Phẩm Thập Địa (mười địa: mười tầng bậc tu hành của Bồ-tát), thứ hai mươi sáu, phần năm
Địa thứ tám
Lúc ấy các thiên vương (vua các cõi trời) cùng chúng chư thiên nghe hạnh thù thắng này đều vui mừng,
muốn cúng dường Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến) và vô số đại Bồ-tát (người phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh),
nên rải xuống như mưa hoa đẹp, phướn, tràng phan, lọng che, hương, vòng hoa, chuỗi ngọc và áo báu,
vô lượng vô biên, ngàn vạn loại, tất cả đều trang hoàng bằng ngọc ma-ni (một loại ngọc báu quý, sáng trong).
Các thiên nữ đồng thời tấu nhạc trời, phát ra khắp nơi đủ loại âm thanh vi diệu,
cúng dường Phật và các Phật tử, cùng cất lời ca ngợi rằng:
"Đấng Lưỡng Túc Tôn (bậc tôn quý nhất trong loài hai chân, tức là Phật) thấy biết tất cả, vì thương xót chúng sinh mà hiện thần lực,
khiến các thứ nhạc trời này phát ra tiếng mầu khắp nơi, ai ai cũng được nghe.
Trên một đầu sợi lông có số cõi nước nhiều như số hạt bụi của trăm ngàn ức na-do-tha (một đơn vị số cực lớn) cõi,
vô lượng Như Lai như thế an trú trong đó mà giảng pháp mầu.
Trong một lỗ chân lông có vô lượng cõi, mỗi cõi đều có bốn châu (bốn đại lục nằm ở bốn phía núi Tu-di) và biển lớn,
núi Tu-di (ngọn núi ở trung tâm mỗi thế giới theo vũ trụ quan nhà Phật) và núi Thiết Vi (dãy núi sắt bao quanh rìa thế giới) cũng vậy, đều thấy nằm trong đó mà không chật hẹp.
Nơi một đầu sợi lông có sáu đường (sáu cõi chúng sinh luân hồi), gồm ba đường ác (địa ngục, quỷ đói, súc sinh) cùng cõi người và cõi trời,
các chúng rồng, thần, a-tu-la (loài thần có sức mạnh nhưng hay nóng giận, thường giao chiến với chư thiên), mỗi loài theo nghiệp của mình mà chịu quả báo.
Trong tất cả các cõi ấy, đều có Như Lai đang diễn tiếng mầu,
thuận theo tâm của mọi chúng sinh, vì họ mà chuyển bánh xe pháp (ví việc giảng dạy giáo pháp lan đi khắp nơi như bánh xe lăn, nghiền nát phiền não) thanh tịnh tối thượng.
Trong cõi có đủ loại thân chúng sinh, trong thân lại có đủ loại cõi,
người, trời và các đường mỗi mỗi khác nhau, Phật đều biết rõ rồi vì họ mà thuyết pháp.
Cõi lớn theo ý niệm biến thành nhỏ, cõi nhỏ theo ý niệm cũng biến thành lớn,
thần thông như thế không thể đo lường, cả thế gian cùng nhau nói cũng không thể hết."
Phát ra những âm thanh vi diệu như thế, ca ngợi công đức Như Lai xong,
đại chúng vui mừng, im lặng đứng yên, một lòng chiêm ngưỡng, mong được nghe giảng.
Lúc ấy Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt lại thưa thỉnh: "Nay đại chúng nơi đây đều đã lặng yên,
xin ngài giảng theo thứ tự đi vào, các tướng trạng tu hành trong địa thứ tám!"
Bấy giờ Bồ-tát Kim Cang Tạng (vị Bồ-tát chủ giảng phẩm Thập Địa) bảo Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt rằng:
"Phật tử (con Phật, tiếng gọi người tu theo Phật)! Bồ-tát ma-ha-tát (đại Bồ-tát) ở trong địa thứ bảy đã khéo tu tập phương tiện tuệ (trí tuệ biết dùng cách khéo léo, thích hợp để giáo hóa), khéo làm thanh tịnh các con đường tu, khéo gom góp các pháp trợ đạo (những pháp tu hỗ trợ cho con đường giác ngộ). Vị ấy được sức đại nguyện thâu giữ, được sức Như Lai gia hộ, được sức thiện của chính mình duy trì; thường nhớ nghĩ đến lực (mười trí lực của Phật), vô sở úy (sự không hề sợ hãi của Phật khi thuyết pháp) và pháp bất cộng của Phật (những đức tính riêng chỉ Phật mới có, không chung với ai); khéo làm trong sạch những suy nghĩ của thâm tâm (tâm sâu xa, vững chắc hướng về đạo); có thể thành tựu phúc đức và trí tuệ; với lòng đại từ đại bi không bỏ chúng sinh; đi vào con đường trí vô lượng; đi vào tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng), thấy rằng xưa nay chúng vốn không sinh, không khởi, không tướng, không thành, không hoại, không hết, không chuyển, lấy cái không có tự tính làm tính; thời điểm đầu, giữa và sau đều bình đẳng; đó là chỗ đi vào của trí như như (trí khế hợp với chân như, thấy sự vật đúng như thật) không phân biệt; lìa mọi ý tưởng phân biệt của tâm, ý, thức (các mặt hoạt động của tâm: tâm là chỗ tích chứa, ý là suy lường, thức là nhận biết phân biệt); không còn nắm giữ hay bám chấp gì, giống như hư không; đi vào tất cả các pháp như tính của hư không. Như thế gọi là: được vô sinh pháp nhẫn (sự chứng ngộ vững vàng, an nhiên nơi chân lý rằng mọi pháp vốn không sinh không diệt).
"Phật tử! Bồ-tát thành tựu nhẫn này, liền ngay đó được vào địa thứ tám là Bất Động địa (địa không còn lay động). Đó là hạnh sâu xa của Bồ-tát, khó có thể biết, không có sai khác, lìa mọi tướng, mọi tưởng, mọi bám chấp, vô lượng vô biên; tất cả Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và Bích-chi Phật (người tự giác ngộ nhờ quán lý nhân duyên, không có thầy và không giáo hóa rộng) đều không thể theo kịp; lìa mọi ồn ào tranh cãi, sự tịch diệt (vắng lặng, dứt sạch phiền não) hiện ra trước mắt.
"Ví như vị tỳ-kheo (người xuất gia đã thọ giới đầy đủ) có đầy đủ thần thông, được tâm tự tại, theo thứ lớp cho đến khi nhập diệt tận định (một loại thiền định rất sâu, trong đó mọi hoạt động tâm thức thô đều ngừng lại), thì mọi tâm lay động, mọi nhớ nghĩ phân biệt đều ngưng dứt. Bồ-tát ma-ha-tát này cũng như vậy, trụ ở Bất Động địa, liền bỏ hết mọi hạnh có công dụng (hạnh phải dụng công, gắng sức, có tác ý), được pháp vô công dụng (tự nhiên vận hành, không cần gắng sức), mọi lo toan nghĩ ngợi của thân, miệng, ý đều ngưng, an trú trong hạnh quả báo (hạnh tự nhiên vận hành do kết quả tu tập từ trước).
"Ví như có người trong mộng thấy thân mình rơi xuống sông lớn, vì muốn qua sông nên phát lòng dũng mãnh lớn, dùng mọi cách; nhờ dũng mãnh, dùng mọi cách nên liền tỉnh giấc; tỉnh rồi thì mọi việc đang làm đều thôi. Bồ-tát cũng vậy, thấy thân chúng sinh ở trong bốn dòng thác (bốn dòng phiền não cuốn trôi chúng sinh: ham muốn, chấp vào sự tồn tại, kiến chấp sai lầm và vô minh), vì muốn cứu độ nên phát lòng dũng mãnh lớn, khởi sự tinh tấn lớn; nhờ dũng mãnh và tinh tấn mà đến được Bất Động địa; đến đây rồi thì mọi công dụng đều ngưng, hạnh đối đãi hai bên và hạnh chấp tướng đều không còn hiện ra.
"Phật tử! Như người sinh lên cõi Phạm thiên (tầng trời thuộc cõi Sắc, nơi đã lìa dục), thì phiền não của cõi Dục (cõi chúng sinh còn ham muốn dâm dục, ăn uống, ngủ nghỉ) đều không hiện ra; trụ ở Bất Động địa cũng thế, mọi hoạt động của tâm, ý, thức đều không hiện ra. Bồ-tát ma-ha-tát này, đến tâm Bồ-tát, tâm Phật, tâm Bồ-đề (giác ngộ), tâm Niết-bàn (cảnh giới dứt hết phiền não và sinh tử) còn không khởi lên, huống chi lại khởi tâm thế gian!
