Thiên 103 — Hội 1 · Phẩm 26 Học Bát-nhã · phần 2

 Phần đầu — Phẩm Học Bát-nhã (bát-nhã: trí tuệ thấy rõ bộ mặt thật của muôn pháp), thứ hai mươi sáu, đoạn thứ hai.

 Kiều-thi-ca (tên họ của Thiên Đế Thích, vua cõi trời Đao-lợi, người đang nghe giảng pháp)! Khổ thánh đế (chân lý cao quý thứ nhất: đời sống trong vòng sinh tử vốn là khổ) có bản tính của chính nó là không (không có thực thể cố định, không tự mình tồn tại độc lập). Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) không thấy Khổ thánh đế. Tập, Diệt, Đạo thánh đế (Tập: chân lý về nguyên nhân gây ra khổ, tức tham ái và phiền não; Diệt: chân lý về sự dứt sạch khổ, tức niết-bàn; Đạo: chân lý về con đường tu dẫn đến dứt khổ) cũng có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy Tập, Diệt, Đạo thánh đế. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy Khổ thánh đế nên không học nơi Khổ thánh đế. Vì không thấy Tập, Diệt, Đạo thánh đế nên không học nơi Tập, Diệt, Đạo thánh đế. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của Khổ thánh đế mà thấy cái không của Khổ thánh đế. Cũng không thể lấy cái không của Tập, Diệt, Đạo thánh đế mà thấy cái không của Tập, Diệt, Đạo thánh đế. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của Khổ thánh đế mà học nơi cái không của Khổ thánh đế. Cũng không thể lấy cái không của Tập, Diệt, Đạo thánh đế mà học nơi cái không của Tập, Diệt, Đạo thánh đế.

 Kiều-thi-ca! Vô minh (sự mê muội, không thấy rõ chân lý; là mắt xích đầu tiên trong mười hai nhân duyên, tức chuỗi nhân quả nối nhau làm nên vòng sinh tử) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy vô minh. Hành (những hành động tạo nghiệp phát sinh do vô minh), thức (tâm thức đi thác sinh vào đời mới), danh sắc (phần tâm và phần thân lúc mới thành hình), lục xứ (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan với đối tượng), thọ (cảm giác vui, khổ hoặc không vui không khổ), ái (lòng tham muốn), thủ (sự bám giữ), hữu (sự tồn tại, tức nghiệp lực dẫn đến đời sau), sinh (sự ra đời), lão tử (già và chết) cùng với sầu, thán, khổ, ưu, não (buồn rầu, than khóc, đau đớn, lo âu, phiền muộn) — từ hành cho đến lão tử, sầu thán khổ ưu não đều có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy từ hành cho đến lão tử, sầu thán khổ ưu não. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy vô minh nên không học nơi vô minh. Vì không thấy hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu thán khổ ưu não nên không học nơi từ hành cho đến lão tử, sầu thán khổ ưu não. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của vô minh mà thấy cái không của vô minh. Cũng không thể lấy cái không của hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu thán khổ ưu não mà thấy cái không của từ hành cho đến lão tử, sầu thán khổ ưu não. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của vô minh mà học nơi cái không của vô minh. Cũng không thể lấy cái không của hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu thán khổ ưu não mà học nơi cái không của từ hành cho đến lão tử, sầu thán khổ ưu não.

 Kiều-thi-ca! Nội không (cái không của các giác quan bên trong) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy nội không. Ngoại không (cái không của các đối tượng bên ngoài), nội ngoại không (cái không của cả trong lẫn ngoài), không không (chính cái không cũng là không), đại không (cái không của mười phương, tức không gian rộng lớn), thắng nghĩa không (ngay cả chân lý tối thượng là niết-bàn cũng không), hữu vi không (cái không của các pháp do nhân duyên tạo thành), vô vi không (cái không của các pháp không do tạo tác mà có), tất cánh không (cái không rốt ráo, tuyệt đối), vô tế không (cái không của cái vốn không có điểm đầu, điểm cuối), tán không (cái không của cái vốn không có gì để buông bỏ hay tan rã), vô biến dị không (cái không của cái không hề biến đổi), bản tính không (bản tính của các pháp vốn không), tự tướng không (nét đặc thù riêng của mỗi pháp cũng không), cộng tướng không (những nét chung của các pháp cũng không). Nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều không), bất khả đắc không (cái không của cái không thể nắm bắt), vô tính không (cái không của cái không có tính chất gì), tự tính không (tự tính của các pháp là không), vô tính tự tính không (cả cái không có tính lẫn tự tính đều không) — từ ngoại không cho đến vô tính tự tính không đều có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy từ ngoại không cho đến vô tính tự tính không. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy nội không nên không học nơi nội không. Vì không thấy từ ngoại không cho đến vô tính tự tính không nên không học nơi từ ngoại không cho đến vô tính tự tính không. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của nội không mà thấy cái không của nội không. Cũng không thể lấy cái không của từ ngoại không cho đến vô tính tự tính không mà thấy cái không của từ ngoại không cho đến vô tính tự tính không. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của nội không mà học nơi cái không của nội không. Cũng không thể lấy cái không của từ ngoại không cho đến vô tính tự tính không mà học nơi cái không của từ ngoại không cho đến vô tính tự tính không.

