Phần đầu, phẩm "Mẹ của chư Phật", thứ bốn mươi mốt, đoạn bốn.
Lại nữa, Thiện Hiện (tức ngài Tu-bồ-đề, một trong mười đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về tánh không)! Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ trọn vẹn, thấy suốt bản chất thật của mọi sự vật, đưa người tu sang bờ giác ngộ) rất sâu xa có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không (dáng vẻ chân thật là tự thân nó không có bản chất riêng cố định nào) của thế gian (ở đây chỉ mọi sự vật, hiện tượng luôn biến đổi, hư hoại, cùng thế giới chúng sinh). Vì vậy nó được gọi là mẹ của các đức Phật (ý nói là nguồn sinh ra các đức Phật, vì nhờ trí tuệ này mà thành Phật). Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy thực tướng (dáng vẻ chân thật, bản chất thật) của thế gian.
– Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, danh hiệu của Phật)! Thế nào là Bát-nhã ba-la-mật-đa có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian?
– Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian sắc (phần vật chất, gồm thân thể và mọi hình tướng). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian thọ (cảm giác vui, khổ, hoặc không vui không khổ), tưởng (sự nhận biết, hình dung hình ảnh), hành (các hoạt động tạo tác của tâm, như ý muốn, quyết định) và thức (sự hiểu biết, phân biệt). Năm thứ này, gồm sắc, thọ, tưởng, hành, thức, gọi là năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian nhãn xứ (mắt, xét như chỗ làm phát sinh nhận thức). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian nhĩ xứ (tai), tị xứ (mũi), thiệt xứ (lưỡi), thân xứ (thân) và ý xứ (ý, tức tâm suy nghĩ). Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian sắc xứ (hình dáng, màu sắc, tức đối tượng của mắt). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian thanh xứ (âm thanh), hương xứ (mùi), vị xứ (vị), xúc xứ (những gì thân chạm vào) và pháp xứ (các đối tượng của ý, như ý niệm, hình ảnh trong tâm).
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian nhãn giới (mắt, xét như một trong mười tám yếu tố hợp thành sự nhận thức). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian sắc giới (hình sắc, tức đối tượng của mắt), nhãn thức giới (cái biết phát sinh nơi mắt), nhãn xúc (sự gặp gỡ giữa mắt, hình sắc và cái biết của mắt), cùng các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra (các cảm giác vui, khổ, không vui không khổ phát sinh từ sự gặp gỡ ấy).
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian nhĩ giới (tai). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian thanh giới (âm thanh), nhĩ thức giới (cái biết nơi tai), nhĩ xúc (sự gặp gỡ giữa tai, âm thanh và cái biết của tai), cùng các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian tị giới (mũi). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian hương giới (mùi), tị thức giới (cái biết nơi mũi), tị xúc (sự gặp gỡ nơi mũi), cùng các cảm thọ do tị xúc làm duyên mà sinh ra.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian thiệt giới (lưỡi). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian vị giới (vị), thiệt thức giới (cái biết nơi lưỡi), thiệt xúc (sự gặp gỡ nơi lưỡi), cùng các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian thân giới (thân). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian xúc giới (những gì thân chạm vào), thân thức giới (cái biết nơi thân), thân xúc (sự gặp gỡ nơi thân), cùng các cảm thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian ý giới (ý). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian pháp giới (ở đây là các đối tượng của ý), ý thức giới (cái biết nơi ý), ý xúc (sự gặp gỡ nơi ý), cùng các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian địa giới (yếu tố đất, tức tính cứng chắc). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian thủy giới (yếu tố nước, tính ẩm ướt), hỏa giới (yếu tố lửa, tính nóng), phong giới (yếu tố gió, tính chuyển động), không giới (yếu tố khoảng trống) và thức giới (yếu tố tâm thức). Đây là sáu yếu tố hợp thành thân và tâm.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian hành (các hành động tạo nghiệp), thức (tâm thức đi tái sinh), danh sắc (tâm và thân lúc mới thành hình), lục xứ (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc), thọ (cảm giác), ái (lòng ham muốn), thủ (sự bám giữ), hữu (sự hình thành một đời sống mới), sinh (sự ra đời), lão tử (già và chết), cùng sầu, than, khổ, ưu, não (buồn rầu, than khóc, đau khổ, lo âu, phiền muộn). Đây là chuỗi mười hai nhân duyên, tức mười hai mắt xích nối nhau làm chúng sinh trôi lăn trong sống chết.