Phẩm "Phần đầu — So lường công đức" thứ ba mươi, đoạn thứ bốn mươi lăm (so lường công đức: đem phước đức của các việc làm ra so sánh hơn kém với nhau).
Lại nữa, Kiều-thi-ca (tên gọi khác của trời Đế Thích, vua cõi trời Đao-lợi; ở đây Đức Phật đang nói với vị ấy)! Nếu có các thiện nam tử, thiện nữ nhân (những người nam, người nữ có lòng lành, tin theo Phật pháp) vì những người đã phát tâm Vô thượng Bồ-đề (lòng mong cầu đạt được sự giác ngộ cao tột không gì hơn, tức quả vị thành Phật) mà giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ thấu suốt bản chất thật của mọi sự vật, đưa người tu vượt qua bờ mê sang bờ giác ngộ), nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán (dùng tâm chăm chú xem xét, suy ngẫm) ý giới (căn của ý, tức khả năng nhận biết của tâm, xét như một yếu tố cấu thành con người) là thường (còn mãi, không thay đổi) hay vô thường (luôn biến đổi, không bền lâu). Không nên quán pháp giới (ở đây là toàn bộ các đối tượng mà ý nhận biết, như ý nghĩ, khái niệm), ý thức giới (sự hiểu biết, phân biệt nảy sinh khi ý tiếp xúc với đối tượng), ý xúc (sự tiếp xúc giữa ý, đối tượng và ý thức) cùng các thọ (cảm giác: vui, khổ, hoặc không vui không khổ) do ý xúc làm duyên (điều kiện giúp cho sự việc phát sinh) mà sinh ra, là thường hay vô thường. Vì sao? Vì ý giới thì tự tính (bản chất riêng, tự có, tự tồn tại của sự vật) của ý giới là không (trống rỗng, không có thực thể cố định); pháp giới, ý thức giới cùng ý xúc và các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra, thì tự tính của pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là không. Tự tính của ý giới ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, ý giới là bất khả đắc (không thể nắm bắt được, không thể tìm thấy như một cái có thật), thì thường hay vô thường của nó cũng không thể nắm bắt được; pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra đều không thể nắm bắt được, thì thường hay vô thường của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có ý giới v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có thường và vô thường của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán ý giới là lạc (vui sướng) hay khổ. Không nên quán pháp giới, ý thức giới cùng ý xúc và các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là lạc hay khổ. Vì sao? Vì ý giới thì tự tính của ý giới là không; pháp giới, ý thức giới cùng ý xúc và các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra, thì tự tính của pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là không. Tự tính của ý giới ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, ý giới không thể nắm bắt được, thì lạc và khổ của nó cũng không thể nắm bắt được; pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra đều không thể nắm bắt được, thì lạc và khổ của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có ý giới v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có lạc và khổ của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán ý giới là ngã (có một cái "tôi" chủ thể thật, thường còn, tự làm chủ) hay vô ngã (không có cái "tôi" thật như vậy). Không nên quán pháp giới, ý thức giới cùng ý xúc và các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là ngã hay vô ngã. Vì sao? Vì ý giới thì tự tính của ý giới là không; pháp giới, ý thức giới cùng ý xúc và các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra, thì tự tính của pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là không. Tự tính của ý giới ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, ý giới không thể nắm bắt được, thì ngã và vô ngã của nó cũng không thể nắm bắt được; pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra đều không thể nắm bắt được, thì ngã và vô ngã của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có ý giới v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có ngã và vô ngã của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán ý giới là tịnh (trong sạch) hay bất tịnh (nhơ bẩn). Không nên quán pháp giới, ý thức giới cùng ý xúc và các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là tịnh hay bất tịnh. Vì sao? Vì ý giới thì tự tính của ý giới là không; pháp giới, ý thức giới cùng ý xúc và các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra, thì tự tính của pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là không. Tự tính của ý giới ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, ý giới không thể nắm bắt được, thì tịnh và bất tịnh của nó cũng không thể nắm bắt được; pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra đều không thể nắm bắt được, thì tịnh và bất tịnh của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có ý giới v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có tịnh và bất tịnh của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Kiều-thi-ca! Các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy nói như vậy, đó gọi là giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa chân chính.