 Kiều-thi-ca! Chân như (bộ mặt thật "đúng như vậy" của muôn pháp, không hề thay đổi) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy chân như. Pháp giới (ở đây chỉ bản thể chân thật trùm khắp muôn pháp), pháp tính (bản tính chân thật của các pháp), bất hư vọng tính (tính không hư dối), bất biến dị tính (tính không biến đổi), bình đẳng tính (tính bình đẳng, không phân biệt cao thấp), ly sinh tính (tính lìa khỏi sự sinh khởi), pháp định (tính an định của các pháp), pháp trụ (tính thường còn của các pháp), thực tế (tận cùng của sự thật), hư không giới (cảnh giới rỗng rang như hư không), bất tư nghị giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn) — từ pháp giới cho đến bất tư nghị giới đều có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy từ pháp giới cho đến bất tư nghị giới. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy chân như nên không học nơi chân như. Vì không thấy từ pháp giới cho đến bất tư nghị giới nên không học nơi từ pháp giới cho đến bất tư nghị giới. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của chân như mà thấy cái không của chân như. Cũng không thể lấy cái không của từ pháp giới cho đến bất tư nghị giới mà thấy cái không của từ pháp giới cho đến bất tư nghị giới. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của chân như mà học nơi cái không của chân như. Cũng không thể lấy cái không của từ pháp giới cho đến bất tư nghị giới mà học nơi cái không của từ pháp giới cho đến bất tư nghị giới.

 Kiều-thi-ca! Bố thí ba-la-mật-đa (ba-la-mật-đa: hạnh tu hoàn hảo đưa người từ bờ mê sang bờ giác ngộ; bố thí: đem của cải, giáo pháp, sự che chở mà ban cho người) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy bố thí ba-la-mật-đa. Tịnh giới (giữ giới luật trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhịn, chịu đựng mà tâm vẫn yên), tinh tấn (siêng năng không lùi bước), tĩnh lự (thiền định, giữ tâm lắng yên mà quán xét), bát-nhã ba-la-mật-đa đều có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy bố thí ba-la-mật-đa nên không học nơi bố thí ba-la-mật-đa. Vì không thấy tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa nên không học nơi tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của bố thí ba-la-mật-đa mà thấy cái không của bố thí ba-la-mật-đa. Cũng không thể lấy cái không của tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa mà thấy cái không của tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của bố thí ba-la-mật-đa mà học nơi cái không của bố thí ba-la-mật-đa. Cũng không thể lấy cái không của tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa mà học nơi cái không của tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Kiều-thi-ca! Tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định thuộc cõi Sắc, tức cõi trời còn thân hình nhưng đã lìa dục vọng thô) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy tứ tĩnh lự. Tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không lường: từ — ban vui, bi — cứu khổ, hỉ — vui theo niềm vui của người, xả — buông bỏ, không thiên vị) và tứ vô sắc định (bốn tầng định thuộc cõi Vô sắc, tức cõi không còn thân hình: Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ) đều có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy tứ vô lượng, tứ vô sắc định. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy tứ tĩnh lự nên không học nơi tứ tĩnh lự. Vì không thấy tứ vô lượng, tứ vô sắc định nên không học nơi tứ vô lượng, tứ vô sắc định. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của tứ tĩnh lự mà thấy cái không của tứ tĩnh lự. Cũng không thể lấy cái không của tứ vô lượng, tứ vô sắc định mà thấy cái không của tứ vô lượng, tứ vô sắc định. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của tứ tĩnh lự mà học nơi cái không của tứ tĩnh lự. Cũng không thể lấy cái không của tứ vô lượng, tứ vô sắc định mà học nơi cái không của tứ vô lượng, tứ vô sắc định.

 Kiều-thi-ca! Bát giải thoát (tám phép quán định giúp tâm thoát khỏi sự đắm nhiễm vào thân và cảnh) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy bát giải thoát. Bát thắng xứ (tám phép quán làm chủ, vượt thắng được cảnh mình quán), cửu thứ đệ định (chín tầng định đi lần lượt theo thứ tự: bốn tầng thiền, bốn tầng định vô sắc và định diệt thọ tưởng), thập biến xứ (mười phép quán thấy một thứ như đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, hư không, thức trùm khắp mọi nơi) đều có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy bát giải thoát nên không học nơi bát giải thoát. Vì không thấy bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ nên không học nơi bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của bát giải thoát mà thấy cái không của bát giải thoát. Cũng không thể lấy cái không của bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ mà thấy cái không của bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của bát giải thoát mà học nơi cái không của bát giải thoát. Cũng không thể lấy cái không của bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ mà học nơi cái không của bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ.