"Phật tử! Bồ-tát ở địa này, nhờ sức bản nguyện (những nguyện lớn đã phát từ ban đầu), chư Phật Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính) đích thân hiện ra trước mặt, trao cho trí tuệ Như Lai, khiến vị ấy được vào trong cửa dòng pháp (dòng chân lý tự nhiên tuôn chảy, khiến sự tu tiến không ngừng), và nói như thế này: 'Lành thay, lành thay, thiện nam tử (người con trai lành, lời gọi thân mật)! Nhẫn này là bậc nhất, thuận theo Phật pháp. Nhưng thiện nam tử! Mười lực, vô sở úy và mười tám pháp bất cộng (mười tám đức riêng chỉ Phật mới có) của chư Phật chúng ta, ông nay chưa được; ông nên vì muốn thành tựu các pháp ấy mà càng siêng năng tinh tấn, cũng chớ buông bỏ cửa nhẫn này.
"'Lại nữa, thiện nam tử! Ông tuy đã được sự giải thoát tịch diệt này, nhưng hàng phàm phu chưa chứng được; đủ thứ phiền não đều đang hiện ra nơi họ, đủ thứ giác quán (những suy tư tìm kiếm thô và tế của tâm) thường xâm hại lẫn nhau; ông nên thương nghĩ đến những chúng sinh như thế. Lại nữa, thiện nam tử! Ông nên nhớ lại thệ nguyện ban đầu của mình, là làm lợi ích lớn lao khắp cho tất cả chúng sinh, khiến ai cũng được vào cửa trí tuệ không thể nghĩ bàn. Lại nữa, thiện nam tử! Pháp tính (bản tính chân thật) của các pháp này, dù Phật có ra đời hay không ra đời, vẫn thường còn không đổi khác; chư Phật không phải vì được pháp này mà được gọi là Như Lai, vì tất cả hàng nhị thừa (Thanh văn và Duyên giác: hai lối tu chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) cũng đạt được pháp không phân biệt này.
"'Lại nữa, thiện nam tử! Ông hãy xem thân tướng của chúng ta: trí tuệ vô lượng, cõi nước vô lượng, phương tiện vô lượng, ánh sáng vô lượng, thanh tịnh vô lượng, âm thanh cũng vô lượng; nay ông nên thành tựu những điều này. Lại nữa, thiện nam tử! Ông nay mới vừa được một ánh sáng pháp này, đó là: mọi pháp đều không sinh, không phân biệt. Thiện nam tử! Ánh sáng pháp của Như Lai thì có vô lượng cách đi vào, vô lượng cách tạo tác, vô lượng cách chuyển biến, cho đến trăm ngàn ức na-do-tha kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực dài) cũng không thể biết hết; ông nên tu hành để thành tựu pháp này. Lại nữa, thiện nam tử! Ông hãy quán sát vô lượng cõi nước, vô lượng chúng sinh, vô lượng pháp ở mười phương với đủ thứ sai khác, đều nên thông suốt mọi sự ấy đúng như thật.'
"Phật tử! Chư Phật Thế Tôn trao cho Bồ-tát này vô lượng cửa khởi trí như vậy, khiến vị ấy có thể khởi lên vô lượng vô biên việc làm của trí tuệ với muôn vàn sai khác. Phật tử! Nếu chư Phật không trao cửa khởi trí cho Bồ-tát này, thì ngay lúc ấy vị ấy sẽ vào Niết-bàn rốt ráo, bỏ hết mọi việc làm lợi ích chúng sinh. Vì chư Phật đã trao vô lượng vô biên cửa khởi trí như thế, nên việc làm của trí tuệ sinh ra trong khoảng một niệm (một khoảnh khắc ý nghĩ), so với tất cả các hạnh đã tu từ lúc mới phát tâm cho đến địa thứ bảy, thì các hạnh ấy trăm phần không bằng một phần, cho đến trăm ngàn ức na-do-tha phần cũng không bằng một phần; như vậy, a-tăng-kỳ (số nhiều không thể đếm) phần, ca-la phần (phần cực nhỏ, như chẻ một sợi lông thành trăm phần mà lấy một), toán số phần (phần nhỏ đến mức tính đếm không tới), thí dụ phần (phần nhỏ đến mức không thể lấy gì để so sánh), ưu-ba-ni-sa-đà phần (phần nhỏ nhất, gần như không còn gì), cũng không bằng một phần.
"Vì sao vậy? Phật tử! Bồ-tát này trước kia dùng một thân mà khởi hạnh, nay trụ ở địa này thì được vô lượng thân, vô lượng âm thanh, vô lượng trí tuệ, vô lượng lần thọ sinh, vô lượng cõi nước thanh tịnh, giáo hóa vô lượng chúng sinh, cúng dường vô lượng chư Phật, vào vô lượng pháp môn (cửa vào giáo pháp, các phương pháp tu), đủ vô lượng thần thông, có vô lượng hội chúng và đạo tràng (nơi tu đạo, giảng đạo) sai khác, trụ trong vô lượng việc làm của thân, lời nói, ý nghĩ để gom góp mọi hạnh Bồ-tát, vì đã đạt pháp bất động.
"Phật tử! Ví như đi thuyền muốn ra biển lớn, khi chưa ra tới biển thì phải dùng nhiều sức; khi đã tới biển rồi, chỉ cần theo gió mà đi, không phải nhờ sức người; quãng đường đi trong một ngày sau khi đã tới biển, so với lúc chưa tới, thì dù trải trăm năm lúc chưa tới cũng không thể bằng. Phật tử! Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, tích tập tư lương (vốn liếng, hành trang tu tập) là thiện căn (gốc lành) rộng lớn, đi thuyền Đại thừa (cỗ xe lớn, con đường cứu độ tất cả chúng sinh) tới biển hạnh Bồ-tát, trong khoảng một niệm dùng trí vô công dụng đi vào cảnh giới của nhất thiết trí trí (trí của bậc biết tất cả, tức trí tuệ viên mãn của Phật); đó là điều mà các hạnh có công dụng trước kia dù trải vô lượng trăm ngàn ức na-do-tha kiếp cũng không thể theo kịp.
"Phật tử! Bồ-tát trụ ở địa thứ tám này, dùng tuệ giác vô công dụng khởi lên từ trí khéo léo của đại phương tiện, quán sát cảnh giới hành hoạt của nhất thiết trí trí. Đó là: quán thế gian thành, quán thế gian hoại; do nghiệp này tụ họp nên thành, do nghiệp này hết nên hoại. Bao lâu thì thành? Bao lâu thì hoại? Thành rồi còn tồn tại bao lâu? Hoại rồi ở trong trạng thái trống không bao lâu? Đều biết đúng như thật.
"Lại biết tướng nhỏ, tướng lớn, tướng vô lượng, tướng sai khác của địa giới (yếu tố đất, tính cứng chắc); biết tướng nhỏ, tướng lớn, tướng vô lượng, tướng sai khác của thủy giới, hỏa giới, phong giới (các yếu tố nước, lửa, gió); biết tướng nhỏ nhiệm, tướng sai khác, tướng vô lượng sai khác của vi trần (hạt bụi cực nhỏ). Ở bất cứ thế giới nào, mọi khối vi trần và tướng sai khác của vi trần đều biết như thật; ở bất cứ thế giới nào, các yếu tố đất, nước, lửa, gió mỗi thứ có bao nhiêu vi trần, các vật báu có bao nhiêu vi trần, thân chúng sinh có bao nhiêu vi trần, thân cõi nước có bao nhiêu vi trần, đều biết như thật. Biết thân lớn, thân nhỏ của chúng sinh mỗi thứ do bao nhiêu vi trần hợp thành; biết thân địa ngục, thân súc sinh, thân ngạ quỷ (quỷ đói), thân a-tu-la, thân trời, thân người mỗi thứ do bao nhiêu vi trần hợp thành; được trí biết sự sai khác của vi trần như vậy.
"Lại biết cõi Dục, cõi Sắc (cõi có thân hình vi tế nhưng đã lìa dục) và cõi Vô sắc (cõi chỉ còn tâm thức, không có thân hình) thành ra sao; biết ba cõi ấy hoại ra sao; biết tướng nhỏ, tướng lớn, tướng vô lượng, tướng sai khác của ba cõi ấy; được trí quán sát sự sai khác của tam giới (ba cõi) như vậy.
"Phật tử! Bồ-tát này lại khởi ánh sáng trí tuệ để giáo hóa chúng sinh. Đó là: khéo biết sự sai khác của thân chúng sinh, khéo phân biệt thân chúng sinh, khéo quán sát nơi họ thọ sinh; tùy chỗ thích hợp mà hiện thân, giáo hóa cho họ thành thục. Bồ-tát này, trong một tam thiên đại thiên thế giới (một hệ gồm một ngàn triệu thế giới nhỏ, là phạm vi giáo hóa của một vị Phật), tùy theo sự sai khác về thân và về lòng tin hiểu của chúng sinh, dùng ánh sáng trí tuệ mà hiện ra thọ sinh khắp nơi; cũng vậy, hoặc hai, hoặc ba, cho đến trăm ngàn, cho đến bất khả thuyết (nhiều đến không thể nói hết) tam thiên đại thiên thế giới, tùy theo sự sai khác về thân và lòng tin hiểu của chúng sinh, đều hiện ra thọ sinh khắp trong đó. Vì Bồ-tát này thành tựu trí tuệ như thế, nên ở một cõi Phật thân không lay động, mà cho đến trong các hội chúng ở bất khả thuyết cõi Phật đều hiện thân.
