rối loạn, khổ sở).
Pháp tính (bản tính chân thật của mọi sự vật) vốn vắng lặng, không có các tướng (hình tướng, đặc điểm để phân biệt), giống như hư không, không có phân biệt,
vượt khỏi mọi sự chấp giữ, dứt hẳn đường ngôn ngữ, chân thật, bình đẳng, mãi mãi trong sạch.
Nếu thông suốt được tính của các pháp (mọi sự vật, hiện tượng), thì đối với "có" hay "không", tâm đều không lay động.
Vì muốn cứu đời mà siêng năng tu hành, đó là chân Phật tử sinh ra từ miệng Phật (tức sinh ra từ lời dạy của Phật).
Không chấp các tướng mà làm việc bố thí (đem của cải, sức lực, giáo pháp giúp người); vốn đã dứt mọi điều ác nên vững vàng giữ giới (giữ các điều răn của Phật);
hiểu rõ pháp không có gì gây hại được nên luôn nhẫn chịu; biết pháp tính vốn lìa mọi tướng nên đầy đủ tinh tấn (siêng năng không lui sụt);
đã dứt sạch phiền não mà vào các thiền (các tầng định tâm lắng sâu); khéo thấu suốt tính không (bản tính trống rỗng, không có thực thể riêng) mà phân biệt các pháp;
đầy đủ sức trí tuệ, có thể cứu giúp rộng khắp, diệt trừ mọi điều ác, được gọi là Đại sĩ (bậc người lớn, tức Bồ-tát)."
Những tiếng mầu nhiệm như thế có nghìn vạn loại; ca ngợi xong, tất cả lặng thinh chiêm ngưỡng Phật.
Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt nói với Bồ-tát Kim Cang Tạng: "Do những cách tu hành và đặc điểm nào mà vào được địa sau?"
Bấy giờ, Bồ-tát Kim Cang Tạng bảo Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt rằng:
"Này Phật tử! Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát đã tu hành lâu dài, công đức lớn) đã đầy đủ địa thứ năm, muốn vào địa thứ sáu là Hiện Tiền địa (địa mà trí tuệ thấu suốt chân lý hiện rõ trước mắt), thì nên quán sát mười pháp bình đẳng. Những gì là mười? Đó là: tất cả các pháp bình đẳng vì không có tướng; bình đẳng vì không có thực thể; bình đẳng vì không sinh; bình đẳng vì không thành; bình đẳng vì xưa nay vốn trong sạch; bình đẳng vì không có hí luận (lời bàn luận rỗng, phân biệt suông không đúng thật); bình đẳng vì không lấy không bỏ; bình đẳng vì vắng lặng; bình đẳng vì như trò ảo thuật, như giấc mộng, như cái bóng, như tiếng vang, như trăng dưới nước, như hình trong gương, như ảo ảnh sóng nắng, như vật do phép biến hóa tạo ra; bình đẳng vì "có" và "không" chẳng phải là hai.
Bồ-tát quán tất cả các pháp tự tính trong sạch như thế, thuận theo không trái, liền được vào địa thứ sáu Hiện Tiền, được Minh lợi tùy thuận nhẫn (sự chấp nhận, an trú sáng suốt và sắc bén, thuận theo chân lý), nhưng chưa được Vô sinh pháp nhẫn (sự chứng biết và an trú vững chắc nơi lẽ các pháp vốn không sinh không diệt).
"Này Phật tử! Bồ-tát Ma-ha-tát này quán như vậy rồi, lại lấy đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu khổ cho tất cả chúng sinh) làm đầu, lấy đại bi làm sức tăng thêm, đại bi tròn đầy, quán sát sự sinh diệt của thế gian, nghĩ rằng: 'Thế gian phải thọ sinh đều do chấp vào cái ta; nếu lìa sự chấp ấy thì không còn chỗ để sinh ra.'
Lại nghĩ: 'Phàm phu (người thường còn mê lầm) không có trí, chấp chặt vào cái ta, thường cầu "có", cầu "không", không suy nghĩ chân chính, khởi lên những việc làm sai lầm, đi theo đường tà; tội hành (việc làm tạo tội, dẫn sinh vào cõi xấu), phúc hành (việc làm tạo phúc, dẫn sinh vào cõi lành trong cõi Dục), bất động hành (việc tu thiền định, dẫn sinh lên các cõi trời cao) chồng chất tăng trưởng; trong các việc làm ấy gieo hạt giống của tâm, còn hữu lậu (còn rỉ chảy phiền não), còn hữu thủ (còn chấp giữ), lại khởi lên thân đời sau cùng với sinh và già chết.
Tức là: nghiệp (hành động tạo tác thiện ác) là ruộng, thức (tâm thức nhận biết) là hạt giống, vô minh (sự mê tối, không hiểu chân lý) che phủ tối tăm, nước ái (lòng tham luyến) làm ướt, ngã mạn (tâm kiêu căng vì cho rằng có cái ta) tưới rót, lưới tà kiến (các quan điểm sai lầm) làm cho lớn lên, sinh ra mầm danh sắc (danh là phần tâm, sắc là phần thân — tức thân tâm lúc mới hình thành), danh sắc lớn lên sinh ra năm căn (năm giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân), các căn đối với cảnh sinh ra xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan, cảnh vật và tâm thức), xúc đối với cảnh sinh ra thụ (cảm giác vui, khổ, hoặc không vui không khổ), sau khi có thụ thì mong cầu, sinh ra ái (tham luyến), ái lớn lên sinh ra thủ (bám giữ, chấp lấy), thủ lớn lên sinh ra hữu (sự hiện hữu, tức nghiệp lực tạo nên đời sau); hữu đã sinh rồi thì ở trong các thú (các nẻo tái sinh như trời, người, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục) khởi lên thân năm uẩn (năm nhóm hợp thành con người: sắc — thân thể, thụ — cảm giác, tưởng — tri giác, hành — ý chí tạo tác, thức — nhận biết), gọi là sinh; sinh rồi suy biến là già; chết mất là chết.
Khi già chết, sinh ra các nỗi nóng bức khổ não; vì nóng bức khổ não nên lo buồn, đau xót, than thở, mọi nỗi khổ đều nhóm lại. Do nhân duyên này mà khổ nhóm lại, nhưng không có ai là kẻ nhóm; tự nhiên mà diệt, cũng không có ai là kẻ diệt.' Bồ-tát thuận theo mà quán sát tướng duyên khởi (lẽ mọi sự vật đều do các nhân duyên nương nhau mà sinh khởi) như thế.
Này Phật tử! Bồ-tát Ma-ha-tát này lại nghĩ: 'Vì không hiểu rõ đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối cao, sự thật rốt ráo) nên gọi là vô minh; quả của nghiệp đã làm là hành (các hành động tạo tác); tâm đầu tiên nương vào hành là thức; bốn thủ uẩn (bốn uẩn thụ, tưởng, hành, thức còn gắn với chấp thủ) cùng sinh với thức là danh sắc; danh sắc lớn lên là sáu xứ (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); ba việc căn (giác quan), cảnh (đối tượng), thức hòa hợp là xúc; cùng sinh với xúc là thụ; nhiễm đắm nơi thụ là ái; ái lớn lên là thủ; nghiệp hữu lậu do thủ khởi lên là hữu; từ nghiệp khởi lên các uẩn là sinh; các uẩn chín muồi là già; các uẩn tan hoại là chết.