 Kiều-thi-ca! Tứ niệm trụ (bốn chỗ đặt sự tỉnh giác: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy tứ niệm trụ. Tứ chính đoạn (bốn sự nỗ lực chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều thiện chưa sinh được sinh, làm cho điều thiện đã sinh thêm lớn), tứ thần túc (bốn nền tảng của thiền định và thần thông: ý muốn, tinh tấn, tâm, quán xét), ngũ căn (năm gốc rễ của đạo hạnh: lòng tin, tinh tấn, tỉnh giác, định, trí tuệ), ngũ lực (năm căn ấy khi đã trở nên mạnh mẽ thành năm sức mạnh), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: thấy biết đúng, suy nghĩ đúng, lời nói đúng, việc làm đúng, nghề sống đúng, siêng năng đúng, tỉnh giác đúng, định đúng) — từ tứ chính đoạn cho đến bát thánh đạo chi đều có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy từ tứ chính đoạn cho đến bát thánh đạo chi. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy tứ niệm trụ nên không học nơi tứ niệm trụ. Vì không thấy tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi nên không học nơi từ tứ chính đoạn cho đến bát thánh đạo chi. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của tứ niệm trụ mà thấy cái không của tứ niệm trụ. Cũng không thể lấy cái không của tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi mà thấy cái không của từ tứ chính đoạn cho đến bát thánh đạo chi. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của tứ niệm trụ mà học nơi cái không của tứ niệm trụ. Cũng không thể lấy cái không của tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi mà học nơi cái không của từ tứ chính đoạn cho đến bát thánh đạo chi.

 Kiều-thi-ca! Không giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ thấy rõ các pháp đều không) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy không giải thoát môn. [Về] vô tướng, vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không bám vào hình tướng, và cửa giải thoát nhờ không còn mong cầu, tạo tác điều gì): vô tướng, vô nguyện giải thoát môn có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy vô tướng, vô nguyện giải thoát môn. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy không giải thoát môn nên không học nơi không giải thoát môn. Vì không thấy vô tướng, vô nguyện giải thoát môn nên không học nơi vô tướng, vô nguyện giải thoát môn. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của không giải thoát môn mà thấy cái không của không giải thoát môn. Cũng không thể lấy cái không của vô tướng, vô nguyện giải thoát môn mà thấy cái không của vô tướng, vô nguyện giải thoát môn. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của không giải thoát môn mà học nơi cái không của không giải thoát môn. Cũng không thể lấy cái không của vô tướng, vô nguyện giải thoát môn mà học nơi cái không của vô tướng, vô nguyện giải thoát môn.

 Kiều-thi-ca! Ngũ nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy ngũ nhãn. Lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm: biến hóa và đi lại tự tại, tai nghe khắp nơi, biết tâm người khác, biết các đời trước, mắt thấy khắp nơi, dứt sạch phiền não) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy lục thần thông. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy ngũ nhãn nên không học nơi ngũ nhãn. Vì không thấy lục thần thông nên không học nơi lục thần thông. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của ngũ nhãn mà thấy cái không của ngũ nhãn. Cũng không thể lấy cái không của lục thần thông mà thấy cái không của lục thần thông. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của ngũ nhãn mà học nơi cái không của ngũ nhãn. Cũng không thể lấy cái không của lục thần thông mà học nơi cái không của lục thần thông.

 Kiều-thi-ca! Phật thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật, như biết rõ điều gì hợp lẽ, điều gì không hợp lẽ, biết rõ nghiệp báo của chúng sinh…) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy Phật thập lực. Tứ vô sở úy (bốn điều không hề e sợ của Phật khi thuyết pháp giữa đại chúng), tứ vô ngại giải (bốn khả năng hiểu biết và diễn đạt không trở ngại: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn từ, về biện luận), đại từ, đại bi, đại hỉ, đại xả (lòng thương ban vui, lòng thương cứu khổ, niềm vui theo người, tâm buông xả bình đẳng — ở mức rộng lớn nhất của Phật), mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có, không chung với hàng khác) — từ tứ vô sở úy cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật đều có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy từ tứ vô sở úy cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy Phật thập lực nên không học nơi Phật thập lực. Vì không thấy tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỉ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật nên không học nơi từ tứ vô sở úy cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của Phật thập lực mà thấy cái không của Phật thập lực. Cũng không thể lấy cái không của tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỉ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật mà thấy cái không của từ tứ vô sở úy cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của Phật thập lực mà học nơi cái không của Phật thập lực. Cũng không thể lấy cái không của tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỉ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật mà học nơi cái không của từ tứ vô sở úy cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật.