"Phật tử! Bồ-tát này tùy theo đủ thứ sai khác về thân, tâm, lòng tin hiểu của chúng sinh mà hiện thân trong các hội chúng ở những cõi Phật ấy. Đó là: trong chúng sa-môn (người xuất gia tu hành) thì hiện hình sa-môn; trong chúng bà-la-môn (giai cấp tu sĩ lo việc tế lễ ở Ấn Độ xưa) thì hiện hình bà-la-môn; trong chúng sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ tướng) thì hiện hình sát-lợi; cũng vậy, trong chúng tỳ-xá (giai cấp buôn bán, làm nghề), chúng thủ-đà (giai cấp thấp nhất, làm thuê, nô lệ), chúng cư sĩ (người tại gia giàu có, có đức hạnh), chúng trời Tứ Thiên vương (cõi trời của bốn vị vua trời giữ bốn phương), chúng trời Ba Mươi Ba (cõi trời trên đỉnh núi Tu-di, do Đế Thích làm chủ), chúng trời Dạ-ma, chúng trời Đâu-suất-đà, chúng trời Hóa Lạc, chúng trời Tha Hóa Tự Tại (các tầng trời của cõi Dục, kể từ thấp lên cao), chúng ma, chúng Phạm thiên, cho đến chúng trời A-ca-ni-tra (tầng trời cao nhất của cõi Sắc), đều tùy theo loài mà hiện hình.
"Lại nữa, ai nên dùng thân Thanh văn mà được độ thì hiện hình Thanh văn; ai nên dùng thân Bích-chi Phật mà được độ thì hiện hình Bích-chi Phật; ai nên dùng thân Bồ-tát mà được độ thì hiện hình Bồ-tát; ai nên dùng thân Như Lai mà được độ thì hiện hình Như Lai. Phật tử! Bồ-tát như vậy, trong tất cả bất khả thuyết cõi Phật, tùy theo sự tin ưa sai khác của chúng sinh mà hiện thân theo đủ mọi cách như thế.
"Phật tử! Bồ-tát này xa lìa mọi ý tưởng phân biệt về thân, trụ trong sự bình đẳng. Bồ-tát này biết thân chúng sinh, thân cõi nước, thân nghiệp báo (thân do nghiệp đời trước chiêu cảm), thân Thanh văn, thân Độc giác (tức Bích-chi Phật), thân Bồ-tát, thân Như Lai, thân trí, pháp thân (thân là chính chân lý), thân hư không. Bồ-tát này biết điều mà tâm chúng sinh ưa thích, nên có thể lấy thân chúng sinh làm thân mình, cũng làm thân cõi nước, thân nghiệp báo, cho đến thân hư không. Lại biết điều tâm chúng sinh ưa thích, có thể lấy thân cõi nước làm thân mình, cũng làm thân chúng sinh, thân nghiệp báo, cho đến thân hư không. Lại biết điều tâm chúng sinh ưa thích, có thể lấy thân nghiệp báo làm thân mình, cũng làm thân chúng sinh, thân cõi nước, cho đến thân hư không. Lại biết điều tâm chúng sinh ưa thích, có thể lấy thân mình làm thân chúng sinh, thân cõi nước, cho đến thân hư không. Tùy theo chỗ ưa thích khác nhau của chúng sinh mà nơi thân này hiện ra hình tướng như thế.
"Bồ-tát này biết thân chúng sinh gồm: thân gom nghiệp, thân quả báo, thân phiền não, thân có sắc, thân không sắc. Lại biết thân cõi nước có tướng nhỏ, tướng lớn, tướng vô lượng, tướng nhơ, tướng sạch, tướng rộng, tướng trụ lộn ngược, tướng trụ ngay thẳng, tướng lồng vào nhau khắp cả, tướng sai khác như lưới giăng các phương. Biết thân nghiệp báo có những sai khác về tên gọi tạm đặt. Biết thân Thanh văn, thân Độc giác, thân Bồ-tát có những sai khác về tên gọi tạm đặt. Biết thân Như Lai có: thân Bồ-đề, thân nguyện, thân hóa hiện, thân do thần lực gìn giữ, thân trang nghiêm bằng tướng tốt vẻ đẹp, thân uy thế, thân do ý sinh ra, thân phúc đức, pháp thân, thân trí.
"Biết thân trí có: tướng khéo suy lường, tướng quyết đoán chọn lựa đúng như thật, tướng được thâu gồm bởi quả và hạnh, tướng sai khác giữa thế gian và xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian), tướng sai khác của tam thừa (ba cỗ xe: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát), tướng chung, tướng không chung, tướng xuất ly (thoát ra khỏi sinh tử), tướng không xuất ly, tướng hữu học (còn phải học), tướng vô học (đã học xong, đã chứng quả cao nhất). Biết pháp thân có: tướng bình đẳng, tướng không hoại, tướng sai khác về tên gọi tạm đặt tùy thời tùy tục, tướng sai khác giữa pháp của chúng sinh và pháp không phải chúng sinh, tướng sai khác giữa Phật pháp và pháp của Thánh tăng. Biết thân hư không có: tướng vô lượng, tướng cùng khắp, tướng không hình, tướng không khác, tướng không bờ, tướng hiển hiện thân sắc.
"Phật tử! Bồ-tát đã thành tựu trí biết về thân như thế rồi, thì được tự tại về thọ mạng, tự tại về tâm, tự tại về của cải, tự tại về nghiệp, tự tại về thọ sinh, tự tại về nguyện, tự tại về hiểu biết, tự tại về thần thông như ý, tự tại về trí, tự tại về pháp. Vì được mười điều tự tại này, nên trở thành bậc trí không thể nghĩ bàn, bậc trí vô lượng, bậc trí rộng lớn, bậc trí không gì phá hoại được.
"Bồ-tát này đã đi vào như thế, đã thành tựu như thế, thì được việc làm của thân hoàn toàn không lỗi, việc làm của lời nói không lỗi, việc làm của ý không lỗi. Việc làm của thân, lời nói, ý đều theo trí tuệ mà vận hành; Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ đưa sang bờ giác ngộ) tăng trưởng vượt trội; lấy đại bi làm đầu; phương tiện khéo léo; khéo phân biệt; khéo phát đại nguyện; được sức Phật che chở; thường siêng tu tập trí làm lợi ích chúng sinh; trụ khắp trong vô biên thế giới sai khác. Phật tử! Nói tóm lại: Bồ-tát trụ ở Bất Động địa này, mọi việc làm của thân, lời nói, ý đều có thể gom góp tất cả Phật pháp.
"Phật tử! Bồ-tát trụ ở địa này, được sức an trụ vững nơi thâm tâm, vì mọi phiền não không còn hoạt động; được sức an trụ vững nơi tâm thù thắng, vì không rời đạo; được sức an trụ vững nơi đại bi, vì không bỏ việc làm lợi ích chúng sinh; được sức an trụ vững nơi đại từ, vì cứu giúp che chở mọi thế gian; được sức an trụ vững nơi đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, nắm giữ giáo pháp không quên), vì không quên pháp; được sức an trụ vững nơi biện tài (tài ăn nói, giảng giải lưu loát), vì khéo quán sát phân biệt mọi pháp; được sức an trụ vững nơi thần thông, vì đi khắp vô biên thế giới; được sức an trụ vững nơi đại nguyện, vì không bỏ mọi việc Bồ-tát phải làm; được sức an trụ vững nơi ba-la-mật (các pháp tu hoàn thiện đưa sang bờ giác ngộ), vì thành tựu tất cả Phật pháp; được sức Như Lai che chở nhớ nghĩ, vì nhất thiết chủng trí (trí biết đầy đủ mọi chủng loại sự vật) và nhất thiết trí trí đều hiện ra trước mắt. Bồ-tát này được sức trí tuệ như vậy, có thể làm hiện ra mọi việc, mà trong mọi việc không hề có lỗi lầm.
"Phật tử! Địa trí tuệ này của Bồ-tát được gọi là: Bất Động địa, vì không gì phá hoại được; gọi là: Bất Chuyển địa, vì trí tuệ không thoái lui; gọi là: Nan Đắc địa (địa khó đạt), vì cả thế gian không ai đo lường được; gọi là: Đồng Chân địa (địa trong trắng như trẻ thơ), vì lìa mọi lỗi lầm; gọi là: Sinh địa, vì thọ sinh tùy ý tự tại; gọi là: Thành địa, vì không còn việc gì phải làm; gọi là: Cứu Cánh địa (địa rốt ráo), vì trí tuệ đã quyết định; gọi là: Biến Hóa địa, vì theo nguyện mà thành tựu; gọi là: Lực Trì địa, vì người khác không thể làm lay động; gọi là: Vô Công Dụng địa, vì trước đã thành tựu rồi.