Lại nữa, Kiều-thi-ca! Nếu có các thiện nam tử, thiện nữ nhân vì những người đã phát tâm Vô thượng Bồ-đề mà giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa, nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán địa giới (yếu tố đất, tức tính cứng chắc trong vật chất) là thường hay vô thường. Không nên quán thủy giới (yếu tố nước, tính ướt, kết dính), hỏa giới (yếu tố lửa, tính nóng), phong giới (yếu tố gió, tính chuyển động), không giới (yếu tố khoảng trống) và thức giới (yếu tố nhận biết, tức tâm thức) là thường hay vô thường. Vì sao? Vì địa giới thì tự tính của địa giới là không; thủy, hỏa, phong, không, thức giới thì tự tính của thủy, hỏa, phong, không, thức giới là không. Tự tính của địa giới ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của thủy, hỏa, phong, không, thức giới ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, địa giới không thể nắm bắt được, thì thường hay vô thường của nó cũng không thể nắm bắt được; thủy, hỏa, phong, không, thức giới đều không thể nắm bắt được, thì thường hay vô thường của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có địa giới v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có thường và vô thường của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán địa giới là lạc hay khổ. Không nên quán thủy, hỏa, phong, không, thức giới là lạc hay khổ. Vì sao? Vì địa giới thì tự tính của địa giới là không; thủy, hỏa, phong, không, thức giới thì tự tính của thủy, hỏa, phong, không, thức giới là không. Tự tính của địa giới ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của thủy, hỏa, phong, không, thức giới ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, địa giới không thể nắm bắt được, thì lạc và khổ của nó cũng không thể nắm bắt được; thủy, hỏa, phong, không, thức giới đều không thể nắm bắt được, thì lạc và khổ của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có địa giới v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có lạc và khổ của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán địa giới là ngã hay vô ngã. Không nên quán thủy, hỏa, phong, không, thức giới là ngã hay vô ngã. Vì sao? Vì địa giới thì tự tính của địa giới là không; thủy, hỏa, phong, không, thức giới thì tự tính của thủy, hỏa, phong, không, thức giới là không. Tự tính của địa giới ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của thủy, hỏa, phong, không, thức giới ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, địa giới không thể nắm bắt được, thì ngã và vô ngã của nó cũng không thể nắm bắt được; thủy, hỏa, phong, không, thức giới đều không thể nắm bắt được, thì ngã và vô ngã của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có địa giới v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có ngã và vô ngã của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán địa giới là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán thủy, hỏa, phong, không, thức giới là tịnh hay bất tịnh. Vì sao? Vì địa giới thì tự tính của địa giới là không; thủy, hỏa, phong, không, thức giới thì tự tính của thủy, hỏa, phong, không, thức giới là không. Tự tính của địa giới ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của thủy, hỏa, phong, không, thức giới ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, địa giới không thể nắm bắt được, thì tịnh và bất tịnh của nó cũng không thể nắm bắt được; thủy, hỏa, phong, không, thức giới đều không thể nắm bắt được, thì tịnh và bất tịnh của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có địa giới v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có tịnh và bất tịnh của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Kiều-thi-ca! Các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy nói như vậy, đó gọi là giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa chân chính.