Lúc chết phải chia lìa, ngu mê tham luyến, trong lòng buồn bực là sầu; nước mắt nước mũi, than thở là than; ở nơi năm căn là khổ; ở nơi ý địa (phần tâm ý) là ưu; ưu và khổ càng thêm nhiều là não. Như vậy chỉ có cây khổ lớn lên, không có cái ta, không có cái của ta, không có kẻ làm, không có kẻ chịu.'
Lại nghĩ: 'Nếu có kẻ làm thì có việc làm; nếu không có kẻ làm thì cũng không có việc làm; trong đệ nhất nghĩa, cả hai đều không thể có được.'
Này Phật tử! Bồ-tát Ma-ha-tát này lại nghĩ: 'Tất cả những gì có trong ba cõi (tam giới: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc — toàn bộ thế giới sinh tử) chỉ là một tâm. Như Lai ở nơi đây phân biệt giảng nói mười hai hữu chi (mười hai mắt xích duyên khởi làm thành sự tồn tại trong sinh tử), tất cả đều nương vào một tâm mà lập ra như vậy. Vì sao? Tùy theo sự việc mà lòng tham muốn cùng sinh với tâm; tâm là thức, sự việc là hành; mê lầm đối với hành là vô minh; cùng sinh với vô minh và tâm là danh sắc; danh sắc lớn lên là sáu xứ; sáu xứ ba phần (căn, cảnh, thức) hợp lại là xúc; cùng sinh với xúc là thụ; thụ không biết đủ là ái; ái nắm giữ không buông là thủ; các hữu chi kia sinh ra là hữu; điều do hữu khởi lên gọi là sinh; sinh chín muồi là già; già tan hoại là chết.'
"Này Phật tử! Trong đây vô minh có hai thứ tác dụng: một là khiến chúng sinh mê lầm đối với sở duyên (đối tượng mà tâm hướng đến, nhận biết), hai là làm nhân sinh khởi cho hành. Hành cũng có hai thứ tác dụng: một là có thể sinh ra quả báo đời sau, hai là làm nhân sinh khởi cho thức. Thức cũng có hai thứ tác dụng: một là khiến các đời sống nối tiếp nhau, hai là làm nhân sinh khởi cho danh sắc. Danh sắc cũng có hai thứ tác dụng: một là giúp nhau mà thành, hai là làm nhân sinh khởi cho sáu xứ. Sáu xứ cũng có hai thứ tác dụng: một là mỗi xứ nắm lấy cảnh giới riêng của mình, hai là làm nhân sinh khởi cho xúc.
Xúc cũng có hai thứ tác dụng: một là có thể chạm đến sở duyên, hai là làm nhân sinh khởi cho thụ. Thụ cũng có hai thứ tác dụng: một là có thể cảm nhận những việc ưa thích, ghét bỏ v.v., hai là làm nhân sinh khởi cho ái. Ái cũng có hai thứ tác dụng: một là nhiễm đắm những việc đáng ưa, hai là làm nhân sinh khởi cho thủ. Thủ cũng có hai thứ tác dụng: một là khiến các phiền não nối tiếp nhau, hai là làm nhân sinh khởi cho hữu. Hữu cũng có hai thứ tác dụng: một là có thể khiến sinh vào các nẻo khác, hai là làm nhân sinh khởi cho sinh.
Sinh cũng có hai thứ tác dụng: một là có thể khởi lên các uẩn, hai là làm nhân sinh khởi cho già. Già cũng có hai thứ tác dụng: một là khiến các căn biến đổi, hai là làm nhân sinh khởi cho chết. Chết cũng có hai thứ tác dụng: một là có thể làm hoại diệt các hành (thân mạng do các hành tạo nên), hai là vì không hay biết nên nối tiếp mãi không dứt.
"Này Phật tử! Trong đây nói 'vô minh duyên hành (vô minh làm điều kiện cho hành sinh ra), cho đến sinh duyên già chết', là vì vô minh cho đến sinh làm duyên, khiến cho hành cho đến già chết không dứt, do giúp cho nhau mà thành. Nói 'vô minh diệt thì hành diệt, cho đến sinh diệt thì già chết diệt', là vì vô minh cho đến sinh không còn làm duyên, khiến cho các hành cho đến già chết dứt diệt, do không còn giúp cho nhau mà thành.
Này Phật tử! Trong đây vô minh, ái, thủ không dứt là phiền não đạo (dòng phiền não); hành, hữu không dứt là nghiệp đạo (dòng nghiệp); các phần còn lại không dứt là khổ đạo (dòng khổ); khi sự phân biệt quá khứ và vị lai diệt đi thì ba đạo đều dứt. Ba đạo như vậy lìa cái ta và cái của ta, chỉ có sinh diệt, giống như bó lau (các cây lau dựng tựa vào nhau, cây này nương cây kia mà đứng, không cây nào tự đứng được).
Lại nữa, 'vô minh duyên hành' là quán quá khứ; thức cho đến thụ là quán hiện tại; ái cho đến hữu là quán vị lai. Từ đó về sau, xoay vòng nối tiếp nhau. 'Vô minh diệt thì hành diệt' là quán sự dứt theo lẽ nương đợi nhau (cái này dứt thì cái kia dứt).
Lại nữa, mười hai hữu chi gọi là ba khổ: trong đây vô minh, hành cho đến sáu xứ là hành khổ (cái khổ do mọi sự luôn biến đổi, vô thường); xúc, thụ là khổ khổ (cái khổ trực tiếp, khổ chồng lên khổ); các phần còn lại là hoại khổ (cái khổ khi niềm vui tan hoại); 'vô minh diệt thì hành diệt' là ba khổ dứt.
Lại nữa, 'vô minh duyên hành' là nhân duyên vô minh có thể sinh ra các hành; 'vô minh diệt thì hành diệt' là vì không có vô minh nên các hành cũng không có; các chi khác cũng như vậy. Lại nữa, 'vô minh duyên hành' là sinh ra sự trói buộc; 'vô minh diệt thì hành diệt' là diệt sự trói buộc; các chi khác cũng như vậy. Lại nữa, 'vô minh duyên hành' là quán thuận theo lẽ không có gì thật có; 'vô minh diệt thì hành diệt' là quán thuận theo lẽ diệt tận; các chi khác cũng như vậy.
"Này Phật tử! Bồ-tát Ma-ha-tát quán các duyên khởi theo mười cách, cả chiều nghịch lẫn chiều thuận (theo chiều diệt mất và chiều sinh khởi) như vậy. Đó là: vì các hữu chi nối tiếp nhau; vì đều thu về một tâm; vì mỗi chi có tác dụng riêng khác nhau; vì không lìa bỏ nhau; vì ba đạo không dứt; vì quán quá khứ, hiện tại, vị lai; vì ba khổ nhóm họp; vì nhân duyên sinh diệt; vì sinh ra và diệt đi sự trói buộc; vì quán không có gì thật có và quán diệt tận.
"Này Phật tử, Bồ-tát Ma-ha-tát dùng mười cách như thế quán các duyên khởi, biết rằng không có ta, không có người, không có thọ mạng, tự tính là không, không có kẻ làm, không có kẻ chịu, liền được Không giải thoát môn (cánh cửa giải thoát nhờ quán thấy tất cả đều không) hiện ra trước mắt. Quán các hữu chi đều tự tính diệt, rốt ráo giải thoát, không có chút pháp nào có tướng sinh ra, liền được Vô tướng giải thoát môn (cánh cửa giải thoát nhờ thấy các pháp không có tướng để chấp) hiện ra trước mắt. Đã vào được không và vô tướng như vậy rồi, thì không còn mong cầu gì, chỉ trừ việc lấy đại bi làm đầu để giáo hóa chúng sinh, liền được Vô nguyện giải thoát môn (cánh cửa giải thoát nhờ không còn mong cầu, ham muốn gì) hiện ra trước mắt. Bồ-tát tu ba cửa giải thoát như vậy, lìa ý tưởng người và ta, lìa ý tưởng kẻ làm và kẻ chịu, lìa ý tưởng có và không.