"Phật tử! Bồ-tát thành tựu trí tuệ như vậy thì vào cảnh giới Phật, được công đức Phật soi chiếu, thuận theo oai nghi của Phật, cảnh giới Phật hiện ra trước mắt, thường được Như Lai che chở nhớ nghĩ; Phạm thiên vương, Đế Thích (vua cõi trời Ba Mươi Ba), Tứ Thiên vương và Kim Cang lực sĩ (vị thần hộ pháp cầm chày kim cang) thường theo hầu hộ vệ; luôn không rời các đại tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú sâu xa); có thể hiện ra vô lượng thân sai khác, nơi mỗi thân đều có thế lực lớn; được thần thông và tam-muội tự tại do quả báo; ở bất cứ nơi nào có chúng sinh có thể giáo hóa thì thị hiện thành chính giác (giác ngộ hoàn toàn, thành Phật).
"Phật tử! Bồ-tát như thế vào hội Đại thừa, được thần thông lớn, phóng ánh sáng lớn, vào pháp giới (toàn thể mọi pháp, cảnh giới chân lý) không chướng ngại, biết sự sai khác của các thế giới, thị hiện mọi công đức lớn, tùy ý tự tại, khéo thông suốt thời quá khứ và thời vị lai, hàng phục khắp mọi đường tà của ma, đi sâu vào cảnh giới hành hoạt của Như Lai, tu hạnh Bồ-tát trong vô lượng cõi nước; vì đã đạt được pháp không thoái chuyển, nên gọi là: trụ Bất Động địa.
"Phật tử! Bồ-tát đã trụ ở Bất Động địa này, nhờ sức tam-muội thường được thấy tận mắt vô lượng chư Phật, luôn không rời việc phụng sự cúng dường. Bồ-tát này trong mỗi kiếp, ở mỗi thế giới, thấy vô lượng trăm vị Phật, vô lượng ngàn vị Phật, cho đến vô lượng trăm ngàn ức na-do-tha vị Phật, cung kính tôn trọng, phụng sự cúng dường, đem mọi vật dụng nuôi sống dâng lên. Ở chỗ chư Phật, được kho tàng pháp sâu xa của Như Lai, thọ nhận vô lượng ánh sáng pháp như sự sai khác của các thế giới; nếu có ai hỏi vặn về những việc như sự sai khác của các thế giới, không ai có thể làm vị ấy khuất phục. Như thế trải qua vô lượng trăm kiếp, vô lượng ngàn kiếp, cho đến vô lượng trăm ngàn ức na-do-tha kiếp, mọi thiện căn càng thêm sáng sạch.
"Ví như vàng ròng được chế thành mũ báu, đội trên đầu vị thánh vương làm chủ cõi Diêm-phù-đề (châu ở phía nam núi Tu-di, nơi loài người sinh sống), thì mọi đồ trang sức của quần thần và dân chúng không gì sánh bằng; thiện căn của Bồ-tát ở địa này cũng vậy, thiện căn của tất cả nhị thừa cho đến Bồ-tát địa thứ bảy không ai theo kịp; vì ánh sáng đại trí của người trụ ở địa này diệt sạch khắp bóng tối phiền não của chúng sinh, và khéo mở bày cửa trí tuệ.
"Phật tử! Ví như Đại Phạm Thiên vương làm chủ tiểu thiên thế giới (một ngàn thế giới), có thể vận lòng từ khắp nơi, phóng ánh sáng khắp nơi, tràn đầy cả ngàn thế giới; Bồ-tát ở địa này cũng vậy, có thể phóng ánh sáng chiếu tới số thế giới nhiều như số vi trần của trăm vạn cõi Phật, khiến các chúng sinh dập tắt lửa phiền não mà được mát mẻ. Bồ-tát này, trong mười ba-la-mật (mười pháp tu hoàn thiện: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ, phương tiện, nguyện, lực, trí), thì nguyện ba-la-mật tăng trưởng vượt trội; các ba-la-mật khác không phải là không tu, nhưng chỉ tùy sức tùy phần. Đó gọi là nói lược về địa thứ tám Bất Động của các Bồ-tát ma-ha-tát; nếu nói rộng thì trải qua vô lượng kiếp cũng không thể nói hết.
"Phật tử! Bồ-tát ma-ha-tát trụ ở địa này, phần nhiều làm Đại Phạm Thiên vương, làm chủ một ngàn thế giới, tối thắng tự tại, khéo giảng các nghĩa lý, có thể trao cho Thanh văn, Bích-chi Phật và các Bồ-tát con đường ba-la-mật; nếu có ai hỏi vặn về sự sai khác của các thế giới, không ai có thể làm vị ấy thoái lui khuất phục. Bố thí, ái ngữ (nói lời dịu dàng thân ái), lợi hành (làm việc lợi ích cho người), đồng sự (cùng chung sống, cùng làm việc với người để dẫn dắt họ) — tất cả những việc làm như thế đều không rời việc nhớ nghĩ đến Phật, cho đến không rời việc nhớ nghĩ đến nhất thiết chủng trí và nhất thiết trí trí. Lại nghĩ thế này: 'Ta sẽ là bậc đứng đầu, bậc thù thắng trong tất cả chúng sinh, cho đến là chỗ nương tựa của nhất thiết trí trí.'
"Bồ-tát này nếu phát khởi sức đại tinh tấn, thì trong khoảng một niệm được số tam-muội nhiều như số vi trần của trăm vạn tam thiên đại thiên thế giới, cho đến thị hiện số Bồ-tát nhiều như số vi trần của trăm vạn tam thiên đại thiên thế giới làm quyến thuộc (đoàn tùy tùng, bạn đồng hành); nếu dùng sức nguyện thù thắng của Bồ-tát mà thị hiện tự tại, thì còn vượt quá số ấy, cho đến trăm ngàn ức na-do-tha kiếp cũng không thể đếm biết."
Bấy giờ Bồ-tát Kim Cang Tạng muốn nói lại nghĩa ấy nên đọc kệ rằng:
"Ở địa thứ bảy đã tu sửa trí tuệ phương tiện, khéo gom góp các pháp trợ đạo và sức đại nguyện,
lại được bậc Nhân Tôn (bậc tôn quý trong loài người, tức Phật) thâu nhận gìn giữ, vì cầu trí thù thắng mà lên địa thứ tám.
Công đức thành tựu, luôn thương xót chúng sinh, trí tuệ rộng lớn ngang với hư không,
nghe pháp liền sinh được sức quyết định, đó chính là vô sinh nhẫn tịch diệt.
Biết các pháp không có tướng sinh, tướng khởi, không thành, không hoại, không hết, không chuyển,
lìa cái có, bình đẳng, dứt phân biệt, vượt mọi hoạt động của tâm, trụ như hư không.
Thành tựu nhẫn này thì vượt khỏi hý luận (những lời bàn luận suông, phân biệt vô ích), rất sâu, bất động, luôn tịch diệt,
tất cả thế gian không ai biết được, mọi sự bám chấp vào tướng của tâm đều lìa hết.
Trụ ở địa này không còn phân biệt, ví như tỳ-kheo nhập diệt tận định,
như trong mộng qua sông, tỉnh rồi thì không còn gì; như sinh lên cõi Phạm thiên thì dứt sạch dục vọng cõi dưới.
Nhờ sức bản nguyện mà được chư Phật khuyên bảo dẫn dắt, khen nhẫn ấy thù thắng và làm lễ quán đỉnh (lấy nước rưới lên đầu, nghi lễ ấn chứng, trao địa vị),
nói rằng: 'Các Phật pháp của chúng ta, ông nay chưa được, nên siêng năng tinh tấn.
Ông tuy đã dập tắt lửa phiền não, nhưng ngọn lửa mê lầm ở thế gian vẫn còn cháy rực,
hãy nhớ bản nguyện mà độ chúng sinh, khiến ai cũng tu nhân hướng tới giải thoát.
Pháp tính chân thật thường còn, lìa tâm niệm, hàng nhị thừa đối với điều này cũng đạt được,
không phải vì điều ấy mà thành Thế Tôn, mà chỉ vì trí sâu xa không chướng ngại.'
Các bậc đáng được người và trời cúng dường như thế, trao trí tuệ này khiến vị ấy quán sát,
vô biên Phật pháp đều được thành tựu, một niệm vượt qua mọi hạnh trước kia.
Bồ-tát trụ ở địa trí mầu nhiệm này, liền được sức thần thông rộng lớn,
trong một niệm phân thân khắp mười phương, như thuyền ra biển nhờ gió mà đi.
Tâm không dụng công, mặc cho sức trí vận hành, biết hết sự thành, hoại, trụ của các cõi nước,
các giới đủ loại, mỗi thứ khác nhau, nhỏ, lớn, vô lượng, đều hiểu rõ được.
Bốn đại chủng (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió cấu thành vật chất) trong ba ngàn thế giới, thân chúng sinh sáu đường mỗi loài khác nhau,
cùng số vi trần của các thứ báu, dùng trí quán sát, không sót chút nào.
Bồ-tát biết được mọi loại thân, vì giáo hóa chúng sinh mà hiện hình giống như họ,
cõi nước vô lượng, đủ thứ sai khác, đều vì họ mà hiện hình, không đâu không khắp.