Lại nữa, Kiều-thi-ca! Nếu có các thiện nam tử, thiện nữ nhân vì những người đã phát tâm Vô thượng Bồ-đề mà giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa, nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán vô minh (sự mê mờ, không thấy rõ sự thật; khâu đầu tiên trong chuỗi mười hai nhân duyên dẫn đến sống chết luân hồi) là thường hay vô thường. Không nên quán hành (những hành động, tạo tác do mê lầm mà có), thức (tâm thức bắt đầu đi vào đời sống mới), danh sắc (thân và tâm lúc mới hình thành), lục xứ (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), xúc (sự tiếp xúc của giác quan với đối tượng), thọ (cảm giác), ái (lòng tham muốn, ưa thích), thủ (sự bám giữ, chấp lấy), hữu (sự hình thành nghiệp dẫn đến đời sống sau), sinh (sự ra đời), lão tử (già và chết), cùng sầu, than, khổ, ưu, não (buồn rầu, than khóc, đau khổ, lo âu, phiền muộn) là thường hay vô thường. Vì sao? Vì vô minh thì tự tính của vô minh là không; hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não, thì tự tính của hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não là không. Tự tính của vô minh ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, vô minh không thể nắm bắt được, thì thường hay vô thường của nó cũng không thể nắm bắt được; hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não đều không thể nắm bắt được, thì thường hay vô thường của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có vô minh v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có thường và vô thường của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán vô minh là lạc hay khổ. Không nên quán hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não là lạc hay khổ. Vì sao? Vì vô minh thì tự tính của vô minh là không; hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não, thì tự tính của hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não là không. Tự tính của vô minh ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, vô minh không thể nắm bắt được, thì lạc và khổ của nó cũng không thể nắm bắt được; hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não đều không thể nắm bắt được, thì lạc và khổ của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có vô minh v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có lạc và khổ của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán vô minh là ngã hay vô ngã. Không nên quán hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não là ngã hay vô ngã. Vì sao? Vì vô minh thì tự tính của vô minh là không; hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não, thì tự tính của hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não là không. Tự tính của vô minh ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, vô minh không thể nắm bắt được, thì ngã và vô ngã của nó cũng không thể nắm bắt được; hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não đều không thể nắm bắt được, thì ngã và vô ngã của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có vô minh v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có ngã và vô ngã của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán vô minh là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não là tịnh hay bất tịnh. Vì sao? Vì vô minh thì tự tính của vô minh là không; hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não, thì tự tính của hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não là không. Tự tính của vô minh ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, vô minh không thể nắm bắt được, thì tịnh và bất tịnh của nó cũng không thể nắm bắt được; hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não đều không thể nắm bắt được, thì tịnh và bất tịnh của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có vô minh v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có tịnh và bất tịnh của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Kiều-thi-ca! Các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy nói như vậy, đó gọi là giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa chân chính.
Lại nữa, Kiều-thi-ca! Nếu có các thiện nam tử, thiện nữ nhân vì những người đã phát tâm Vô thượng Bồ-đề mà giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa, nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán Bố thí ba-la-mật-đa (hạnh cho đi, giúp đỡ người khác một cách trọn vẹn, đưa đến bờ giác ngộ; "ba-la-mật-đa" nghĩa là hạnh tu đến bờ bên kia, tức hạnh tu hoàn hảo) là thường hay vô thường. Không nên quán Tịnh giới ba-la-mật-đa (hạnh giữ gìn giới luật trong sạch), An nhẫn ba-la-mật-đa (hạnh nhẫn nhịn, an nhiên chịu đựng), Tinh tiến ba-la-mật-đa (hạnh siêng năng, gắng sức không lười), Tĩnh lự ba-la-mật-đa (hạnh thiền định, giữ tâm lắng yên mà suy xét chuyên chú), Bát-nhã ba-la-mật-đa là thường hay vô thường. Vì sao? Vì Bố thí ba-la-mật-đa thì tự tính của Bố thí ba-la-mật-đa là không; Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì tự tính của Tịnh giới cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa là không. Tự tính của Bố thí ba-la-mật-đa ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của Tịnh giới cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, Bố thí ba-la-mật-đa không thể nắm bắt được, thì thường hay vô thường của nó cũng không thể nắm bắt được; Tịnh giới cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa đều không thể nắm bắt được, thì thường hay vô thường của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có Bố thí ba-la-mật-đa v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có thường và vô thường của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán Bố thí ba-la-mật-đa là lạc hay khổ. Không nên quán Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa là lạc hay khổ. Vì sao? Vì Bố thí ba-la-mật-đa thì tự tính của Bố thí ba-la-mật-đa là không; Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì tự tính của Tịnh giới cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa là không. Tự tính của Bố thí