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian bố thí ba-la-mật-đa (sự cho tặng hoàn hảo; ba-la-mật-đa là pháp tu hoàn hảo đưa người sang bờ giác ngộ). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian tịnh giới ba-la-mật-đa (giữ giới trong sạch), an nhẫn ba-la-mật-đa (nhẫn nhịn, chịu đựng), tinh tiến ba-la-mật-đa (siêng năng không lười), tĩnh lự ba-la-mật-đa (thiền định, lắng tâm suy xét) và Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ). Đây là sáu pháp tu hoàn hảo của Bồ-tát.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian nội không (sáu giác quan bên trong đều không có thực thể). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian các thứ không sau đây: ngoại không (sáu đối tượng bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều là không), không không (chính cái "không" cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng, tức Niết-bàn, cũng là không), hữu vi không (những gì do nhân duyên tạo thành đều là không), vô vi không (những gì không do tạo tác cũng là không), tất cánh không (rốt ráo là không), vô tế không (không có đầu, không có cuối nên là không), tán không (các thứ vốn rời rạc, tan rã nên là không), vô biến dị không (cái không biến đổi cũng là không), bản tánh không (bản tánh vốn là không), tự tướng không (đặc điểm riêng của từng thứ là không), cộng tướng không (đặc điểm chung của mọi thứ là không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp, tức mọi sự vật, hiện tượng, đều là không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được nên là không), vô tánh không (không có thực thể nên là không), tự tánh không (tự tánh vốn là không) và vô tánh tự tánh không (cả cái không có thực thể lẫn tự tánh đều là không).
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian chân như (sự thật đúng như nó vốn là, không bao giờ thay đổi). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian pháp giới (ở đây là bản chất chung của mọi pháp), pháp tánh (tánh chất thật của các pháp), bất hư vọng tánh (tánh không hư dối), bất biến dị tánh (tánh không đổi khác), bình đẳng tánh (tánh như nhau, không phân biệt), ly sinh tánh (tánh lìa khỏi sinh diệt), pháp định (sự cố định không lay của pháp), pháp trụ (sự an trụ của pháp), thực tế (chỗ tận cùng chân thật của thực tại), hư không giới (cõi hư không) và bất tư nghì giới (cõi không thể nghĩ bàn). Đây là những tên gọi khác nhau của bản chất thật.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian khổ thánh đế (chân lý cao quý về khổ). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ), diệt thánh đế (chân lý về sự dứt khổ) và đạo thánh đế (chân lý về con đường dứt khổ).
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian bốn tĩnh lự (bốn tầng thiền định từ thấp lên cao). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian bốn vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả mở rộng đến vô biên chúng sinh) và bốn vô sắc định (bốn tầng định cao hơn, vượt khỏi mọi hình sắc).
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian tám giải thoát (tám pháp định giúp thoát khỏi sự ràng buộc). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian tám thắng xứ (tám phép quán giúp làm chủ đối tượng), chín thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp nhau theo thứ lớp) và mười biến xứ (mười phép quán một yếu tố như đất, nước, lửa, gió, màu xanh… trùm khắp mọi nơi).
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian bốn niệm trụ (bốn chỗ đặt tâm tỉnh giác: thân, cảm thọ, tâm và pháp). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian bốn chánh đoạn (bốn sự nỗ lực đúng: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm sinh điều thiện chưa có, tăng trưởng điều thiện đã có), bốn thần túc (bốn nền tảng của năng lực thần diệu: ý muốn, siêng năng, tâm chuyên nhất, quán xét), năm căn (năm gốc lành: lòng tin, siêng năng, nhớ nghĩ đúng, định, trí tuệ), năm lực (năm sức mạnh phát triển từ năm căn ấy), bảy đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ) và tám thánh đạo chi (tám nhánh của con đường chánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng).