Ví như mặt trời mặt trăng ở giữa hư không, trong mọi chỗ có nước đều hiện bóng;
trụ nơi pháp giới không hề lay động, mà tùy tâm chúng sinh hiện bóng cũng như thế.
Tùy theo tâm ưa thích của mỗi người khác nhau, trong mọi hội chúng đều hiện thân,
thân Thanh văn, Độc giác và Bồ-tát, cho đến thân Phật, không thân nào không hiện.
Thân chúng sinh, thân cõi nước, thân nghiệp báo, các loại thân bậc thánh, thân trí, pháp thân,
thân hư không, các tướng đều bình đẳng, vì chúng sinh mà thị hiện khắp nơi.
Dùng mười thứ trí của bậc thánh quán sát khắp nơi, lại thuận theo từ bi mà làm mọi việc,
mọi Phật pháp đều được thành tựu, giữ giới bất động như núi Tu-di.
Mười lực thành tựu, không hề lay chuyển, mọi chúng ma không thể làm xoay chuyển,
được chư Phật che chở nhớ nghĩ, các thiên vương lễ kính, thần Mật Tích Kim Cang (vị lực sĩ hộ pháp cầm chày kim cang) luôn theo hầu hộ vệ.
Công đức của địa này không có bờ bến, ngàn vạn ức kiếp nói cũng không hết,
lại nhờ cúng dường chư Phật mà thiện căn càng thêm sáng, như đồ trang sức trên đầu vị vua.
Bồ-tát trụ ở địa thứ tám này, phần nhiều làm Phạm thiên vương, chủ của một ngàn thế giới,
giảng nói tam thừa không cùng tận, ánh sáng từ bi chiếu khắp, trừ mọi mê lầm.
Các tam-muội đạt được trong một niệm, nhiều như vi trần của trăm vạn thế giới,
mọi việc làm cũng đều như thế, sức nguyện thị hiện còn vượt hơn thế nữa.
Địa thứ tám Bất Động của Bồ-tát, ta đã vì các ông mà nói lược,
nếu muốn theo thứ tự mà phân tích rộng, thì trải qua ức kiếp cũng không thể hết."
Địa thứ chín
Khi giảng xong địa thứ tám của Bồ-tát này, Như Lai hiện sức thần thông lớn,
làm chấn động các cõi nước khắp mười phương, nhiều vô lượng ức, khó nghĩ bàn.
Đấng Vô Thượng Tôn thấy biết tất cả, thân Ngài phóng ánh sáng lớn khắp nơi,
chiếu rọi vô lượng cõi ấy, khiến chúng sinh đều được an vui.
Vô lượng trăm ngàn ức Bồ-tát, cùng lúc vọt lên trụ giữa hư không,
dùng những phẩm vật cúng dường thượng diệu hơn cả cõi trời, cúng dường đấng tối thắng trong các bậc thuyết giảng.
Vua trời Đại Tự Tại (vị chúa tể của tầng trời cao nhất cõi Sắc) cùng chư thiên cõi trời Tự Tại, đều cùng một lòng vui mừng vô lượng,
mỗi vị đem đủ thứ phẩm vật cúng dường, dâng lên biển công đức sâu xa.
Lại có ngàn vạn ức thiên nữ, thân tâm tràn đầy niềm vui,
mỗi vị tấu vô lượng thứ nhạc, cúng dường bậc Đại Đạo Sư (người thầy lớn dẫn đường) trong loài người.
Lúc ấy muôn thứ nhạc cùng lúc trổi lên, trăm ngàn vạn ức thứ khác nhau vô lượng,
đều nhờ sức oai thần của đấng Thiện Thệ (một danh hiệu của Phật: bậc đã khéo đi đến cõi giác ngộ), vang lên tiếng mầu ca ngợi rằng:
"Ngài vắng lặng, hiền hòa, không nhơ không hại, vào địa nào cũng khéo tu tập,
tâm như hư không đến khắp mười phương, giảng rộng đạo Phật làm cho chúng sinh tỉnh ngộ.
Ở mọi nơi trên trời và trong cõi người, đều hiện ra sự trang nghiêm mầu nhiệm không gì sánh bằng,
vì những điều ấy sinh ra từ công đức Như Lai, khiến người thấy được ưa thích trí tuệ Phật.
Không rời một cõi mà đến khắp mọi cõi, như mặt trăng hiện khắp, soi sáng thế gian,
âm thanh và tâm niệm đều đã lặng dứt, ví như tiếng vang trong hang núi, không gì không đáp lại.
Nếu có chúng sinh tâm hèn kém, thì vì họ mà giảng hạnh Thanh văn;
nếu tâm sáng suốt lanh lợi, ưa đạo Bích-chi, thì vì họ mà giảng đạo trung thừa (cỗ xe bậc giữa, tức đạo Duyên giác).
Nếu ai có lòng từ bi, ưa làm lợi ích, thì vì họ mà giảng những việc Bồ-tát làm;
nếu ai có tâm trí tuệ tối thắng, thì chỉ bày cho họ pháp vô thượng của Như Lai.
Ví như nhà ảo thuật làm ra đủ mọi việc, đủ thứ hình tướng đều không phải thật,
trí huyễn hóa của Bồ-tát cũng như thế, tuy hiện ra mọi thứ mà lìa cả có lẫn không."
Ngàn vạn thứ âm thanh hay đẹp như thế, ca ngợi Phật xong thì im lặng đứng yên.
Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt thưa: "Nay đại chúng đã thanh tịnh, xin ngài giảng con đường tu hành của địa thứ chín!"
Bấy giờ Bồ-tát Kim Cang Tạng bảo Bồ-tát Giải Thoát Nguyệt rằng:
"Phật tử! Bồ-tát ma-ha-tát dùng trí vô lượng như thế mà suy lường quán sát, muốn cầu sự giải thoát tịch diệt càng thêm thù thắng, lại tu tập trí tuệ Như Lai, vào pháp bí mật của Như Lai, quán sát tính chất của đại trí không thể nghĩ bàn, làm thanh tịnh các cửa đà-la-ni và tam-muội, có đủ thần thông rộng lớn, vào các thế giới sai khác, tu lực, vô sở úy và pháp bất cộng, theo chư Phật mà chuyển bánh xe pháp, không bỏ sức bản nguyện đại bi, nên được vào địa thứ chín của Bồ-tát là Thiện Tuệ địa (địa trí tuệ khéo léo).
"Phật tử! Bồ-tát ma-ha-tát trụ ở Thiện Tuệ địa này, biết đúng như thật sự vận hành của các pháp thiện, bất thiện và vô ký (không thiện không ác); sự vận hành của pháp hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn dẫn đến sinh tử) và vô lậu (không còn phiền não); của pháp thế gian và xuất thế gian; của pháp nghĩ bàn được và không thể nghĩ bàn; của pháp đã xác định và chưa xác định; của pháp Thanh văn và Độc giác; của pháp hạnh Bồ-tát; của pháp địa vị Như Lai; của pháp hữu vi (do nhân duyên tạo tác, có sinh diệt); của pháp vô vi (không do tạo tác, không sinh diệt).
"Bồ-tát này dùng trí tuệ như thế mà biết đúng như thật các rừng rậm (ví sự rối rắm chằng chịt khó thấu suốt) của chúng sinh: rừng rậm tâm, rừng rậm phiền não, rừng rậm nghiệp, rừng rậm căn (căn tính, năng lực tiếp nhận đạo), rừng rậm giải (sự hiểu biết, chí hướng), rừng rậm tính (bản tính sẵn có), rừng rậm ưa muốn, rừng rậm tùy miên (phiền não ngủ ngầm, tiềm ẩn trong tâm), rừng rậm thọ sinh, rừng rậm tập khí (thói quen, dấu vết phiền não còn huân lại) nối tiếp, rừng rậm sai khác của tam tụ (ba nhóm chúng sinh: chính định, tà định, bất định).
"Bồ-tát này biết đúng như thật đủ thứ tướng của tâm chúng sinh, đó là: tướng khởi lẫn lộn, tướng chuyển biến nhanh, tướng hoại và không hoại, tướng không có hình chất, tướng không có bờ mé, tướng thanh tịnh, tướng nhơ và không nhơ, tướng bị trói và không bị trói, tướng do huyễn tạo ra, tướng theo các đường mà sinh; như thế trăm ngàn vạn ức cho đến vô lượng tướng, đều biết đúng như thật.
"Lại biết đủ thứ tướng của các phiền não, đó là: tướng theo đuổi từ lâu xa, tướng dẫn khởi không bờ bến, tướng cùng sinh không rời, tướng ngủ ngầm và hiện khởi cùng một thể, tướng tương ưng hay không tương ưng với tâm, tướng theo đường thọ sinh mà trụ, tướng sai khác trong ba cõi, tướng tai hại của ái, kiến (kiến chấp sai lầm), si, mạn như mũi tên cắm sâu, tướng nhân duyên của ba nghiệp không dứt; nói lược cho đến tám vạn bốn ngàn tướng, đều biết đúng như thật.