"Này Phật tử! Bồ-tát Ma-ha-tát này lòng đại bi càng thêm lớn, siêng năng tu tập, vì muốn cho các bồ-đề phần pháp (các pháp tu giúp thành tựu giác ngộ) chưa đầy đủ được tròn đầy, nên nghĩ rằng: 'Tất cả pháp hữu vi (các sự vật do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), có hòa hợp thì vận hành, không hòa hợp thì không vận hành; duyên nhóm lại thì vận hành, duyên không nhóm lại thì không vận hành. Ta biết pháp hữu vi có nhiều lỗi lầm tai hại như vậy, nên dứt nhân duyên hòa hợp này; nhưng vì để thành tựu chúng sinh, cũng không dứt diệt hẳn các hành.'
Này Phật tử! Bồ-tát quán sát pháp hữu vi có nhiều lỗi lầm tai hại, không có tự tính, không sinh không diệt như vậy, mà vẫn luôn khởi đại bi, không bỏ chúng sinh, liền được Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ thấu suốt thực tướng của các pháp, đưa người sang bờ giác ngộ) hiện ra trước mắt, gọi là ánh sáng trí tuệ không chướng ngại. Đã thành tựu ánh sáng trí tuệ như vậy rồi, tuy tu tập nhân duyên của các bồ-đề phần mà không trụ trong pháp hữu vi, tuy quán tự tính của pháp hữu vi là vắng lặng mà cũng không trụ trong sự vắng lặng, vì các bồ-đề phần pháp chưa tròn đầy.
"Này Phật tử! Bồ-tát trụ ở Hiện Tiền địa này, được vào các tam-muội (trạng thái định tâm chuyên nhất, sâu lắng): tam-muội Không, tam-muội Tự tính không (bản tính vốn không), tam-muội Đệ nhất nghĩa không (chân lý tối cao là không), tam-muội Đệ nhất không, tam-muội Đại không, tam-muội Hợp không, tam-muội Khởi không, tam-muội Như thực bất phân biệt không (không phân biệt, đúng như thật), tam-muội Bất xả ly không (không lìa bỏ), tam-muội Ly bất ly không (lìa và chẳng lìa). Bồ-tát này lấy mười cửa tam-muội Không như thế làm đầu, trăm nghìn tam-muội Không đều hiện ra trước mắt; cũng vậy, lấy mười cửa tam-muội Vô tướng, mười cửa tam-muội Vô nguyện làm đầu, trăm nghìn cửa tam-muội Vô tướng, Vô nguyện đều hiện ra trước mắt.
"Này Phật tử! Bồ-tát trụ ở Hiện Tiền địa này, lại tu tập cho đầy đủ: tâm không thể phá hoại, tâm quyết định, tâm thuần thiện, tâm rất sâu, tâm không thoái lui, tâm không ngừng nghỉ, tâm rộng lớn, tâm không bờ bến, tâm cầu trí tuệ, tâm tương ưng với phương tiện và trí tuệ — tất cả đều tròn đầy.
"Này Phật tử! Bồ-tát dùng tâm này thuận theo bồ-đề (giác ngộ) của Phật, không sợ các học thuyết khác, vào các bậc trí tuệ, lìa đường của nhị thừa (hai cỗ xe Thanh văn và Duyên giác — những người tu chỉ cầu giải thoát cho riêng mình), hướng về trí tuệ Phật; các ma phiền não không thể ngăn cản phá hoại; trụ trong ánh sáng trí tuệ của Bồ-tát; đối với các pháp không, vô tướng, vô nguyện đều khéo tu tập; phương tiện và trí tuệ luôn cùng đi đôi với nhau; các bồ-đề phần pháp thường thực hành không bỏ. Này Phật tử! Bồ-tát trụ trong Hiện Tiền địa này, hạnh Bát-nhã ba-la-mật được tăng thêm, được Minh lợi thuận nhẫn bậc thứ ba, vì đối với thực tướng của các pháp đều thuận theo không trái.
"Này Phật tử! Bồ-tát trụ ở Hiện Tiền địa này rồi, nhờ sức nguyện nên được thấy nhiều Phật: thấy nhiều trăm Phật, cho đến thấy nhiều trăm nghìn ức na-do-tha (đơn vị số cực lớn, khoảng một trăm tỷ) Phật. Đều dùng tâm rộng lớn, tâm sâu xa mà cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen; y phục, đồ ăn uống, đồ nằm, thuốc thang, tất cả vật dụng nuôi sống đều đem dâng cúng; cũng đem cúng dường tất cả chúng tăng (đoàn thể người xuất gia), rồi đem thiện căn (gốc lành, công đức do làm điều thiện) này hồi hướng (hướng công đức về một mục đích cao cả) về A-nậu-đa-la-tam-miểu-tam-bồ-đề (giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp của Phật).
Ở chỗ các Đức Phật, cung kính nghe pháp, nghe rồi thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn), được ánh sáng trí tuệ của tam-muội như thật, thuận theo tu hành, ghi nhớ giữ gìn không bỏ. Lại được kho tàng pháp rất sâu của các Đức Phật; trải qua trăm kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài), trải qua nghìn kiếp, cho đến vô lượng trăm nghìn ức na-do-tha kiếp, tất cả thiện căn càng thêm sáng sạch. Ví như vàng ròng, đem ngọc tì-lưu-ly (một loại ngọc quý màu xanh biếc) mài đi mài lại nhiều lần, càng thêm sáng sạch; thiện căn của Bồ-tát ở địa này cũng như vậy, nhờ phương tiện và trí tuệ theo đó mà quán sát, càng thêm sáng sạch, càng thêm vắng lặng, không gì che lấp được.
Ví như ánh trăng chiếu lên thân chúng sinh, khiến họ được mát mẻ, bốn luồng gió lớn không thể phá hoại; thiện căn của Bồ-tát ở địa này cũng như vậy, có thể dập tắt ngọn lửa phiền não hừng hực của vô lượng trăm nghìn ức na-do-tha chúng sinh, bốn loại ma (ma phiền não, ma năm uẩn, ma chết, ma trời) không thể phá hoại. Trong mười ba-la-mật (mười pháp tu đưa người từ bờ mê sang bờ giác ngộ), Bồ-tát này thiên về Bát-nhã ba-la-mật nhiều hơn; các ba-la-mật khác không phải là không tu, nhưng chỉ tùy theo sức, tùy theo phần.
"Này Phật tử! Đó gọi là nói tóm lược về địa thứ sáu Hiện Tiền của Bồ-tát Ma-ha-tát. Bồ-tát trụ ở địa này, phần nhiều làm vua trời Thiện Hóa (vua cõi trời Hóa Lạc, cõi trời thứ năm của cõi Dục), việc làm đều tự tại; tất cả những câu vặn hỏi của hàng Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) đều không thể làm cho lui khuất; có thể khiến chúng sinh trừ diệt ngã mạn, đi sâu vào lẽ duyên khởi.
Bố thí, ái ngữ, lợi hành, đồng sự (bốn cách thu phục, gần gũi chúng sinh: cho giúp, nói lời dịu dàng, làm việc lợi ích cho họ, cùng làm việc với họ) — tất cả những việc làm như thế đều không lìa niệm Phật (nhớ nghĩ đến Phật), cho đến không lìa niệm đầy đủ nhất thiết chủng trí và nhất thiết trí trí (trí tuệ biết trọn vẹn mọi loại, mọi sự của Phật). Lại nghĩ rằng: 'Ta phải ở trong tất cả chúng sinh làm bậc đứng đầu, làm bậc hơn hết, cho đến làm chỗ nương tựa của nhất thiết trí trí.'