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian không giải thoát môn (cửa giải thoát bằng cách quán mọi pháp đều không). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát bằng cách quán không có hình tướng nào để nắm bắt) và vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát bằng cách không còn mong cầu điều gì).
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian mười địa của Bồ-tát (mười giai đoạn tu chứng của Bồ-tát, tức người tu cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh).
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian năm loại mắt (mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp và mắt Phật, tức năm mức độ thấy biết). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm như thấy xa, nghe xa, biết tâm người khác, biết các đời trước, biến hóa tự tại, dứt sạch phiền não).
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian bốn vô sở úy (bốn điều không hề sợ hãi khi Phật thuyết pháp), bốn vô ngại giải (bốn sự hiểu biết và nói năng thông suốt không trở ngại), đại từ (lòng thương lớn, ban niềm vui), đại bi (lòng xót thương lớn, cứu khổ), đại hỷ (niềm vui lớn khi chúng sinh được an lạc), đại xả (tâm buông bỏ lớn, bình đẳng với tất cả) và mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có).
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian pháp không quên mất (luôn nhớ rõ, không bao giờ sai sót). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian hằng trụ xả tánh (tánh luôn an trú trong sự buông xả, tâm lúc nào cũng bình thản).
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian nhất thiết trí (trí biết toàn thể các pháp ở mặt chung, tức tánh không của chúng). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành) và nhất thiết tướng trí (trí biết rõ mọi tướng trạng của mọi pháp, tức trí tuệ viên mãn của Phật).
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian tất cả các pháp môn đà-la-ni (năng lực ghi nhớ và nắm giữ trọn vẹn giáo pháp, không để quên mất). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian tất cả các pháp môn tam-ma-địa (các phép định, tâm chuyên chú vào một chỗ).
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian quả Dự lưu (quả vị thánh đầu tiên, người bắt đầu bước vào dòng thánh). Nó cũng chỉ cho thấy tướng tự tánh không của thế gian quả Nhất lai (chỉ còn trở lại cõi người một lần nữa), quả Bất hoàn (không còn trở lại cõi Dục, tức cõi còn ham muốn) và quả A-la-hán (đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh).
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian sự giác ngộ của bậc Độc giác (người tự mình tu mà giác ngộ vào thời không có Phật ra đời).
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian tất cả hạnh tu của các Bồ-tát ma-ha-tát (các vị Bồ-tát lớn).
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng tự tánh không của thế gian vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh và trọn vẹn) của các đức Phật.
Thiện Hiện! Vì nghĩa như vậy, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa có thể chỉ cho các đức Phật thấy thực tướng của thế gian, nên gọi là mẹ của các đức Phật.
Lại nữa, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không (vừa không có thực thể, vừa không có tự tánh) của thế gian, nên gọi là mẹ của các đức Phật. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy thực tướng của thế gian.
– Bạch Thế Tôn! Thế nào là Bát-nhã ba-la-mật-đa có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian?
– Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian sắc, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian thọ, tưởng, hành, thức.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian nhãn xứ, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xứ. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian sắc xứ, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian nhãn giới, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian sắc giới, nhãn thức giới, nhãn xúc cùng các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian nhĩ giới, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian thanh giới, nhĩ thức giới, nhĩ xúc cùng các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian tị giới, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian hương giới, tị thức giới, tị xúc cùng các cảm thọ do tị xúc làm duyên mà sinh ra.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian thiệt giới, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian vị giới, thiệt thức giới, thiệt xúc cùng các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian thân giới, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian xúc giới, thân thức giới, thân xúc cùng các cảm thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian ý giới, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian pháp giới, ý thức giới, ý xúc cùng các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian địa giới, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian thủy, hỏa, phong, không, thức giới. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian vô minh, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian bố thí ba-la-mật-đa, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian nội không, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian chân như, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian pháp giới, pháp tánh, bất hư vọng tánh, bất biến dị tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghì giới.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian khổ thánh đế, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian tập, diệt, đạo thánh đế. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian bốn tĩnh lự, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian bốn vô lượng, bốn vô sắc định. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian tám giải thoát, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian bốn niệm trụ, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian không giải thoát môn, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian vô tướng, vô nguyện giải thoát môn. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian mười địa của Bồ-tát.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian năm loại mắt, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian sáu thần thông. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian mười lực của Phật, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian pháp không quên mất, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian hằng trụ xả tánh.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian nhất thiết trí, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian tất cả các pháp môn đà-la-ni, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian tất cả các pháp môn tam-ma-địa.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian quả Dự lưu, và tướng vô tánh tự tánh không của thế gian quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian sự giác ngộ của bậc Độc giác. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian tất cả hạnh tu của các Bồ-tát ma-ha-tát. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng vô tánh tự tánh không của thế gian vô thượng chánh đẳng bồ-đề của các đức Phật.