ba-la-mật-đa ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của Tịnh giới cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, Bố thí ba-la-mật-đa không thể nắm bắt được, thì lạc và khổ của nó cũng không thể nắm bắt được; Tịnh giới cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa đều không thể nắm bắt được, thì lạc và khổ của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có Bố thí ba-la-mật-đa v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có lạc và khổ của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán Bố thí ba-la-mật-đa là ngã hay vô ngã. Không nên quán Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa là ngã hay vô ngã. Vì sao? Vì Bố thí ba-la-mật-đa thì tự tính của Bố thí ba-la-mật-đa là không; Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì tự tính của Tịnh giới cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa là không. Tự tính của Bố thí ba-la-mật-đa ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của Tịnh giới cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, Bố thí ba-la-mật-đa không thể nắm bắt được, thì ngã và vô ngã của nó cũng không thể nắm bắt được; Tịnh giới cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa đều không thể nắm bắt được, thì ngã và vô ngã của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có Bố thí ba-la-mật-đa v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có ngã và vô ngã của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán Bố thí ba-la-mật-đa là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa là tịnh hay bất tịnh. Vì sao? Vì Bố thí ba-la-mật-đa thì tự tính của Bố thí ba-la-mật-đa là không; Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì tự tính của Tịnh giới cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa là không. Tự tính của Bố thí ba-la-mật-đa ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của Tịnh giới cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, Bố thí ba-la-mật-đa không thể nắm bắt được, thì tịnh và bất tịnh của nó cũng không thể nắm bắt được; Tịnh giới cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa đều không thể nắm bắt được, thì tịnh và bất tịnh của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có Bố thí ba-la-mật-đa v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có tịnh và bất tịnh của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Kiều-thi-ca! Các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy nói như vậy, đó gọi là giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa chân chính.
Lại nữa, Kiều-thi-ca! Nếu có các thiện nam tử, thiện nữ nhân vì những người đã phát tâm Vô thượng Bồ-đề mà giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa, nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán nội không (các giác quan bên trong như mắt, tai… vốn trống rỗng, không có thực thể) là thường hay vô thường. Không nên quán ngoại không (các đối tượng bên ngoài như hình sắc, âm thanh… vốn trống rỗng), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều trống rỗng), không không (ngay cái "không" ấy cũng là không, không nên bám vào), đại không (mười phương rộng lớn cũng trống rỗng), thắng nghĩa không (chân lý cao tột, tức Niết-bàn, cũng không có thực thể để bám vào), hữu vi không (những gì do nhân duyên tạo thành đều trống rỗng), vô vi không (những gì không do tạo tác, không sinh không diệt, cũng trống rỗng), tất cánh không (rốt ráo hoàn toàn trống rỗng), vô tế không (không có điểm khởi đầu và điểm kết thúc nên cũng trống rỗng), tán không (các sự vật vốn do hợp lại rồi tan rã nên trống rỗng), vô biến dị không (ngay cái không đổi khác cũng trống rỗng), bản tính không (bản tính vốn có của sự vật cũng trống rỗng), tự tướng không (đặc điểm riêng của từng sự vật cũng trống rỗng), cộng tướng không (đặc điểm chung của các sự vật, như vô thường, khổ, cũng trống rỗng), nhất thiết pháp không (tất cả mọi sự vật đều trống rỗng), bất khả đắc không (mọi sự vật đều không thể nắm bắt được nên trống rỗng), vô tính không (cái "không có tự tính" cũng trống rỗng), tự tính không (tự tính của sự vật vốn trống rỗng), vô tính tự tính không (cả "không có tự tính" lẫn "tự tính" đều trống rỗng) là thường hay vô thường. Vì sao? Vì nội không thì tự tính của nội không là không; ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không, thì tự tính của ngoại không cho đến vô tính tự tính không là không. Tự tính của nội không ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của ngoại không cho đến vô tính tự tính không ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, nội không không thể nắm bắt được, thì thường hay vô thường của nó cũng không thể nắm bắt được; ngoại không cho đến vô tính tự tính không đều không thể nắm bắt được, thì thường hay vô thường của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có nội không v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có thường và vô thường của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán nội không là lạc hay khổ. Không nên quán ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không là lạc hay khổ. Vì sao? Vì nội không thì tự tính của nội không là không; ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không, thì tự tính của ngoại không cho đến vô tính tự tính không là không. Tự tính của nội không ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của ngoại không cho đến vô tính tự tính không ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, nội không không thể nắm bắt được, thì lạc và khổ của nó cũng không thể nắm bắt được; ngoại không cho đến vô tính tự tính không đều không thể nắm bắt được, thì lạc và khổ của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có nội không v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có lạc và khổ của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán nội không là ngã hay vô ngã. Không nên quán ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không là ngã hay vô ngã. Vì sao? Vì nội không thì tự tính của nội không