Bồ-tát này nếu siêng năng tinh tấn, trong khoảng một niệm (một khoảnh khắc ý nghĩ), được trăm nghìn ức tam-muội, cho đến thị hiện trăm nghìn ức Bồ-tát làm quyến thuộc; nếu dùng sức nguyện tự tại mà thị hiện, thì còn vượt quá số này, cho đến trăm nghìn ức na-do-tha kiếp cũng không thể đếm biết được."
Bấy giờ, Bồ-tát Kim Cang Tạng muốn nói lại nghĩa ấy, nên nói bài kệ (bài thơ tụng) rằng:
"Bồ-tát đã viên mãn năm địa, quán các pháp không tướng cũng không tính,
không sinh, không thành, vốn trong sạch, không có hí luận, không lấy bỏ,
thể và tướng vắng lặng như trò ảo thuật v.v., có và không chẳng hai, lìa phân biệt.
Thuận theo pháp tính mà quán như thế, trí này thành tựu thì vào địa thứ sáu.
Trí Minh lợi thuận nhẫn đầy đủ, quán sát tướng sinh diệt của thế gian:
do sức tối tăm của si mê mà thế gian sinh ra, nếu diệt si mê tối tăm thì thế gian không còn.
Quán các nhân duyên, nghĩa thật là không, nhưng không phá hoại tác dụng hòa hợp của giả danh (tên gọi tạm đặt),
không kẻ làm, không kẻ chịu, không suy nghĩ, các hành như mây nổi lên khắp nơi.
Không biết chân lý gọi là vô minh, nghiệp do ý chí tạo tác là quả của ngu si (tức là hành),
thức khởi lên, cùng sinh với nó là danh sắc, như vậy cho đến cả khối khổ.
Thấu rõ ba cõi nương nơi tâm mà có, mười hai nhân duyên cũng lại như vậy;
sinh tử đều do tâm tạo ra, tâm nếu diệt thì sinh tử hết.
Việc vô minh làm có hai thứ: không hiểu rõ đối tượng và làm nhân cho hành;
như vậy cho đến già và chết mất, từ đó khổ sinh ra không cùng tận.
Còn vô minh làm duyên thì không thể dứt, các duyên kia nếu hết thì tất cả đều diệt.
Ngu si, ái, thủ là chi phiền não; hành, hữu là nghiệp, còn lại đều là khổ.
Từ si mê đến sáu xứ là hành khổ, xúc và thụ tăng trưởng là khổ khổ,
các hữu chi còn lại là hoại khổ; nếu thấy không có ta thì ba khổ diệt.
Vô minh và hành là quá khứ, thức cho đến thụ xoay vần ở hiện tại,
ái, thủ, hữu, sinh là khổ vị lai; quán lẽ nương đợi mà dứt thì các bờ thời gian đều hết.
Vô minh làm duyên là sinh ra trói buộc, lìa được duyên thì trói buộc mới hết;
từ nhân sinh ra quả, lìa nhân thì dứt; quán sát điều này thì biết tính là không.
Thuận theo vô minh thì khởi các cõi hữu, nếu không thuận theo thì các cõi hữu dứt;
cái này có thì cái kia có, không cũng như vậy; mười cách suy xét, tâm lìa chấp đắm.
Hữu chi nối nhau, một tâm thu nhiếp, tác dụng riêng, không lìa nhau và ba đạo,
ba thời, ba khổ, nhân duyên sinh, trói buộc khởi diệt, thuận quán không thật có và diệt tận.
Quán khắp sự vận hành duyên khởi như vậy: không kẻ làm, không kẻ chịu, không chân thật,
như trò ảo thuật, như mộng, như bóng sáng, cũng như kẻ ngu đuổi theo ảo ảnh sóng nắng (tưởng là nước).
Quán sát như vậy thì vào được không, biết tính của duyên là lìa thì được vô tướng,
hiểu rõ là hư dối nên không mong cầu, chỉ trừ lòng thương xót vì chúng sinh.
Đại sĩ tu hành các cửa giải thoát, càng thêm đại bi, cầu Phật pháp,
biết các pháp hữu vi do hòa hợp mà thành, chí nguyện quyết định, siêng tu đạo.
Cửa tam-muội Không đủ trăm nghìn, vô tướng, vô nguyện cũng lại như vậy,
bát-nhã và thuận nhẫn đều tăng thêm, trí tuệ giải thoát được thành tựu tròn đầy.
Lại dùng tâm sâu cúng dường nhiều Phật, trong giáo pháp của Phật tu tập đạo,
được kho tàng Phật pháp, thêm thiện căn, như vàng được ngọc lưu ly mài sáng.
Như trăng mát mẻ chiếu khắp muôn vật, bốn luồng gió đến chạm không thể phá hoại;
Bồ-tát ở địa này vượt khỏi đường ma, cũng dập tắt sức nóng phiền não của chúng sinh.
Ở địa này phần nhiều làm vua trời Thiện Hóa, dạy bảo dẫn dắt chúng sinh trừ ngã mạn,
việc làm đều cầu nhất thiết trí, tất cả đã vượt hơn đạo Thanh văn.
Bồ-tát ở địa này siêng tinh tấn, được các tam-muội trăm nghìn ức,
cũng thấy vô lượng Phật nhiều như thế, sáng rực như mặt trời giữa không trung mùa hè.
Rất sâu, vi diệu, khó thấy khó biết, Thanh văn, Độc giác (người tự mình ngộ lẽ nhân duyên mà giải thoát, không cần thầy) không ai hiểu được;
địa thứ sáu của Bồ-tát như vậy, ta vì các Phật tử đã giảng nói."
Địa thứ bảy
Lúc ấy chúng trời lòng vui mừng, rải báu kết thành mây đứng giữa hư không,
khắp nơi phát ra các thứ tiếng mầu nhiệm, thưa với bậc tối thắng thanh tịnh (tức Phật):
"Ngài thấu rõ chân lý tối thượng, trí tuệ tự tại, thành tựu công đức trăm nghìn ức,
là hoa sen giữa loài người không hề nhiễm đắm, vì lợi ích chúng sinh mà giảng nói hạnh sâu xa."
Vua trời Tự Tại ở giữa hư không, phóng ánh sáng lớn chiếu lên thân Phật,
cũng rải mây hương mầu nhiệm bậc nhất, cúng dường khắp bậc đã trừ hết lo buồn phiền não.
Khi ấy chúng trời đều vui mừng, đều cất tiếng hay cùng nhau ngợi khen:
"Chúng con được nghe công đức của địa này, tức là đã được lợi ích lành lớn."
Lúc ấy thiên nữ lòng mừng vui, đua nhau tấu nghìn vạn thứ nhạc,
đều nhờ sức thần thông của Như Lai, trong tiếng nhạc cùng nói lời như vầy:
"Uy nghi vắng lặng, không ai sánh bằng, điều phục được kẻ khó điều phục, là bậc đáng được thế gian cúng dường,
đã vượt qua tất cả thế gian, mà vẫn đi trong đời mở bày đạo mầu.
Tuy hiện ra vô lượng các loại thân, mà biết mỗi một thân đều không có thật;
khéo dùng lời lẽ nói các pháp, mà không chấp tướng chữ nghĩa và âm thanh.