 Kiều-thi-ca! Vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót, luôn nhớ rõ mọi điều cần làm) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy vô vong thất pháp. Hằng trụ xả tính (tính luôn an trú trong sự buông xả, không vướng mắc vào bất cứ điều gì) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy hằng trụ xả tính. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy vô vong thất pháp nên không học nơi vô vong thất pháp. Vì không thấy hằng trụ xả tính nên không học nơi hằng trụ xả tính. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của vô vong thất pháp mà thấy cái không của vô vong thất pháp. Cũng không thể lấy cái không của hằng trụ xả tính mà thấy cái không của hằng trụ xả tính. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của vô vong thất pháp mà học nơi cái không của vô vong thất pháp. Cũng không thể lấy cái không của hằng trụ xả tính mà học nơi cái không của hằng trụ xả tính.

 Kiều-thi-ca! Nhất thiết trí (trí biết một cách tổng quát rằng mọi pháp đều không) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy nhất thiết trí. Đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành để dẫn dắt chúng sinh) và nhất thiết tướng trí (trí của Phật, biết rõ trọn vẹn mọi tướng trạng chi tiết của tất cả các pháp) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy nhất thiết trí nên không học nơi nhất thiết trí. Vì không thấy đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí nên không học nơi đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của nhất thiết trí mà thấy cái không của nhất thiết trí. Cũng không thể lấy cái không của đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí mà thấy cái không của đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của nhất thiết trí mà học nơi cái không của nhất thiết trí. Cũng không thể lấy cái không của đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí mà học nơi cái không của đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.

 Kiều-thi-ca! Tất cả các môn đà-la-ni (các pháp môn tổng trì, giúp ghi nhớ và giữ gìn trọn vẹn giáo pháp không quên mất) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy tất cả các môn đà-la-ni. Tất cả các môn tam-ma-địa (các pháp môn thiền định, giữ tâm chuyên nhất) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy tất cả các môn tam-ma-địa. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy tất cả các môn đà-la-ni nên không học nơi tất cả các môn đà-la-ni. Vì không thấy tất cả các môn tam-ma-địa nên không học nơi tất cả các môn tam-ma-địa. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của tất cả các môn đà-la-ni mà thấy cái không của tất cả các môn đà-la-ni. Cũng không thể lấy cái không của tất cả các môn tam-ma-địa mà thấy cái không của tất cả các môn tam-ma-địa. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của tất cả các môn đà-la-ni mà học nơi cái không của tất cả các môn đà-la-ni. Cũng không thể lấy cái không của tất cả các môn tam-ma-địa mà học nơi cái không của tất cả các môn tam-ma-địa.

 Kiều-thi-ca! Bậc Dự lưu (bậc thánh đầu tiên trong hàng đệ tử nghe pháp, vừa bước vào dòng thánh) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy bậc Dự lưu. Bậc Nhất lai (bậc thánh chỉ còn trở lại cõi người một lần nữa), bậc Bất hoàn (bậc thánh không còn trở lại cõi Dục, tức cõi còn ham muốn), bậc A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy bậc Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy bậc Dự lưu nên không học nơi bậc Dự lưu. Vì không thấy bậc Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán nên không học nơi bậc Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của bậc Dự lưu mà thấy cái không của bậc Dự lưu. Cũng không thể lấy cái không của bậc Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán mà thấy cái không của bậc Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của bậc Dự lưu mà học nơi cái không của bậc Dự lưu. Cũng không thể lấy cái không của bậc Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán mà học nơi cái không của bậc Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán.

 Kiều-thi-ca! Dự lưu hướng, Dự lưu quả (hướng: giai đoạn đang tu tiến tới một quả vị; quả: giai đoạn đã chứng đạt quả vị ấy) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy Dự lưu hướng, Dự lưu quả. Nhất lai hướng, Nhất lai quả, Bất hoàn hướng, Bất hoàn quả, A-la-hán hướng, A-la-hán quả — từ Nhất lai hướng cho đến A-la-hán quả đều có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy từ Nhất lai hướng cho đến A-la-hán quả. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy Dự lưu hướng, Dự lưu quả nên không học nơi Dự lưu hướng, Dự lưu quả. Vì không thấy Nhất lai hướng, Nhất lai quả, Bất hoàn hướng, Bất hoàn quả, A-la-hán hướng, A-la-hán quả nên không học nơi từ Nhất lai hướng cho đến A-la-hán quả. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của Dự lưu hướng, Dự lưu quả mà thấy cái không của Dự lưu hướng, Dự lưu quả. Cũng không thể lấy cái không của Nhất lai hướng, Nhất lai quả, Bất hoàn hướng, Bất hoàn quả, A-la-hán hướng, A-la-hán quả mà thấy cái không của từ Nhất lai hướng cho đến A-la-hán quả. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của Dự lưu hướng, Dự lưu quả mà học nơi cái không của Dự lưu hướng, Dự lưu quả. Cũng không thể lấy cái không của Nhất lai hướng, Nhất lai quả, Bất hoàn hướng, Bất hoàn quả, A-la-hán hướng, A-la-hán quả mà học nơi cái không của từ Nhất lai hướng cho đến A-la-hán quả.