là không; ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không, thì tự tính của ngoại không cho đến vô tính tự tính không là không. Tự tính của nội không ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của ngoại không cho đến vô tính tự tính không ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, nội không không thể nắm bắt được, thì ngã và vô ngã của nó cũng không thể nắm bắt được; ngoại không cho đến vô tính tự tính không đều không thể nắm bắt được, thì ngã và vô ngã của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có nội không v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có ngã và vô ngã của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán nội không là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không là tịnh hay bất tịnh. Vì sao? Vì nội không thì tự tính của nội không là không; ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không, thì tự tính của ngoại không cho đến vô tính tự tính không là không. Tự tính của nội không ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của ngoại không cho đến vô tính tự tính không ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, nội không không thể nắm bắt được, thì tịnh và bất tịnh của nó cũng không thể nắm bắt được; ngoại không cho đến vô tính tự tính không đều không thể nắm bắt được, thì tịnh và bất tịnh của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có nội không v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có tịnh và bất tịnh của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Kiều-thi-ca! Các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy nói như vậy, đó gọi là giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa chân chính.
Lại nữa, Kiều-thi-ca! Nếu có các thiện nam tử, thiện nữ nhân vì những người đã phát tâm Vô thượng Bồ-đề mà giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa, nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán chân như (thực tướng chân thật, như như không đổi của mọi sự vật) là thường hay vô thường. Không nên quán pháp giới (ở đây chỉ cái nền tảng chân thật chung của mọi sự vật), pháp tính (bản tính chân thật của các sự vật), bất hư vọng tính (tính chân thật, không giả dối), bất biến dị tính (tính không biến đổi khác đi), bình đẳng tính (tính bằng nhau, không phân biệt cao thấp), ly sinh tính (tính lìa khỏi sự sinh ra), pháp định (sự nhất định, quy luật vững chắc của các sự vật), pháp trụ (sự an trụ thường hằng của chân lý), thực tế (cõi chân thật rốt ráo), hư không giới (cõi bao la như bầu trời trống không), bất tư nghị giới (cõi không thể suy nghĩ, bàn luận được) là thường hay vô thường. Vì sao? Vì chân như thì tự tính của chân như là không; pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới, thì tự tính của pháp giới cho đến bất tư nghị giới là không. Tự tính của chân như ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của pháp giới cho đến bất tư nghị giới ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, chân như không thể nắm bắt được, thì thường hay vô thường của nó cũng không thể nắm bắt được; pháp giới cho đến bất tư nghị giới đều không thể nắm bắt được, thì thường hay vô thường của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có chân như v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có thường và vô thường của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán chân như là lạc hay khổ. Không nên quán pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới là lạc hay khổ. Vì sao? Vì chân như thì tự tính của chân như là không; pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới, thì tự tính của pháp giới cho đến bất tư nghị giới là không. Tự tính của chân như ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của pháp giới cho đến bất tư nghị giới ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, chân như không thể nắm bắt được, thì lạc và khổ của nó cũng không thể nắm bắt được; pháp giới cho đến bất tư nghị giới đều không thể nắm bắt được, thì lạc và khổ của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có chân như v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có lạc và khổ của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán chân như là ngã hay vô ngã. Không nên quán pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới là ngã hay vô ngã. Vì sao? Vì chân như thì tự tính của chân như là không; pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới, thì tự tính của pháp giới cho đến bất tư nghị giới là không. Tự tính của chân như ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của pháp giới cho đến bất tư nghị giới ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, chân như không thể nắm bắt được, thì ngã và vô ngã của nó cũng không thể nắm bắt được; pháp giới cho đến bất tư nghị giới đều không thể nắm bắt được, thì ngã và vô ngã của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có chân như v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có ngã và vô ngã của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán chân như là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới là tịnh hay bất tịnh. Vì sao? Vì chân như thì tự tính của chân như là không; pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới, thì tự tính của pháp giới cho đến bất tư nghị giới là không. Tự tính của chân như ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của pháp giới cho đến bất tư nghị giới ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, chân như không thể nắm bắt được, thì tịnh và bất tịnh của nó cũng không thể nắm bắt được; pháp giới cho đến bất tư nghị giới đều không thể nắm bắt được, thì tịnh và bất tịnh của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có chân như v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có tịnh và bất tịnh của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Kiều-thi-ca! Các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy nói như vậy, đó gọi là giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa chân chính.