Đi đến trăm nghìn cõi nước, dùng các lễ vật thượng hạng cúng dường Phật,
trí tuệ tự tại không chấp đắm, không sinh ý tưởng 'ta' hay 'cõi Phật của ta'.
Tuy siêng giáo hóa các chúng sinh, mà không có tâm phân biệt người và mình;
tuy đã tu thành điều thiện rộng lớn, mà đối với pháp lành không sinh chấp đắm.
Vì thấy tất cả thế gian, lửa tham lam, giận dữ, si mê thường cháy hừng hực,
nên lìa bỏ mọi tưởng niệm, phát khởi sức đại bi tinh tấn."
Tất cả chư thiên và thiên nữ đã cúng dường, khen ngợi bằng đủ mọi cách rồi,
đều cùng một lúc lặng thinh, chiêm ngưỡng bậc tôn quý trong loài người (tức Phật), mong được nghe pháp.
Bấy giờ Giải Thoát Nguyệt lại thưa thỉnh: "Đại chúng ở đây tâm đều trong sạch,
các hạnh tu và đặc điểm trong địa thứ bảy, cúi xin Phật tử vì chúng con giảng nói!"
Bấy giờ, Bồ-tát Kim Cang Tạng bảo Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt rằng:
"Này Phật tử! Bồ-tát Ma-ha-tát đã đầy đủ hạnh của địa thứ sáu, muốn vào địa thứ bảy là Viễn Hành địa (địa "đi xa" — đi đến tận cùng giai đoạn tu còn phải gắng sức, vượt xa hàng nhị thừa), thì nên tu mười thứ phương tiện tuệ (trí tuệ khéo léo, linh hoạt để cứu độ chúng sinh) để khởi lên đạo thù thắng (con đường tu cao trổi). Những gì là mười? Đó là:
tuy khéo tu tam-muội không, vô tướng, vô nguyện, mà lòng từ bi không bỏ chúng sinh; tuy được pháp bình đẳng của các Đức Phật, mà vẫn ưa thường cúng dường Phật; tuy vào cửa trí quán không, mà siêng tích tập phúc đức; tuy xa lìa ba cõi, mà trang nghiêm ba cõi; tuy đã rốt ráo dập tắt ngọn lửa phiền não, mà có thể vì tất cả chúng sinh khởi lên việc dập tắt ngọn lửa phiền não tham, sân, si;
tuy biết các pháp như trò ảo thuật, như mộng, như bóng, như tiếng vang, như sóng nắng, như vật biến hóa, như trăng dưới nước, như hình trong gương, tự tính không hai, mà vẫn tùy tâm tạo nghiệp vô lượng sai khác; tuy biết tất cả cõi nước giống như hư không, mà có thể dùng hạnh mầu nhiệm trong sạch để trang nghiêm cõi Phật; tuy biết pháp thân (thân chân thật của Phật, chính là chân lý) của các Đức Phật bản tính không có thân, mà dùng tướng hảo (các tướng tốt và vẻ đẹp nơi thân Phật) để trang nghiêm thân;
tuy biết âm thanh của các Đức Phật tính là không, vắng lặng, không thể nói bằng lời, mà có thể tùy theo tất cả chúng sinh phát ra các thứ âm thanh trong sạch sai khác; tuy theo các Đức Phật biết rõ ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) chỉ là một niệm, mà tùy theo sự hiểu biết của chúng sinh mà phân biệt, dùng các thứ hình tướng, các thứ thời gian, các số kiếp khác nhau mà tu các hạnh.
Bồ-tát dùng mười thứ phương tiện tuệ như thế khởi lên hạnh thù thắng, từ địa thứ sáu vào địa thứ bảy; vào rồi, hạnh này thường hiện ra trước mắt, gọi là trụ ở địa thứ bảy Viễn Hành.
"Này Phật tử! Bồ-tát Ma-ha-tát trụ ở địa thứ bảy này rồi, vào vô lượng cõi chúng sinh, vào vô lượng việc giáo hóa chúng sinh của các Đức Phật, vào vô lượng lưới thế giới, vào vô lượng cõi nước trong sạch của các Đức Phật, vào vô lượng các pháp sai khác, vào vô lượng trí giác ngộ hiện tiền của các Đức Phật, vào vô lượng số kiếp, vào vô lượng trí biết rõ ba đời của các Đức Phật, vào vô lượng sự tin hiểu sai khác của chúng sinh, vào vô lượng thân có tên gọi và hình sắc mà các Đức Phật thị hiện, vào vô lượng sự sai khác về ưa muốn và căn tính của chúng sinh, vào vô lượng lời nói âm thanh của các Đức Phật khiến chúng sinh vui mừng, vào vô lượng các thứ tâm hành (hoạt động của tâm) của chúng sinh, vào vô lượng trí rộng lớn biết rõ của các Đức Phật,
vào vô lượng sự tin hiểu của Thanh văn thừa (thừa: cỗ xe, tức pháp môn đưa người đến giải thoát), vào vô lượng việc các Đức Phật nói con đường trí tuệ khiến tin hiểu, vào vô lượng điều mà Bích-chi Phật (bậc tự mình giác ngộ không cần thầy, tức Độc giác) thành tựu, vào vô lượng việc các Đức Phật nói cửa trí tuệ rất sâu khiến được hướng vào, vào vô lượng hạnh phương tiện của các Bồ-tát, vào vô lượng việc tập hợp thành tựu của Đại thừa (cỗ xe lớn — giáo pháp cứu độ tất cả chúng sinh) mà các Đức Phật đã nói, khiến Bồ-tát được vào.
Bồ-tát này nghĩ rằng: 'Cảnh giới của Như Lai vô lượng như vậy, cho đến trăm nghìn ức na-do-tha kiếp cũng không thể biết hết, ta đều nên dùng tâm vô công dụng (không cần gắng sức, tự nhiên mà làm), không phân biệt mà thành tựu tròn đầy.'
"Này Phật tử! Bồ-tát này dùng trí tuệ sâu xa quán sát như vậy, thường siêng tu tập phương tiện tuệ để khởi lên đạo thù thắng, an trụ không lay động, không một niệm nào ngừng nghỉ hay bỏ phế; khi đi, đứng, ngồi, nằm, cho đến lúc ngủ mơ, chưa từng có lúc nào cùng với các cái chướng (những thứ che lấp tâm: tham muốn, giận dữ, mê muội nặng nề, tâm xao động, nghi ngờ) đi đôi, luôn không rời bỏ ý nghĩ như thế. Bồ-tát này trong từng niệm, thường có thể đầy đủ mười ba-la-mật. Vì sao? Vì trong từng niệm đều lấy đại bi làm đầu, tu hành Phật pháp, hướng về trí tuệ Phật.
Đem tất cả thiện căn, vì cầu trí tuệ Phật mà ban cho chúng sinh, đó gọi là Đàn-na ba-la-mật (bố thí); có thể dập tắt tất cả sức nóng phiền não, đó gọi là Thi-la ba-la-mật (trì giới); lấy từ bi làm đầu, không làm tổn hại chúng sinh, đó gọi là Sằn-đề ba-la-mật (nhẫn nhục); cầu pháp lành thù thắng không biết chán, đó gọi là Tì-lê-da ba-la-mật (tinh tấn); con đường nhất thiết trí thường hiện ra trước mắt, chưa từng tán loạn, đó gọi là Thiền-na ba-la-mật (thiền định); có thể an nhẫn với lẽ các pháp không sinh không diệt, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ);
có thể sinh ra vô lượng trí, đó gọi là Phương tiện ba-la-mật (khéo léo tùy cơ cứu độ); có thể cầu trí thù thắng cao hơn nữa, đó gọi là Nguyện ba-la-mật (ý nguyện lớn); tất cả học thuyết khác và các chúng ma không thể ngăn cản phá hoại, đó gọi là Lực ba-la-mật (sức mạnh); biết rõ đúng như thật tất cả các pháp, đó gọi là Trí ba-la-mật (trí biết rõ). Này Phật tử! Mười ba-la-mật này, Bồ-tát trong từng niệm đều được đầy đủ; cũng vậy, bốn nhiếp pháp, bốn trì (bốn thứ năng lực ghi nhớ giữ gìn: giữ pháp, giữ nghĩa, giữ chú, giữ nhẫn (?)), ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp tu trợ giúp giác ngộ), ba cửa giải thoát, nói tóm lại cho đến tất cả các bồ-đề phần pháp, trong từng niệm đều tròn đầy."