 Kiều-thi-ca! Bậc Độc giác (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không cần thầy dạy) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy bậc Độc giác. Độc giác hướng, Độc giác quả có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy Độc giác hướng, Độc giác quả. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy bậc Độc giác nên không học nơi bậc Độc giác. Vì không thấy Độc giác hướng, Độc giác quả nên không học nơi Độc giác hướng, Độc giác quả. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của bậc Độc giác mà thấy cái không của bậc Độc giác. Cũng không thể lấy cái không của Độc giác hướng, Độc giác quả mà thấy cái không của Độc giác hướng, Độc giác quả. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của bậc Độc giác mà học nơi cái không của bậc Độc giác. Cũng không thể lấy cái không của Độc giác hướng, Độc giác quả mà học nơi cái không của Độc giác hướng, Độc giác quả.

 Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy Bồ-tát Ma-ha-tát. Tam-miệu-tam-Phật-đà (bậc Chính Đẳng Chính Giác, tức đức Phật, bậc giác ngộ hoàn toàn và chân chính) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy Tam-miệu-tam-Phật-đà. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy Bồ-tát Ma-ha-tát nên không học nơi Bồ-tát Ma-ha-tát. Vì không thấy Tam-miệu-tam-Phật-đà nên không học nơi Tam-miệu-tam-Phật-đà. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của Bồ-tát Ma-ha-tát mà thấy cái không của Bồ-tát Ma-ha-tát. Cũng không thể lấy cái không của Tam-miệu-tam-Phật-đà mà thấy cái không của Tam-miệu-tam-Phật-đà. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của Bồ-tát Ma-ha-tát mà học nơi cái không của Bồ-tát Ma-ha-tát. Cũng không thể lấy cái không của Tam-miệu-tam-Phật-đà mà học nơi cái không của Tam-miệu-tam-Phật-đà.

 Kiều-thi-ca! Pháp của Bồ-tát Ma-ha-tát (các hạnh tu của bậc đại Bồ-tát) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy pháp của Bồ-tát Ma-ha-tát. Vô thượng chính đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn, tức quả vị Phật) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy vô thượng chính đẳng bồ-đề. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy pháp của Bồ-tát Ma-ha-tát nên không học nơi pháp của Bồ-tát Ma-ha-tát. Vì không thấy vô thượng chính đẳng bồ-đề nên không học nơi vô thượng chính đẳng bồ-đề. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của pháp của Bồ-tát Ma-ha-tát mà thấy cái không của pháp của Bồ-tát Ma-ha-tát. Cũng không thể lấy cái không của vô thượng chính đẳng bồ-đề mà thấy cái không của vô thượng chính đẳng bồ-đề. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của pháp của Bồ-tát Ma-ha-tát mà học nơi cái không của pháp của Bồ-tát Ma-ha-tát. Cũng không thể lấy cái không của vô thượng chính đẳng bồ-đề mà học nơi cái không của vô thượng chính đẳng bồ-đề.