"Lại biết đủ thứ tướng của các nghiệp, đó là: tướng thiện, bất thiện, vô ký; tướng có biểu hiện và không biểu hiện (nghiệp biểu lộ ra ngoài qua thân, lời; và năng lực nghiệp ngầm không hiện ra); tướng cùng sinh với tâm không rời; tướng tự tính của nhân hoại diệt trong từng sát-na (khoảnh khắc cực ngắn) mà quả vẫn theo thứ lớp tích tụ không mất; tướng có báo và không báo; tướng chịu các báo như nghiệp đen chịu báo đen v.v.; tướng như ruộng vô lượng; tướng sai khác giữa phàm và thánh; tướng chịu báo ngay đời này, chịu báo ở đời kế, chịu báo ở các đời sau nữa; tướng thuộc thừa hay không thuộc thừa, xác định hay không xác định; nói lược cho đến tám vạn bốn ngàn tướng, đều biết đúng như thật.
"Lại biết các tướng của căn: tướng yếu, vừa, mạnh; tướng sai khác và không sai khác giữa trước và sau; tướng bậc trên, giữa, dưới; tướng cùng sinh với phiền não không rời; tướng thuộc thừa hay không thuộc thừa, xác định hay không xác định; tướng thuần thục hiền hòa; tướng theo lưới căn mà dễ chuyển dễ hoại; tướng vượt trội không thể phá hoại; tướng sai khác giữa thoái lui và không thoái lui; tướng theo từ lâu xa, cùng sinh mà không đồng; nói lược cho đến tám vạn bốn ngàn tướng, đều biết đúng như thật. Lại biết các giải có bậc yếu, vừa, trên; các tính có bậc yếu, vừa, trên; các ưa muốn có bậc yếu, vừa, trên; đều nói lược cho đến tám vạn bốn ngàn.
"Lại biết đủ thứ tướng của tùy miên, đó là: tướng cùng sinh với thâm tâm, tướng cùng sinh với tâm, tướng sai khác giữa tương ưng và không tương ưng với tâm, tướng theo đuổi từ lâu xa, tướng từ vô thủy (không có khởi đầu) chưa nhổ bỏ, tướng trái nghịch với mọi thiền định, giải thoát, tam-muội, tam-ma-bát-để (trạng thái nhập định, tâm thăng bằng) và thần thông, tướng trói buộc thọ sinh nối tiếp trong ba cõi, tướng khiến vô biên tâm nối tiếp hiện khởi, tướng mở cửa các xứ (sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng, chỗ tâm thức nương mà sinh), tướng bền chắc khó trị, tướng thành tựu hay không thành tựu ở các địa vị, tướng chỉ có thể dùng thánh đạo mới nhổ ra được.
"Lại biết đủ thứ tướng của thọ sinh, đó là: tướng theo nghiệp thọ sinh, tướng sai khác của sáu đường, tướng sai khác giữa có sắc và không sắc, tướng sai khác giữa có tưởng và không tưởng, tướng nghiệp là ruộng, ái là nước tưới, vô minh (si mê, không thấy chân lý) che tối, thức làm hạt giống, sinh ra mầm của hữu (sự hiện hữu, thân) đời sau; tướng danh sắc (phần tinh thần và phần thể chất) cùng sinh không rời; tướng si và ái mong cầu nối tiếp sự hiện hữu; tướng muốn thọ, muốn sinh, ưa đắm từ vô thủy; tướng lầm tưởng đã ra khỏi ba cõi mà vẫn tham cầu.
"Lại biết đủ thứ tướng của tập khí, đó là: tướng sai khác giữa có hiện hành và không hiện hành; tướng huân tập (thấm dần như mùi hương xông vào vải) theo các đường; tướng huân tập theo hạnh của chúng sinh; tướng huân tập theo nghiệp và phiền não; tướng huân tập thiện, bất thiện, vô ký; tướng huân tập theo vào đời sau; tướng huân tập theo thứ lớp; tướng huân tập không dứt phiền não, đi xa mà không bỏ; tướng huân tập thật và không thật; tướng huân tập do thấy, nghe, gần gũi Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Như Lai.
"Lại biết tướng chính định (chắc chắn đi tới giải thoát), tà định (chắc chắn sa đọa) và bất định (chưa xác định) của chúng sinh, đó là: tướng người chính kiến thuộc chính định; tướng người tà kiến thuộc tà định; tướng không thuộc cả hai là bất định; tướng người phạm năm tội nghịch (năm tội cực nặng: giết cha, giết mẹ, giết bậc A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của Tăng chúng) thuộc tà định; tướng người có năm căn (năm gốc lành: tin, tinh tấn, chánh niệm, định, tuệ) thuộc chính định; tướng không thuộc cả hai là bất định; tướng người theo tám điều tà (trái với tám chính đạo) thuộc tà định; tướng người đạt chính tính (vào hàng thánh) thuộc chính định; tướng người không còn làm cả hai, lìa cả hai, là bất định; tướng người đắm sâu tà pháp thuộc tà định; tướng người tập hành thánh đạo thuộc chính định; tướng người bỏ cả hai là bất định. Phật tử! Bồ-tát thuận theo trí tuệ như thế, gọi là: trụ Thiện Tuệ địa; trụ ở địa này rồi thì biết rõ sự sai khác trong mọi hành vi của chúng sinh, giáo hóa điều phục họ, khiến họ được giải thoát.
"Phật tử! Bồ-tát này khéo giảng pháp của Thanh văn thừa, pháp của Độc giác thừa, pháp của Bồ-tát thừa, pháp của địa vị Như Lai; ở mọi nơi hành đạo, vì trí tuệ theo đó mà vận hành, nên có thể tùy theo căn, tính, ưa muốn, hiểu biết, hành vi khác nhau và các nhóm sai khác của chúng sinh, lại tùy theo sự thọ sinh, phiền não, tùy miên, trói buộc và tập khí của các nghiệp mà thuyết pháp, khiến họ sinh lòng tin hiểu, tăng thêm trí tuệ, mỗi người theo cỗ xe của mình mà được giải thoát.
"Phật tử! Bồ-tát trụ ở Thiện Tuệ địa này làm đại pháp sư (người giảng dạy giáo pháp), đủ hạnh của pháp sư, khéo giữ gìn kho tàng pháp của Như Lai, dùng vô lượng trí khéo léo mà khởi bốn vô ngại biện (bốn tài biện thuyết không chướng ngại), dùng lời lẽ của Bồ-tát mà giảng pháp. Bồ-tát này thường theo bốn trí vô ngại mà vận hành, không lúc nào rời bỏ. Bốn trí ấy là gì? Đó là: pháp vô ngại trí (trí thông suốt không trở ngại về các pháp và danh từ của giáo pháp), nghĩa vô ngại trí (trí thông suốt về ý nghĩa), từ vô ngại trí (trí thông suốt về ngôn từ, tiếng nói các nơi), lạc thuyết vô ngại trí (trí vui thích giảng nói không ngừng, đáp ứng mọi căn cơ).
"Bồ-tát này dùng pháp vô ngại trí mà biết tướng riêng của các pháp; dùng nghĩa vô ngại trí mà biết tướng phân biệt của các pháp; dùng từ vô ngại trí mà nói không sai lầm; dùng lạc thuyết vô ngại trí mà nói không gián đoạn, không cùng tận. Lại nữa, dùng pháp vô ngại trí mà biết tự tính của các pháp; nghĩa vô ngại trí mà biết sự sinh diệt của các pháp; từ vô ngại trí mà xác lập mọi pháp, nói không gián đoạn; lạc thuyết vô ngại trí mà tùy chỗ đã xác lập, nói không thể phá hoại, không bờ bến. Lại nữa, dùng pháp vô ngại trí mà biết sự sai khác của pháp hiện tại; nghĩa vô ngại trí mà biết sự sai khác của pháp quá khứ và vị lai; từ vô ngại trí mà nói không sai lầm về pháp quá khứ, vị lai, hiện tại; lạc thuyết vô ngại trí mà nói rõ ràng vô biên pháp trong mỗi đời.
"Lại nữa, dùng pháp vô ngại trí mà biết sự sai khác của pháp; nghĩa vô ngại trí mà biết sự sai khác của nghĩa; từ vô ngại trí mà nói theo tiếng nói của từng người; lạc thuyết vô ngại trí mà nói theo tâm ưa thích của từng người. Lại nữa, pháp vô ngại trí dùng pháp trí (trí trực tiếp thấy biết chân lý) mà biết các sai khác vẫn không khác; nghĩa vô ngại trí dùng tỷ trí (trí suy luận, so sánh) mà biết các sai khác đúng như thật; từ vô ngại trí dùng thế trí (trí hiểu biết theo lẽ thế gian) mà nói các sai khác; lạc thuyết vô ngại trí dùng đệ nhất nghĩa trí (trí về chân lý tối thượng) mà nói một cách khéo léo.