Bấy giờ, Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt hỏi Bồ-tát Kim Cang Tạng rằng: "Thưa Phật tử! Bồ-tát chỉ trong địa thứ bảy này mới làm đầy đủ tất cả các bồ-đề phần pháp, hay trong các địa đều cũng làm đầy đủ được?"
Bồ-tát Kim Cang Tạng nói: "Này Phật tử! Bồ-tát trong cả mười địa đều có thể làm đầy đủ các bồ-đề phần pháp, nhưng địa thứ bảy là thù thắng nhất. Vì sao? Vì ở địa thứ bảy này, hạnh tu còn phải gắng sức đã tròn đầy, được vào hạnh trí tuệ tự tại. Này Phật tử! Bồ-tát ở địa thứ nhất, vì hướng đến tất cả Phật pháp mà nguyện cầu, nên làm đầy đủ các bồ-đề phần pháp; địa thứ hai vì lìa cấu nhiễm của tâm; địa thứ ba vì nguyện càng tăng trưởng, được ánh sáng của pháp; địa thứ tư vì vào được đạo; địa thứ năm vì thuận theo việc làm của thế gian; địa thứ sáu vì vào cửa pháp rất sâu; địa thứ bảy vì khởi lên tất cả Phật pháp — đều cũng làm đầy đủ các bồ-đề phần pháp.
Vì sao? Vì Bồ-tát từ địa thứ nhất cho đến địa thứ bảy, thành tựu phần trí tuệ còn phải gắng sức. Nhờ sức này nên từ địa thứ tám cho đến địa thứ mười, hạnh vô công dụng đều được thành tựu. Này Phật tử! Ví như có hai thế giới, một nơi tạp nhiễm, một nơi thuần tịnh, khoảng giữa hai nơi ấy khó có thể vượt qua, chỉ trừ Bồ-tát có phương tiện lớn, thần thông và sức nguyện. Này Phật tử! Các địa của Bồ-tát cũng như vậy, có hạnh tạp nhiễm, có hạnh thanh tịnh, khoảng giữa hai thứ ấy khó có thể vượt qua, chỉ có Bồ-tát có sức đại nguyện, phương tiện và trí tuệ mới có thể vượt qua được."
Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt nói: "Thưa Phật tử! Bồ-tát ở địa thứ bảy này là hạnh nhiễm hay là hạnh tịnh?"
Bồ-tát Kim Cang Tạng nói:
"Này Phật tử! Từ địa thứ nhất đến địa thứ bảy, các hạnh đã làm đều lìa bỏ nghiệp phiền não, vì hồi hướng về bồ-đề vô thượng, vì đã được một phần đạo bình đẳng, nhưng chưa gọi là hạnh vượt khỏi phiền não. Này Phật tử! Ví như Chuyển Luân Thánh Vương (vị vua lý tưởng cai trị khắp thiên hạ bằng chính pháp) cưỡi voi báu cõi trời dạo khắp bốn thiên hạ (bốn châu lớn quanh núi Tu-di, tức toàn cõi đất), biết có những người nghèo khổ khốn cùng, mà không bị các nỗi khổ của họ làm nhiễm, nhưng chưa gọi là vượt khỏi địa vị con người; nếu bỏ thân vua, sinh lên cõi Phạm thiên (cõi trời thanh tịnh thuộc cõi Sắc), cưỡi cung điện cõi trời, thấy nghìn thế giới, dạo nghìn thế giới, thị hiện ánh sáng và uy đức của Phạm thiên, khi ấy mới gọi là vượt khỏi địa vị con người.
Này Phật tử! Bồ-tát cũng như vậy, bắt đầu từ địa thứ nhất đến địa thứ bảy, cưỡi cỗ xe ba-la-mật dạo đi trong thế gian, biết những lỗi lầm tai hại của phiền não thế gian, vì cưỡi trên chính đạo nên không bị lỗi lầm phiền não làm nhiễm, nhưng chưa gọi là hạnh vượt khỏi phiền não; nếu bỏ tất cả hạnh còn phải gắng sức, từ địa thứ bảy vào địa thứ tám, cưỡi cỗ xe thanh tịnh của Bồ-tát dạo đi trong thế gian, biết lỗi lầm của phiền não mà không bị nhiễm, khi ấy mới gọi là hạnh vượt khỏi phiền não, vì đã được vượt qua hết tất cả.
Này Phật tử! Bồ-tát ở địa thứ bảy này đã vượt qua hết các phiền não như tham lam nặng nề v.v., trụ ở địa này, không gọi là người có phiền não, cũng không gọi là người không có phiền não. Vì sao? Vì tất cả phiền não không còn hiện khởi nên không gọi là có; vì tâm cầu trí tuệ Như Lai chưa đầy đủ nên không gọi là không.
"Này Phật tử! Bồ-tát trụ ở địa thứ bảy này, dùng tâm sâu xa trong sạch, thành tựu thân nghiệp (việc làm của thân), thành tựu ngữ nghiệp (việc làm của lời nói), thành tựu ý nghiệp (việc làm của ý nghĩ). Tất cả các nghiệp đạo bất thiện (những con đường việc làm xấu ác) mà Như Lai quở trách đều đã lìa bỏ; tất cả các nghiệp lành mà Như Lai khen ngợi đều thường khéo tu hành. Tất cả kinh sách, kỹ thuật của thế gian, như đã nói trong địa thứ năm, đều tự nhiên mà làm được, không cần gắng sức.
Bồ-tát này trong tam thiên đại thiên thế giới (một nghìn triệu thế giới nhỏ hợp thành một thế giới lớn) là bậc thầy sáng suốt lớn; chỉ trừ Như Lai và các Bồ-tát từ địa thứ tám trở lên, còn lại không ai sánh bằng về tâm sâu xa và hạnh mầu nhiệm; các thiền, tam-muội, tam-ma-bát-để (các tầng định sâu, tâm an trụ bình đẳng), thần thông, giải thoát đều hiện ra trước mắt. Nhưng đó là do tu mà thành, không phải như ở địa thứ tám là tự nhiên có được do quả báo. Bồ-tát ở địa này trong từng niệm đều tu tập đầy đủ sức phương tiện, trí tuệ và tất cả các bồ-đề phần pháp, càng thêm thù thắng tròn đầy.