Lại nữa, Kiều-thi-ca! Nếu có các thiện nam tử, thiện nữ nhân vì những người đã phát tâm Vô thượng Bồ-đề mà giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa, nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán Khổ thánh đế (chân lý cao quý thứ nhất: đời sống trong vòng sinh tử là khổ) là thường hay vô thường. Không nên quán Tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân gây ra khổ, tức lòng tham muốn và phiền não), Diệt thánh đế (chân lý về sự chấm dứt khổ, tức Niết-bàn) và Đạo thánh đế (chân lý về con đường tu tập dẫn đến chấm dứt khổ) là thường hay vô thường. Vì sao? Vì Khổ thánh đế thì tự tính của Khổ thánh đế là không; Tập, Diệt, Đạo thánh đế thì tự tính của Tập, Diệt, Đạo thánh đế là không. Tự tính của Khổ thánh đế ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của Tập, Diệt, Đạo thánh đế ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, Khổ thánh đế không thể nắm bắt được, thì thường hay vô thường của nó cũng không thể nắm bắt được; Tập, Diệt, Đạo thánh đế đều không thể nắm bắt được, thì thường hay vô thường của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có Khổ thánh đế v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có thường và vô thường của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán Khổ thánh đế là lạc hay khổ. Không nên quán Tập, Diệt, Đạo thánh đế là lạc hay khổ. Vì sao? Vì Khổ thánh đế thì tự tính của Khổ thánh đế là không; Tập, Diệt, Đạo thánh đế thì tự tính của Tập, Diệt, Đạo thánh đế là không. Tự tính của Khổ thánh đế ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của Tập, Diệt, Đạo thánh đế ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, Khổ thánh đế không thể nắm bắt được, thì lạc và khổ của nó cũng không thể nắm bắt được; Tập, Diệt, Đạo thánh đế đều không thể nắm bắt được, thì lạc và khổ của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có Khổ thánh đế v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có lạc và khổ của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán Khổ thánh đế là ngã hay vô ngã. Không nên quán Tập, Diệt, Đạo thánh đế là ngã hay vô ngã. Vì sao? Vì Khổ thánh đế thì tự tính của Khổ thánh đế là không; Tập, Diệt, Đạo thánh đế thì tự tính của Tập, Diệt, Đạo thánh đế là không. Tự tính của Khổ thánh đế ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của Tập, Diệt, Đạo thánh đế ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, Khổ thánh đế không thể nắm bắt được, thì ngã và vô ngã của nó cũng không thể nắm bắt được; Tập, Diệt, Đạo thánh đế đều không thể nắm bắt được, thì ngã và vô ngã của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có Khổ thánh đế v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có ngã và vô ngã của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán Khổ thánh đế là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán Tập, Diệt, Đạo thánh đế là tịnh hay bất tịnh. Vì sao? Vì Khổ thánh đế thì tự tính của Khổ thánh đế là không; Tập, Diệt, Đạo thánh đế thì tự tính của Tập, Diệt, Đạo thánh đế là không. Tự tính của Khổ thánh đế ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của Tập, Diệt, Đạo thánh đế ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, Khổ thánh đế không thể nắm bắt được, thì tịnh và bất tịnh của nó cũng không thể nắm bắt được; Tập, Diệt, Đạo thánh đế đều không thể nắm bắt được, thì tịnh và bất tịnh của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có Khổ thánh đế v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có tịnh và bất tịnh của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Kiều-thi-ca! Các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy nói như vậy, đó gọi là giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa chân chính.