"Lại nữa, pháp vô ngại trí biết các pháp cùng một tướng không hoại; nghĩa vô ngại trí biết khéo léo về uẩn (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức), giới (mười tám yếu tố của nhận thức), xứ (mười hai chỗ: sáu giác quan và sáu đối tượng), đế (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ), duyên khởi (mọi sự đều do nhân duyên mà sinh); từ vô ngại trí dùng âm thanh và văn tự đẹp đẽ mà mọi thế gian dễ hiểu để nói; lạc thuyết vô ngại trí dùng ánh sáng vô biên pháp càng lúc càng thù thắng mà nói. Lại nữa, pháp vô ngại trí biết tính bình đẳng của nhất thừa (một cỗ xe duy nhất đưa tất cả đến thành Phật); nghĩa vô ngại trí biết tính sai khác của các thừa; từ vô ngại trí nói mọi thừa không sai khác; lạc thuyết vô ngại trí nói vô biên pháp của mỗi thừa.
"Lại nữa, pháp vô ngại trí biết mọi hạnh Bồ-tát, hạnh trí, hạnh pháp, và trí theo đó mà chứng; nghĩa vô ngại trí biết sự sai khác về ý nghĩa của các giai vị trong mười địa; từ vô ngại trí nói tướng không sai khác của con đường các địa; lạc thuyết vô ngại trí nói vô biên tướng tu hành của mỗi địa. Lại nữa, pháp vô ngại trí biết mọi Như Lai trong một niệm thành chính giác; nghĩa vô ngại trí biết sự sai khác về đủ thứ thời gian, đủ thứ nơi chốn v.v.; từ vô ngại trí nói sự sai khác của việc thành chính giác; lạc thuyết vô ngại trí đối với mỗi câu pháp nói vô lượng kiếp cũng không hết.
"Lại nữa, pháp vô ngại trí biết lời nói, lực, vô sở úy, pháp bất cộng của mọi Như Lai, đại từ đại bi, biện tài phương tiện, việc chuyển bánh xe pháp, và theo đó mà chứng nhất thiết trí trí; nghĩa vô ngại trí biết Như Lai tùy theo tâm, hành vi, căn, hiểu biết của tám vạn bốn ngàn loại chúng sinh mà có âm thanh sai khác; từ vô ngại trí tùy theo hành vi của mọi chúng sinh mà dùng âm thanh sai khác của Như Lai để nói; lạc thuyết vô ngại trí tùy theo lòng tin hiểu của chúng sinh mà dùng hạnh thanh tịnh của trí Như Lai để nói một cách viên mãn.
"Phật tử! Bồ-tát trụ ở địa thứ chín được trí vô ngại khéo léo như thế, được kho tàng pháp mầu của Như Lai, làm đại pháp sư, được nghĩa đà-la-ni, pháp đà-la-ni, trí đà-la-ni, quang chiếu đà-la-ni (soi sáng), thiện tuệ đà-la-ni, chúng tài đà-la-ni (nhiều của báu), uy đức đà-la-ni, vô ngại môn đà-la-ni, vô biên tế đà-la-ni, chủng chủng nghĩa đà-la-ni (đủ thứ nghĩa); trăm vạn a-tăng-kỳ cửa đà-la-ni như thế đều được viên mãn, và dùng trăm vạn a-tăng-kỳ cửa biện tài âm thanh khéo léo mà giảng pháp.
"Bồ-tát này đã được trăm vạn a-tăng-kỳ cửa đà-la-ni như thế, thì ở chỗ vô lượng chư Phật, trước mỗi vị Phật, đều dùng trăm vạn a-tăng-kỳ cửa đà-la-ni ấy mà nghe chính pháp, nghe rồi không quên, lại dùng vô lượng cửa sai khác mà giảng cho người khác. Bồ-tát này khi mới thấy Phật, cúi đầu đảnh lễ, liền ngay ở chỗ Phật được vô lượng pháp môn; những pháp môn đạt được ấy, các vị đại Thanh văn có tài nghe và nhớ giỏi dù trải trăm ngàn kiếp cũng không thể lãnh thọ được. Bồ-tát này được đà-la-ni như thế, trí vô ngại như thế, ngồi trên pháp tòa mà thuyết pháp; chúng sinh đầy khắp đại thiên thế giới, đều tùy tâm ưa thích sai khác của họ mà giảng cho; trừ chư Phật và các Bồ-tát thọ chức (Bồ-tát đã được chư Phật làm lễ quán đỉnh trao chức vị, tức Bồ-tát ở địa thứ mười), còn những người khác trong hội chúng không ai sánh được với uy đức và ánh sáng của vị ấy.
"Bồ-tát này ngồi trên pháp tòa, muốn dùng một âm thanh khiến đại chúng đều hiểu rõ, thì liền được hiểu rõ; hoặc có lúc muốn dùng đủ thứ âm thanh khiến đại chúng đều được khai ngộ; hoặc có lúc tâm muốn phóng ánh sáng lớn mà giảng pháp môn; hoặc có lúc tâm muốn nơi mỗi lỗ chân lông trên thân đều phát ra tiếng pháp; hoặc có lúc tâm muốn cho đến mọi vật có hình và không hình trong tam thiên đại thiên thế giới đều phát ra tiếng nói pháp mầu; hoặc có lúc tâm muốn phát ra một tiếng nói vang khắp pháp giới, khiến ai cũng hiểu rõ; hoặc có lúc tâm muốn mọi tiếng nói đều thành tiếng pháp, thường còn không mất; hoặc có lúc tâm muốn tiếng tiêu, tiếng sáo, tiếng chuông, tiếng trống và tiếng ca hát ở mọi thế giới, tất cả âm thanh âm nhạc đều diễn ra tiếng pháp; hoặc có lúc tâm muốn trong một chữ đầy đủ mọi sai khác về âm thanh của mọi câu pháp; hoặc có lúc tâm muốn khiến trong mỗi hạt vi trần của các khối bốn đại đất, nước, lửa, gió ở bất khả thuyết vô lượng thế giới đều phát ra bất khả thuyết pháp môn. Những điều nghĩ đến như thế, tất cả đều theo ý muốn, không điều gì không được.
"Phật tử! Bồ-tát này, giả sử mọi chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới đều đến trước mặt, mỗi người đều dùng vô lượng tiếng nói mà đưa ra câu hỏi vặn, mỗi câu hỏi đều khác nhau; Bồ-tát trong khoảng một niệm đều có thể lãnh thọ hết, rồi chỉ dùng một âm thanh mà giải đáp khắp cho tất cả, khiến ai cũng được như ý muốn, đều được vui mừng. Như thế cho đến mọi chúng sinh trong bất khả thuyết thế giới, trong một sát-na, mỗi người đều dùng vô lượng tiếng nói mà đưa ra câu hỏi vặn, mỗi câu hỏi đều khác nhau; Bồ-tát trong khoảng một niệm đều có thể lãnh thọ hết, cũng dùng một âm thanh mà giải đáp khắp, khiến mỗi người được như ý muốn, đều được vui mừng. Cho đến chúng sinh đầy khắp bất khả thuyết bất khả thuyết thế giới, Bồ-tát đều có thể tùy theo tâm ưa thích, tùy theo căn, tùy theo hiểu biết của họ mà thuyết pháp, nhờ thần lực của Phật mà làm rộng khắp Phật sự (việc của Phật, tức giáo hóa cứu độ), làm chỗ nương tựa cho tất cả.
"Phật tử! Bồ-tát này lại càng tinh tấn, thành tựu ánh sáng trí tuệ. Giả sử nơi một đầu sợi lông có số hội chúng của chư Phật nhiều như số vi trần của bất khả thuyết thế giới, mỗi hội chúng có số chúng sinh nhiều như số vi trần của bất khả thuyết thế giới, mỗi chúng sinh có số tính và ưa muốn nhiều như số vi trần của bất khả thuyết thế giới, các vị Phật ấy tùy theo tính và ưa muốn của họ mà trao cho mỗi người một pháp môn; như ở một đầu sợi lông, thì ở mọi nơi trong pháp giới cũng đều như thế. Vô lượng pháp môn được giảng như vậy, Bồ-tát trong một niệm đều có thể lãnh thọ, không quên mất.
"Phật tử! Bồ-tát trụ ở địa thứ chín này, ngày đêm chuyên cần, không còn ý nghĩ nào khác, chỉ vào cảnh giới Phật, gần gũi Như Lai, vào sự giải thoát rất sâu của các Bồ-tát, thường ở trong tam-muội, luôn thấy chư Phật, chưa từng rời bỏ. Trong mỗi kiếp thấy vô lượng vị Phật, vô lượng trăm vị Phật, vô lượng ngàn vị Phật, cho đến vô lượng trăm ngàn ức na-do-tha vị Phật, cung kính tôn trọng, phụng sự cúng dường; ở chỗ chư Phật đưa ra đủ thứ câu hỏi, được đà-la-ni thuyết pháp; mọi thiện căn càng thêm sáng sạch.