"Này Phật tử! Bồ-tát trụ ở địa này, vào các tam-muội của Bồ-tát: tam-muội Thiện quán trạch (khéo quán xét lựa chọn), tam-muội Thiện trạch nghĩa (khéo lựa chọn nghĩa lý), tam-muội Tối thắng tuệ (trí tuệ thù thắng nhất), tam-muội Phân biệt nghĩa tạng (phân biệt kho nghĩa lý), tam-muội Như thực phân biệt nghĩa (phân biệt nghĩa lý đúng như thật), tam-muội Thiện trụ kiên cố căn (khéo trụ nơi gốc rễ vững chắc), tam-muội Trí tuệ thần thông môn (cửa trí tuệ và thần thông), tam-muội Pháp giới nghiệp (việc làm của pháp giới — toàn thể các pháp), tam-muội Như Lai thắng lợi (lợi ích thù thắng của Như Lai), tam-muội Chủng chủng nghĩa tạng sinh tử niết-bàn môn (cửa của sinh tử và niết-bàn, chứa nhiều kho nghĩa lý; niết-bàn là cảnh giới vắng lặng, dứt hết sinh tử) — vào trăm vạn tam-muội như thế, đầy đủ cửa trí tuệ lớn và thần thông, để làm trong sạch địa này. Bồ-tát này được các tam-muội ấy, vì khéo làm trong sạch phương tiện tuệ, vì sức đại bi, nên vượt khỏi địa vị của nhị thừa, được địa vị trí tuệ quán sát.
"Này Phật tử! Bồ-tát trụ ở địa này, vì khéo làm trong sạch vô lượng hạnh không chấp tướng của thân nghiệp, khéo làm trong sạch vô lượng hạnh không chấp tướng của ngữ nghiệp, khéo làm trong sạch vô lượng hạnh không chấp tướng của ý nghiệp, nên được ánh sáng của Vô sinh pháp nhẫn."
Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt nói: "Thưa Phật tử! Vô lượng thân nghiệp, ngữ nghiệp, ý nghiệp của Bồ-tát từ địa thứ nhất đến nay, há chẳng phải đã vượt hơn nhị thừa sao?"
Bồ-tát Kim Cang Tạng nói: "Này Phật tử! Những nghiệp ấy đều đã vượt hơn, nhưng chỉ là nhờ nguyện cầu Phật pháp, không phải do sức quán sát của trí tuệ chính mình; nay ở địa thứ bảy là do sức trí tuệ của chính mình, nên tất cả nhị thừa không thể theo kịp. Ví như vị vương tử sinh trong nhà vua, do hoàng hậu sinh ra, đầy đủ tướng vua, vừa sinh ra đã hơn tất cả các quan, nhưng đó chỉ là nhờ sức của vua, không phải sức của chính mình; đến khi thân lớn lên, nghề nghiệp tài năng đều thành tựu, mới dùng sức của chính mình mà vượt hơn tất cả.
Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, lúc mới phát tâm, vì chí cầu pháp lớn nên vượt hơn tất cả Thanh văn, Độc giác; nay trụ ở địa này, nhờ sức trí tuệ do chính mình tu hành nên vượt lên trên tất cả nhị thừa. Này Phật tử! Bồ-tát trụ ở địa thứ bảy này, được thân, khẩu, ý nghiệp rất sâu xa, xa lìa, không tạo tác mà vẫn thường hành (?), siêng cầu đạo cao hơn mà không lìa bỏ; vì thế Bồ-tát tuy đi trong thực tế (chân lý rốt ráo, cảnh giới vắng lặng tột cùng) mà không chứng nhập (không dừng lại ở niết-bàn của riêng mình)."
Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt nói: "Thưa Phật tử! Bồ-tát từ địa nào trở đi thì có thể vào diệt định (diệt tận định — tầng định diệt hết mọi hoạt động của tâm thức)?"
Bồ-tát Kim Cang Tạng nói:
"Này Phật tử! Bồ-tát từ địa thứ sáu trở đi có thể vào diệt định. Nay trụ ở địa này, có thể trong từng niệm vào định, cũng trong từng niệm ra khỏi định, mà không chứng nhập. Cho nên Bồ-tát này được gọi là thành tựu thân, khẩu, ý nghiệp không thể nghĩ bàn, đi trong thực tế mà không chứng nhập. Ví như có người cưỡi thuyền vào biển, nhờ sức khéo léo nên không gặp nạn nước; Bồ-tát ở địa này cũng như vậy, cưỡi thuyền ba-la-mật đi trong biển thực tế, nhờ sức nguyện nên không chứng nhập niết-bàn.
"Này Phật tử! Bồ-tát này được sức trí tuệ và tam-muội như vậy, dùng phương tiện lớn, tuy thị hiện sinh tử mà luôn trụ niết-bàn; tuy có quyến thuộc vây quanh mà thường ưa xa lìa; tuy do sức nguyện mà thọ sinh trong ba cõi mà không bị pháp thế gian làm nhiễm; tuy thường vắng lặng, mà dùng sức phương tiện lại bừng cháy (tức hiện ra như còn phiền não), tuy bừng cháy mà không thiêu đốt; tuy thuận theo trí tuệ Phật mà thị hiện vào địa vị Thanh văn, Bích-chi Phật; tuy được kho tàng cảnh giới Phật mà thị hiện trụ trong cảnh giới ma; tuy vượt khỏi đường ma mà hiện ra làm theo pháp ma; tuy thị hiện cùng làm hạnh của ngoại đạo (các giáo phái ngoài Phật giáo) mà không bỏ Phật pháp; tuy thị hiện thuận theo tất cả thế gian mà thường làm tất cả pháp xuất thế gian (pháp vượt ra khỏi thế gian);
tất cả những sự trang nghiêm mà Bồ-tát có được đều vượt hơn những gì mà tất cả trời, rồng, dạ-xoa (loài quỷ thần nhanh mạnh), càn-thát-bà (thần âm nhạc cõi trời), a-tu-la (loài thần hay giao tranh với chư thiên), ca-lâu-la (chim thần cánh vàng), khẩn-na-la (thần ca hát), ma-hầu-la-già (thần rắn lớn), người và phi nhân (các loài không phải người), Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi), Phạm vương (vua cõi trời Phạm thiên), Tứ Thiên Vương (bốn vị vua trời giữ gìn bốn phương) v.v. có được, mà không lìa bỏ tâm ưa thích pháp.
"Này Phật tử! Bồ-tát thành tựu trí tuệ như vậy, trụ ở Viễn Hành địa, nhờ sức nguyện nên được thấy nhiều Phật: thấy nhiều trăm Phật, cho đến thấy nhiều trăm nghìn ức na-do-tha Phật. Ở chỗ các Đức Phật ấy, dùng tâm rộng lớn, tâm tăng thêm thù thắng mà cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen; y phục, đồ ăn uống, đồ nằm, thuốc men, tất cả vật dụng nuôi sống đều đem dâng cúng; cũng đem cúng dường tất cả chúng tăng, rồi đem thiện căn này hồi hướng về A-nậu-đa-la-tam-miểu-tam-bồ-đề.
Lại ở chỗ Phật cung kính nghe pháp, nghe rồi thọ trì, được ánh sáng trí tuệ của tam-muội như thật, thuận theo tu hành. Ở chỗ các Đức Phật, giữ gìn chính pháp, thường được Như Lai khen ngợi vui lòng; tất cả câu vặn hỏi của nhị thừa đều không thể làm lui khuất; làm lợi ích cho chúng sinh, pháp nhẫn (sự an nhẫn, chấp nhận chân lý) trong sạch. Như vậy trải qua vô lượng trăm nghìn ức na-do-tha kiếp, tất cả thiện căn càng thêm thù thắng.