 Kiều-thi-ca! Thanh văn thừa (thừa: cỗ xe, ví cho con đường tu; Thanh văn thừa: con đường của những người nghe lời Phật dạy mà tu đến quả A-la-hán) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy Thanh văn thừa. Độc giác thừa (con đường của bậc Độc giác) và Vô thượng thừa (con đường cao tột, tức con đường của Bồ-tát đưa đến quả Phật) có bản tính là không. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy Độc giác thừa, Vô thượng thừa. Kiều-thi-ca! Bồ-tát Ma-ha-tát vì không thấy Thanh văn thừa nên không học nơi Thanh văn thừa. Vì không thấy Độc giác thừa, Vô thượng thừa nên không học nơi Độc giác thừa, Vô thượng thừa. Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì không thể lấy cái không của Thanh văn thừa mà thấy cái không của Thanh văn thừa. Cũng không thể lấy cái không của Độc giác thừa, Vô thượng thừa mà thấy cái không của Độc giác thừa, Vô thượng thừa. Kiều-thi-ca! Lại vì không thể lấy cái không của Thanh văn thừa mà học nơi cái không của Thanh văn thừa. Cũng không thể lấy cái không của Độc giác thừa, Vô thượng thừa mà học nơi cái không của Độc giác thừa, Vô thượng thừa.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không, thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai (cái không và việc học nơi cái không không phải là hai thứ tách rời). Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của sắc (hình chất, phần vật chất như thân xác), không học nơi cái không của thọ, tưởng, hành, thức (cùng với sắc là năm uẩn — năm nhóm hợp thành con người: thọ là cảm giác vui khổ, tưởng là sự nhận biết hình ảnh và khái niệm, hành là các hoạt động tâm ý tạo nghiệp, thức là sự phân biệt nhận biết), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của sắc, là học nơi cái không của thọ, tưởng, hành, thức. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của nhãn xứ (con mắt, xét như chỗ làm phát sinh nhận thức), không học nơi cái không của nhĩ, tỉ, thiệt, thân, ý xứ (tai, mũi, lưỡi, thân, ý), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của nhãn xứ, là học nơi cái không của nhĩ, tỉ, thiệt, thân, ý xứ. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt), không học nơi cái không của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ (âm thanh, mùi, vị, những gì thân chạm biết, và các pháp là đối tượng của ý), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của sắc xứ, là học nơi cái không của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của nhãn giới (giới: yếu tố cấu thành kinh nghiệm; nhãn giới là yếu tố con mắt), không học nơi cái không của sắc giới (ở đây là yếu tố hình sắc mà mắt thấy, không phải cõi Sắc), nhãn thức giới (yếu tố cái biết do mắt mà có), cùng nhãn xúc (sự gặp gỡ giữa mắt, hình sắc và cái biết của mắt) và các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra, thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của nhãn giới, là học nơi cái không của từ sắc giới cho đến các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của nhĩ giới (yếu tố cái tai), không học nơi cái không của thanh giới (yếu tố âm thanh), nhĩ thức giới (yếu tố cái biết do tai), cùng nhĩ xúc (sự gặp gỡ giữa tai, âm thanh và cái biết của tai) và các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra, thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của nhĩ giới, là học nơi cái không của từ thanh giới cho đến các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của tỉ giới (yếu tố cái mũi), không học nơi cái không của hương giới (yếu tố mùi), tỉ thức giới (yếu tố cái biết do mũi), cùng tỉ xúc và các cảm thọ do tỉ xúc làm duyên mà sinh ra, thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của tỉ giới, là học nơi cái không của từ hương giới cho đến các cảm thọ do tỉ xúc làm duyên mà sinh ra. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của thiệt giới (yếu tố cái lưỡi), không học nơi cái không của vị giới (yếu tố vị nếm), thiệt thức giới (yếu tố cái biết do lưỡi), cùng thiệt xúc và các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra, thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của thiệt giới, là học nơi cái không của từ vị giới cho đến các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của thân giới (yếu tố thân thể, xét như giác quan xúc chạm), không học nơi cái không của xúc giới (yếu tố những gì thân chạm biết như nóng lạnh, mềm cứng), thân thức giới (yếu tố cái biết do thân), cùng thân xúc và các cảm thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra, thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của thân giới, là học nơi cái không của từ xúc giới cho đến các cảm thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của ý giới (yếu tố tâm ý), không học nơi cái không của pháp giới (ở đây là yếu tố các đối tượng mà ý nhận biết), ý thức giới (yếu tố cái biết do ý), cùng ý xúc và các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra, thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của ý giới, là học nơi cái không của từ pháp giới cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của địa giới (yếu tố đất, tức tính cứng chắc), không học nơi cái không của thủy, hỏa, phong, không, thức giới (yếu tố nước, lửa, gió, khoảng trống và tâm thức), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của địa giới, là học nơi cái không của thủy, hỏa, phong, không, thức giới. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của Khổ thánh đế (chân lý cao quý về khổ), không học nơi cái không của Tập, Diệt, Đạo thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ, về sự dứt khổ, về con đường dứt khổ), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của Khổ thánh đế, là học nơi cái không của Tập, Diệt, Đạo thánh đế. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của vô minh (sự mê muội, mắt xích đầu của mười hai nhân duyên), không học nơi cái không của hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu thán khổ ưu não (các mắt xích tiếp theo của chuỗi nhân duyên sinh tử, cho đến già chết cùng buồn rầu, than khóc, đau đớn, lo âu, phiền muộn), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của vô minh, là học nơi cái không của từ hành cho đến lão tử, sầu thán khổ ưu não. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của nội không (cái không của các giác quan bên trong), không học nơi cái không của ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không (các dạng cái không khác nhau: của đối tượng bên ngoài, của cả trong lẫn ngoài, của chính cái không, của không gian, của chân lý tối thượng, của pháp do tạo tác và không do tạo tác, cái không rốt ráo, của cái không đầu không cuối, của cái không có gì để bỏ, của cái không biến đổi, của bản tính, của nét riêng, của nét chung, của mọi pháp, của cái không nắm bắt được, của cái không có tính chất, của tự tính, và của cả hai), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của nội không, là học nơi cái không của từ ngoại không cho đến vô tính tự tính không. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của chân như (bộ mặt thật "đúng như vậy", không đổi của muôn pháp), không học nơi cái không của pháp giới (ở đây là bản thể chân thật trùm khắp muôn pháp), pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới (bản tính các pháp, tính không hư dối, không biến đổi, bình đẳng, lìa sinh khởi, sự an định và thường còn của các pháp, tận cùng của sự thật, cảnh giới rỗng rang như hư không, cảnh giới không thể nghĩ bàn), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của chân như, là học nơi cái không của từ pháp giới cho đến bất tư nghị giới. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của bố thí ba-la-mật-đa (ba-la-mật-đa: hạnh tu hoàn hảo đưa sang bờ giác ngộ; bố thí: ban cho người khác), không học nơi cái không của tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa (giữ giới trong sạch, nhẫn nhịn, siêng năng, thiền định, trí tuệ), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của bố thí ba-la-mật-đa, là học nơi cái không của tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định cõi Sắc), không học nơi cái không của tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn: từ, bi, hỉ, xả) và tứ vô sắc định (bốn tầng định cõi Vô sắc), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của tứ tĩnh lự, là học nơi cái không của tứ vô lượng, tứ vô sắc định. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của bát giải thoát (tám phép quán định giúp tâm thoát khỏi đắm nhiễm), không học nơi cái không của bát thắng xứ (tám phép quán vượt thắng cảnh), cửu thứ đệ định (chín tầng định lần lượt theo thứ tự), thập biến xứ (mười phép quán một thứ trùm khắp), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của bát giải thoát, là học nơi cái không của bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của tứ niệm trụ (bốn chỗ đặt sự tỉnh giác: thân, cảm thọ, tâm, các pháp), không học nơi cái không của tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi (bốn sự nỗ lực chân chính, bốn nền tảng của định và thần thông, năm gốc rễ đạo hạnh, năm sức mạnh, bảy yếu tố giác ngộ, tám nhánh của con đường thánh), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của tứ niệm trụ, là học nơi cái không của từ tứ chính đoạn cho đến bát thánh đạo chi. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của không giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ thấy các pháp đều không), không học nơi cái không của vô tướng, vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không bám hình tướng, và nhờ không còn mong cầu tạo tác), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của không giải thoát môn, là học nơi cái không của vô tướng, vô nguyện giải thoát môn. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của ngũ nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật), không học nơi cái không của lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của ngũ nhãn, là học nơi cái không của lục thần thông. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của Phật thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), không học nơi cái không của tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỉ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật (bốn điều không e sợ, bốn khả năng hiểu biết và diễn đạt không trở ngại, bốn tâm từ bi hỉ xả rộng lớn, mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật có), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của Phật thập lực, là học nơi cái không của từ tứ vô sở úy cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót), không học nơi cái không của hằng trụ xả tính (tính luôn an trú trong buông xả, không vướng mắc), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của vô vong thất pháp, là học nơi cái không của hằng trụ xả tính. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của nhất thiết trí (trí biết tổng quát rằng mọi pháp đều không), không học nơi cái không của đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành) và nhất thiết tướng trí (trí của Phật, biết trọn vẹn mọi tướng trạng chi tiết của tất cả các pháp), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của nhất thiết trí, là học nơi cái không của đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của tất cả các môn đà-la-ni (các pháp môn tổng trì, ghi nhớ giữ gìn giáo pháp không quên), không học nơi cái không của tất cả các môn tam-ma-địa (các pháp môn thiền định, giữ tâm chuyên nhất), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của tất cả các môn đà-la-ni, là học nơi cái không của tất cả các môn tam-ma-địa. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của bậc Dự lưu (bậc thánh vừa bước vào dòng thánh), không học nơi cái không của bậc Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán (bậc chỉ còn trở lại cõi người một lần, bậc không còn trở lại cõi Dục, bậc đã dứt sạch phiền não không còn tái sinh), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của bậc Dự lưu, là học nơi cái không của bậc Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của Dự lưu hướng, Dự lưu quả (hướng: giai đoạn đang tu tiến tới quả vị; quả: giai đoạn đã chứng đạt), không học nơi cái không của Nhất lai hướng, Nhất lai quả, Bất hoàn hướng, Bất hoàn quả, A-la-hán hướng, A-la-hán quả, thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của Dự lưu hướng, Dự lưu quả, là học nơi cái không của Nhất lai hướng, Nhất lai quả, Bất hoàn hướng, Bất hoàn quả, A-la-hán hướng, A-la-hán quả. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của bậc Độc giác (bậc tự giác ngộ nhờ quán nhân duyên, không cần thầy dạy), không học nơi cái không của Độc giác hướng, Độc giác quả, thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của bậc Độc giác, là học nơi cái không của Độc giác hướng, Độc giác quả. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của Bồ-tát Ma-ha-tát, không học nơi cái không của Tam-miệu-tam-Phật-đà (bậc Chính Đẳng Chính Giác, tức đức Phật), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của Bồ-tát Ma-ha-tát, là học nơi cái không của Tam-miệu-tam-Phật-đà. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của pháp của Bồ-tát Ma-ha-tát (các hạnh tu của bậc đại Bồ-tát), không học nơi cái không của vô thượng chính đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn, tức quả vị Phật), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của pháp của Bồ-tát Ma-ha-tát, là học nơi cái không của vô thượng chính đẳng bồ-đề. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học nơi cái không của Thanh văn thừa (con đường của người nghe lời Phật dạy mà tu đến quả A-la-hán), không học nơi cái không của Độc giác thừa (con đường của bậc Độc giác) và Vô thượng thừa (con đường cao tột đưa đến quả Phật), thì chính vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là học nơi cái không của Thanh văn thừa, là học nơi cái không của Độc giác thừa, Vô thượng thừa. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của sắc, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của thọ, tưởng, hành, thức, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của nhãn xứ, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của nhĩ, tỉ, thiệt, thân, ý xứ, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của sắc xứ, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ, ấy là vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của nhãn giới, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của sắc giới, nhãn thức giới cùng nhãn xúc và các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của nhĩ giới, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của thanh giới, nhĩ thức giới cùng nhĩ xúc và các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của tỉ giới, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của hương giới, tỉ thức giới cùng tỉ xúc và các cảm thọ do tỉ xúc làm duyên mà sinh ra, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của thiệt giới, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của vị giới, thiệt thức giới cùng thiệt xúc và các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của thân giới, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của xúc giới, thân thức giới cùng thân xúc và các cảm thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của ý giới, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của pháp giới, ý thức giới cùng ý xúc và các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra, ấy là vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của địa giới, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của thủy, hỏa, phong, không, thức giới, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của Khổ thánh đế, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của Tập, Diệt, Đạo thánh đế, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của vô minh, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu thán khổ ưu não, ấy là vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của nội không, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của chân như, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới, ấy là vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của bố thí ba-la-mật-đa, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của tứ tĩnh lự, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của tứ vô lượng, tứ vô sắc định, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của bát giải thoát, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của tứ niệm trụ, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của không giải thoát môn, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của vô tướng, vô nguyện giải thoát môn, ấy là vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của ngũ nhãn, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của lục thần thông, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của Phật thập lực, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỉ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của vô vong thất pháp, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của hằng trụ xả tính, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của nhất thiết trí, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của tất cả các môn đà-la-ni, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của tất cả các môn tam-ma-địa, ấy là vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của bậc Dự lưu, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của bậc Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của Dự lưu hướng, Dự lưu quả, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của Nhất lai hướng, Nhất lai quả, Bất hoàn hướng, Bất hoàn quả, A-la-hán hướng, A-la-hán quả, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của bậc Độc giác, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của Độc giác hướng, Độc giác quả, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của Bồ-tát Ma-ha-tát, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của Tam-miệu-tam-Phật-đà, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của pháp của Bồ-tát Ma-ha-tát, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của vô thượng chính đẳng bồ-đề, ấy là vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học nơi cái không của Thanh văn thừa, ấy là vì không chia làm hai; học nơi cái không của Độc giác thừa, Vô thượng thừa, ấy là vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi bố thí ba-la-mật-đa, có thể học nơi tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi nội không, có thể học nơi ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi chân như, có thể học nơi pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi Khổ thánh đế, có thể học nơi Tập, Diệt, Đạo thánh đế. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi tứ tĩnh lự, có thể học nơi tứ vô lượng, tứ vô sắc định. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi bát giải thoát, có thể học nơi bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi tứ niệm trụ, có thể học nơi tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi không giải thoát môn, có thể học nơi vô tướng, vô nguyện giải thoát môn. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi ngũ nhãn, có thể học nơi lục thần thông. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi Phật thập lực, có thể học nơi tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỉ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi vô vong thất pháp, có thể học nơi hằng trụ xả tính. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi nhất thiết trí, có thể học nơi đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi tất cả các môn đà-la-ni, có thể học nơi tất cả các môn tam-ma-địa. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi bậc Dự lưu, có thể học nơi bậc Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi Dự lưu hướng, Dự lưu quả, có thể học nơi Nhất lai hướng, Nhất lai quả, Bất hoàn hướng, Bất hoàn quả, A-la-hán hướng, A-la-hán quả. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi bậc Độc giác, có thể học nơi Độc giác hướng, Độc giác quả. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi Bồ-tát Ma-ha-tát, có thể học nơi Tam-miệu-tam-Phật-đà. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi pháp của Bồ-tát Ma-ha-tát, có thể học nơi vô thượng chính đẳng bồ-đề. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai. Kiều-thi-ca! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học nơi Thanh văn thừa, có thể học nơi Độc giác thừa, Vô thượng thừa. Vì sao vậy? Vì không chia làm hai.

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa (bộ kinh lớn về hạnh trí tuệ hoàn hảo đưa sang bờ giác ngộ), hết quyển thứ tám mươi sáu.

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ tám mươi bảy.

 Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video