Lại nữa, Kiều-thi-ca! Nếu có các thiện nam tử, thiện nữ nhân vì những người đã phát tâm Vô thượng Bồ-đề mà giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa, nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán bốn tĩnh lự (bốn bậc thiền định từ thấp đến cao, trong đó tâm ngày càng lắng yên, trong sáng) là thường hay vô thường. Không nên quán bốn vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn đối với chúng sinh: từ — thương yêu ban vui, bi — xót thương cứu khổ, hỷ — vui theo niềm vui của người, xả — buông bỏ, bình đẳng không thiên vị) và bốn vô sắc định (bốn bậc thiền định cao vượt khỏi mọi hình sắc vật chất: Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ) là thường hay vô thường. Vì sao? Vì bốn tĩnh lự thì tự tính của bốn tĩnh lự là không; bốn vô lượng, bốn vô sắc định thì tự tính của bốn vô lượng, bốn vô sắc định là không. Tự tính của bốn tĩnh lự ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của bốn vô lượng, bốn vô sắc định ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, bốn tĩnh lự không thể nắm bắt được, thì thường hay vô thường của chúng cũng không thể nắm bắt được; bốn vô lượng, bốn vô sắc định đều không thể nắm bắt được, thì thường hay vô thường của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có bốn tĩnh lự v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có thường và vô thường của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán bốn tĩnh lự là lạc hay khổ. Không nên quán bốn vô lượng, bốn vô sắc định là lạc hay khổ. Vì sao? Vì bốn tĩnh lự thì tự tính của bốn tĩnh lự là không; bốn vô lượng, bốn vô sắc định thì tự tính của bốn vô lượng, bốn vô sắc định là không. Tự tính của bốn tĩnh lự ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của bốn vô lượng, bốn vô sắc định ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, bốn tĩnh lự không thể nắm bắt được, thì lạc và khổ của chúng cũng không thể nắm bắt được; bốn vô lượng, bốn vô sắc định đều không thể nắm bắt được, thì lạc và khổ của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có bốn tĩnh lự v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có lạc và khổ của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán bốn tĩnh lự là ngã hay vô ngã. Không nên quán bốn vô lượng, bốn vô sắc định là ngã hay vô ngã. Vì sao? Vì bốn tĩnh lự thì tự tính của bốn tĩnh lự là không; bốn vô lượng, bốn vô sắc định thì tự tính của bốn vô lượng, bốn vô sắc định là không. Tự tính của bốn tĩnh lự ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của bốn vô lượng, bốn vô sắc định ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, bốn tĩnh lự không thể nắm bắt được, thì ngã và vô ngã của chúng cũng không thể nắm bắt được; bốn vô lượng, bốn vô sắc định đều không thể nắm bắt được, thì ngã và vô ngã của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có bốn tĩnh lự v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có ngã và vô ngã của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lại nói thế này: "Này thiện nam tử! Ông nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không nên quán bốn tĩnh lự là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán bốn vô lượng, bốn vô sắc định là tịnh hay bất tịnh. Vì sao? Vì bốn tĩnh lự thì tự tính của bốn tĩnh lự là không; bốn vô lượng, bốn vô sắc định thì tự tính của bốn vô lượng, bốn vô sắc định là không. Tự tính của bốn tĩnh lự ấy tức chẳng phải là tự tính; tự tính của bốn vô lượng, bốn vô sắc định ấy cũng chẳng phải là tự tính. Nếu chẳng phải là tự tính thì đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, bốn tĩnh lự không thể nắm bắt được, thì tịnh và bất tịnh của chúng cũng không thể nắm bắt được; bốn vô lượng, bốn vô sắc định đều không thể nắm bắt được, thì tịnh và bất tịnh của chúng cũng không thể nắm bắt được. Vì sao thế? Vì ở đây còn không có bốn tĩnh lự v.v… nào có thể nắm bắt được, huống gì lại có tịnh và bất tịnh của chúng. Nếu ông tu được Bát-nhã như vậy, đó mới là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Kiều-thi-ca! Các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy nói như vậy, đó gọi là giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa chân chính.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ một trăm bốn mươi bảy.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ một trăm mười tám (?).
Tam tạng Pháp sư (vị thầy tinh thông cả ba kho tàng kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video