Ví như vàng ròng được các thứ ngọc quý xen kẽ trang sức, càng thêm thù thắng, ánh sáng gấp bội, các đồ trang sức khác không thể bì kịp; thiện căn của Bồ-tát trụ ở địa thứ bảy này cũng như vậy, nhờ sức phương tiện và trí tuệ càng thêm sáng sạch, không phải là điều nhị thừa có thể bì kịp. Này Phật tử! Ví như ánh mặt trời, ánh sáng của sao, trăng v.v. không thể bì kịp, có thể làm khô cạn hết bùn lầy, nước đọng trên đất Diêm-phù-đề (châu Nam Diêm-phù-đề, cõi đất loài người ở); Bồ-tát ở Viễn Hành địa này cũng như vậy, tất cả nhị thừa không ai bì kịp, có thể làm khô cạn hết bùn lầy mê lầm của tất cả chúng sinh. Trong mười ba-la-mật, Bồ-tát này thiên về Phương tiện ba-la-mật nhiều hơn; các ba-la-mật khác không phải là không làm, nhưng chỉ tùy theo sức, tùy theo phần.
"Này Phật tử! Đó gọi là nói tóm lược về địa thứ bảy Viễn Hành của Bồ-tát Ma-ha-tát. Bồ-tát trụ ở địa này, phần nhiều làm vua trời Tự Tại, khéo vì chúng sinh nói pháp chứng đắc trí tuệ, khiến họ chứng nhập. Bố thí, ái ngữ, lợi hành, đồng sự — tất cả những việc làm như thế đều không lìa niệm Phật, cho đến không lìa niệm đầy đủ nhất thiết chủng trí và nhất thiết trí trí. Lại nghĩ rằng: 'Ta phải ở trong tất cả chúng sinh làm bậc đứng đầu, làm bậc hơn hết, cho đến làm chỗ nương tựa của nhất thiết trí trí.'
Bồ-tát này nếu phát khởi siêng năng tinh tấn, trong khoảng một niệm, được trăm nghìn ức na-do-tha tam-muội, cho đến thị hiện trăm nghìn ức na-do-tha Bồ-tát làm quyến thuộc; nếu dùng sức nguyện thù thắng của Bồ-tát mà thị hiện tự tại, thì còn vượt quá số này, cho đến trăm nghìn ức na-do-tha kiếp cũng không thể đếm biết được."
Bấy giờ, Bồ-tát Kim Cang Tạng muốn nói lại nghĩa này, nên nói bài kệ rằng:
"Trí đệ nhất nghĩa và đạo tam-muội, tu hành ở địa thứ sáu, tâm đã đầy đủ,
liền thành tựu phương tiện tuệ, Bồ-tát nhờ đó vào địa thứ bảy.
Tuy sáng tỏ ba cửa giải thoát mà khởi từ bi, tuy ngang bằng Như Lai mà siêng cúng dường Phật,
tuy quán không mà tích tập phúc đức, Bồ-tát nhờ đó lên địa thứ bảy.
Xa lìa ba cõi mà trang nghiêm ba cõi, đã diệt lửa mê lầm mà vẫn khởi ngọn lửa (để diệt phiền não cho chúng sinh),
biết pháp không hai mà siêng tạo nghiệp, hiểu các cõi nước đều không mà ưa trang nghiêm cõi,
hiểu thân (pháp thân) không lay động mà đủ các tướng tốt, thấu tiếng nói tính vốn lìa mà khéo giảng nói,
vào trong một niệm mà mỗi việc đều khác biệt, bậc trí nhờ đó lên địa thứ bảy.
Quán sát pháp này được sáng tỏ, rộng vì kẻ mê mà làm lợi ích,
vào cõi chúng sinh không có bờ bến, việc giáo hóa của Phật cũng vô lượng.
Cõi nước, các pháp và số kiếp, sự hiểu biết, ưa muốn, tâm hành của chúng sinh đều có thể vào,
nói pháp ba thừa (Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát) cũng không có giới hạn, giáo hóa chúng sinh như thế.
Bồ-tát siêng cầu đạo tối thắng, lúc động hay lúc nghỉ đều không bỏ phương tiện tuệ,
mỗi mỗi đều hồi hướng về bồ-đề của Phật, trong từng niệm thành tựu các ba-la-mật.
Phát tâm hồi hướng là bố thí, diệt mê lầm là giới, không làm hại là nhẫn,
cầu điều thiện không chán là tinh tấn, nơi đạo không lay động tức là tu thiền,
nhẫn chịu lẽ vô sinh gọi là bát-nhã, hồi hướng là phương tiện, mong cầu là nguyện,
không gì phá nổi là lực, khéo hiểu rõ là trí, như vậy tất cả đều thành tựu tròn đầy.
Địa thứ nhất hướng đến (Phật pháp mà nguyện cầu), công đức đầy đủ; địa thứ hai lìa cấu nhiễm; địa thứ ba các tranh chấp lắng dứt;
địa thứ tư vào đạo; địa thứ năm thuận theo việc đời mà làm; địa thứ sáu ánh sáng trí vô sinh chiếu soi;
địa thứ bảy công đức bồ-đề đầy đủ, các thứ đại nguyện đều trọn vẹn,
nhờ vậy có thể khiến ở trong địa thứ tám, mọi việc làm đều thanh tịnh.
Địa này khó vượt, có trí mới vượt qua, ví như khoảng giữa hai thế giới,
cũng như Thánh vương không bị nhiễm đắm, nhưng chưa gọi là vượt qua hoàn toàn.
Nếu trụ trong địa trí tuệ thứ tám, khi ấy mới vượt khỏi cảnh giới của tâm,
như Phạm vương nhìn xuống thế gian, vượt khỏi địa vị con người, như hoa sen ở trong nước mà không nhiễm.
Địa này tuy vượt các phiền não, không gọi là có phiền não cũng chẳng phải không phiền não,
vì không có phiền não hoạt động trong đó, nhưng tâm cầu trí tuệ Phật chưa đầy đủ.
Mọi kỹ nghệ trong thế gian, kinh sách, văn từ, luận thuyết đều hiểu rõ khắp,
thiền định, tam-muội và thần thông, tu hành như vậy đều thành tựu.
Bồ-tát tu thành đạo của địa thứ bảy, vượt qua tất cả hạnh của nhị thừa;
ở địa thứ nhất là nhờ nguyện, ở đây là nhờ trí, ví như vương tử khi sức lực đã đầy đủ.
Thành tựu điều rất sâu mà vẫn tiến tu đạo, tâm tâm vắng lặng mà không chứng nhập;
ví như cưỡi thuyền vào trong biển, ở giữa nước mà không bị nước nhấn chìm.
Hạnh phương tiện tuệ, công đức đầy đủ, tất cả thế gian không ai hiểu thấu,
cúng dường nhiều Phật, tâm càng sáng, như dùng ngọc quý trang sức vàng ròng.
Trí Bồ-tát ở địa này sáng nhất, như mặt trời tỏa sáng làm cạn nước ái,
lại làm chủ trên cõi trời Tự Tại, dạy bảo dẫn dắt chúng sinh tu chính trí.
Nếu dùng sức dũng mãnh siêng năng, được nhiều tam-muội, thấy nhiều Phật,
số đến trăm nghìn ức na-do-tha; nếu dùng sức nguyện tự tại thì còn hơn thế nữa.
Đây là Viễn Hành địa của Bồ-tát, là đạo thanh tịnh của phương tiện và trí tuệ,
tất cả trời và người trong thế gian, Thanh văn, Độc giác không ai biết được."
Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm (kinh nói về Phật rộng lớn, được trang nghiêm bằng muôn hoa công hạnh), quyển thứ ba mươi bảy (hết)
Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm, quyển thứ ba mươi tám
Tam tạng (vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) Thực-xoa-nan-đà, người nước Vu Điền (một nước cổ ở vùng Tây Vực, nay thuộc Tân Cương, Trung Quốc), vâng chiếu dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video