"Ví như vàng ròng được người thợ vàng khéo tay làm thành mũ báu, Chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng dùng chính pháp cai trị khắp bốn châu) đội lên để trang sức đầu mình, thì mọi đồ trang sức của các tiểu vương, quần thần và dân chúng trong bốn châu thiên hạ không gì sánh bằng; thiện căn của Bồ-tát địa thứ chín này cũng vậy, thiện căn của tất cả Thanh văn, Bích-chi Phật và Bồ-tát các địa dưới không ai sánh bằng. Phật tử! Ví như Đại Phạm Thiên vương làm chủ trung thiên thế giới (hệ gồm một ngàn lần một ngàn thế giới), thân phát ra ánh sáng, những nơi sâu xa tăm tối trong cả trung thiên thế giới đều được chiếu sáng, trừ hết bóng tối; thiện căn của Bồ-tát ở địa này cũng vậy, có thể phát ra ánh sáng chiếu vào tâm chúng sinh, khiến bóng tối phiền não đều tắt dứt. Bồ-tát này, trong mười ba-la-mật, thì lực ba-la-mật là tối thắng; các ba-la-mật khác không phải là không tu, nhưng chỉ tùy sức tùy phần.
"Phật tử! Đó gọi là nói lược về địa thứ chín Thiện Tuệ của Bồ-tát ma-ha-tát; nếu nói rộng thì trong vô lượng kiếp cũng không thể hết. Phật tử! Bồ-tát ma-ha-tát trụ ở địa này, phần nhiều làm Đại Phạm Thiên vương làm chủ trung thiên thế giới, khéo cai quản, làm lợi ích một cách tự tại, có thể vì tất cả Thanh văn, Duyên giác (tức Độc giác) và các Bồ-tát mà phân tích giảng giải hạnh ba-la-mật; tùy theo tâm chúng sinh, mọi câu hỏi vặn không ai làm vị ấy khuất phục được. Bố thí, ái ngữ, lợi hành, đồng sự — tất cả những việc làm như thế đều không rời việc nhớ nghĩ đến Phật, cho đến không rời việc nhớ nghĩ đến nhất thiết chủng trí và nhất thiết trí trí. Lại nghĩ thế này: 'Ta sẽ là bậc đứng đầu, bậc thù thắng trong tất cả chúng sinh, cho đến là chỗ nương tựa của nhất thiết trí trí.' Bồ-tát này nếu phát khởi sự siêng năng tinh tấn, thì trong khoảng một niệm được số tam-muội nhiều như số vi trần của trăm vạn a-tăng-kỳ cõi nước, cho đến thị hiện số Bồ-tát nhiều như số vi trần của trăm vạn a-tăng-kỳ cõi nước làm quyến thuộc; nếu dùng sức nguyện thù thắng của Bồ-tát mà thị hiện tự tại, thì còn vượt quá số ấy, cho đến trăm ngàn ức na-do-tha kiếp cũng không thể đếm biết."
Bấy giờ Bồ-tát Kim Cang Tạng muốn nói lại nghĩa ấy nên đọc kệ rằng:
"Dùng sức trí vô lượng khéo quán sát những điều tối thượng vi diệu mà thế gian khó biết,
vào khắp chỗ bí mật của Như Lai, vì làm lợi ích chúng sinh mà vào địa thứ chín.
Tổng trì (tức đà-la-ni: năng lực nắm giữ, ghi nhớ trọn vẹn giáo pháp) và tam-muội đều tự tại, được thần thông lớn, vào khắp các cõi,
lực, trí, vô sở úy, pháp bất cộng, cùng sức nguyện và lòng bi, mà vào địa thứ chín.
Trụ ở địa này, giữ gìn kho tàng pháp, hiểu rõ thiện, bất thiện và vô ký,
hữu lậu, vô lậu, thế gian, xuất thế gian, nghĩ bàn được và không thể nghĩ bàn, đều khéo biết hết.
Pháp đã xác định hay chưa xác định, việc làm của ba thừa, đều quán sát hết,
sự sai khác trong vận hành của hữu vi và vô vi, biết như thế rồi mà vào thế gian.
Nếu muốn biết tâm của các chúng sinh, thì có thể dùng trí mà biết đúng như thật,
đủ thứ tướng như chuyển nhanh, hoại và không hoại, không hình chất, không bờ bến.
Phiền não vô biên luôn kề bên làm bạn, ngủ ngầm và hiện khởi cùng một thể, nối tiếp qua các đường,
tính chất của nghiệp đủ loại, mỗi thứ khác nhau, nhân hoại mà quả vẫn tích tụ, đều hiểu rõ được.
Các căn đủ loại bậc dưới, giữa, trên, trước sau v.v. vô lượng sai khác,
hiểu biết, tính, ưa muốn cũng như thế, tám vạn bốn ngàn thứ không gì không biết.
Mê lầm và tà kiến của chúng sinh luôn theo trói buộc, rừng rậm từ vô thủy chưa được phát quang,
cùng với chí hướng và tâm đồng thời sinh ra, thường ràng buộc nhau không hề đứt.
Chúng chỉ là vọng tưởng, không phải vật thật, không rời tâm mà cũng không có chỗ ở,
thiền định đẩy lùi cảnh ấy rồi nó vẫn trở lại, chỉ khi kim cang đạo (trí tuệ cuối cùng vững chắc như kim cương, cắt đứt mọi phiền não) diệt trừ mới là rốt ráo.
Sự thọ sinh trong sáu đường mỗi thứ khác nhau, nghiệp là ruộng, ái là nước tưới, vô minh che phủ,
thức làm hạt giống, danh sắc là mầm, trong ba cõi từ vô thủy luôn nối tiếp nhau.
Mê lầm, nghiệp và tập khí của tâm sinh ra các đường, nếu lìa được những thứ ấy thì không còn sinh nữa;
chúng sinh đều ở trong ba nhóm, hoặc chìm đắm trong tà kiến, hoặc đi trên chính đạo.
Trụ ở địa này khéo quán sát, tùy theo tâm ưa thích, căn và hiểu biết của họ,
đều dùng biện tài mầu nhiệm không chướng ngại, theo chỗ thích hợp mà giảng nói khác nhau.
Ngồi trên pháp tòa như sư tử (ví sự oai hùng không sợ hãi), cũng như trâu chúa, như núi báu chúa,
lại như long vương (vua rồng) giăng mây dày đặc, tuôn mưa cam lộ (nước ngọt bất tử, ví giáo pháp) làm đầy biển lớn.
Khéo biết pháp tính và nghĩa sâu xa, thuận theo lời lẽ mà biện giải được,
tổng trì trăm vạn a-tăng-kỳ, ví như biển lớn nhận hết mọi cơn mưa.
Tổng trì và tam-muội đều thanh tịnh, có thể trong một niệm thấy nhiều vị Phật,
ở chỗ mỗi vị Phật đều nghe pháp, lại dùng tiếng mầu mà giảng bày.
Nếu muốn trong tam thiên đại thiên thế giới giáo hóa tất cả các chúng sinh,
thì như mây giăng rộng, không đâu không tới, tùy theo căn và ưa muốn của họ đều khiến vui mừng.
Hội chúng chư Phật trên đầu sợi lông nhiều không đếm xuể, tâm ưa thích của chúng sinh cũng không cùng tận,
đều ứng theo tâm họ mà trao pháp môn, khắp pháp giới đều như vậy.
Bồ-tát gắng thêm sức tinh tấn, lại được công đức càng thêm thù thắng,
nghe và giữ được chừng ấy pháp môn, như đất có thể giữ mọi hạt giống.
Vô lượng chúng sinh khắp mười phương đều đến gần gũi, ngồi trong hội chúng,
trong một niệm mỗi người tùy tâm mà hỏi vặn, chỉ một âm thanh đáp khắp cho tất cả đều thỏa mãn.
Trụ ở địa này làm vua pháp, tùy căn cơ mà dạy dỗ dẫn dắt, không hề chán mỏi,
ngày đêm thấy Phật chưa từng rời, vào trí giải thoát tịch diệt sâu xa.
Cúng dường chư Phật, thiện căn càng thêm sáng, như mũ báu mầu nhiệm trên đầu vị vua,
lại khiến phiền não của chúng sinh tiêu diệt, ví như ánh sáng của Phạm thiên vương chiếu khắp.
Trụ ở địa này phần nhiều làm Đại Phạm thiên vương, dùng pháp ba thừa giáo hóa chúng sinh,
những việc thiện đã làm đều đem lợi ích khắp nơi, cho đến khi sẽ thành tựu nhất thiết trí.
Các tam-muội nhập được trong một niệm nhiều như vi trần của a-tăng-kỳ cõi,
việc thấy Phật và thuyết pháp cũng như thế, những gì do sức nguyện làm ra còn vượt hơn thế nữa.
Đây là địa thứ chín Thiện Tuệ, nơi hành đạo của các Bồ-tát có trí tuệ lớn,
rất sâu xa vi diệu, khó có thể thấy, ta đã vì các Phật tử mà giảng nói."
Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm, quyển thứ ba mươi tám (hết)
Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm, quyển thứ ba mươi chín
Tam tạng (vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Thật-xoa-nan-đà người nước Vu Điền (một nước cổ ở Tây Vực, nay thuộc vùng Tân Cương) vâng chiếu vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video