Thiện Hiện! Vì nghĩa như vậy, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa có thể chỉ cho các đức Phật thấy thực tướng của thế gian, nên gọi là mẹ của các đức Phật.
Lại nữa, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không (hoàn toàn là không, không xen lẫn chút gì có thật) của thế gian, nên gọi là mẹ của các đức Phật. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy thực tướng của thế gian.
– Bạch Thế Tôn! Thế nào là Bát-nhã ba-la-mật-đa có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian?
– Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian sắc, và tướng thuần không của thế gian thọ, tưởng, hành, thức. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian nhãn xứ, và tướng thuần không của thế gian nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xứ. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian sắc xứ, và tướng thuần không của thế gian thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian nhãn giới, và tướng thuần không của thế gian sắc giới, nhãn thức giới, nhãn xúc cùng các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian nhĩ giới, và tướng thuần không của thế gian thanh giới, nhĩ thức giới, nhĩ xúc cùng các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian tị giới, và tướng thuần không của thế gian hương giới, tị thức giới, tị xúc cùng các cảm thọ do tị xúc làm duyên mà sinh ra.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian thiệt giới, và tướng thuần không của thế gian vị giới, thiệt thức giới, thiệt xúc cùng các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian thân giới, và tướng thuần không của thế gian xúc giới, thân thức giới, thân xúc cùng các cảm thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian ý giới, và tướng thuần không của thế gian pháp giới, ý thức giới, ý xúc cùng các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian địa giới, và tướng thuần không của thế gian thủy, hỏa, phong, không, thức giới. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian vô minh, và tướng thuần không của thế gian hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian bố thí ba-la-mật-đa, và tướng thuần không của thế gian tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian nội không, và tướng thuần không của thế gian ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian chân như, và tướng thuần không của thế gian pháp giới, pháp tánh, bất hư vọng tánh, bất biến dị tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghì giới.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian khổ thánh đế, và tướng thuần không của thế gian tập, diệt, đạo thánh đế. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian bốn tĩnh lự, và tướng thuần không của thế gian bốn vô lượng, bốn vô sắc định. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian tám giải thoát, và tướng thuần không của thế gian tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian bốn niệm trụ, và tướng thuần không của thế gian bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian không giải thoát môn, và tướng thuần không của thế gian vô tướng, vô nguyện giải thoát môn. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian mười địa của Bồ-tát. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian năm loại mắt, và tướng thuần không của thế gian sáu thần thông. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian mười lực của Phật, và tướng thuần không của thế gian bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian pháp không quên mất, và tướng thuần không của thế gian hằng trụ xả tánh.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian nhất thiết trí, và tướng thuần không của thế gian đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian tất cả các pháp môn đà-la-ni, và tướng thuần không của thế gian tất cả các pháp môn tam-ma-địa. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian quả Dự lưu, và tướng thuần không của thế gian quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian sự giác ngộ của bậc Độc giác. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian tất cả hạnh tu của các Bồ-tát ma-ha-tát. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần không của thế gian vô thượng chánh đẳng bồ-đề của các đức Phật.
Thiện Hiện! Vì nghĩa như vậy, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa có thể chỉ cho các đức Phật thấy thực tướng của thế gian, nên gọi là mẹ của các đức Phật.
Lại nữa, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện (hoàn toàn không có hình tướng nào để nắm bắt và không có gì để mong cầu) của thế gian, nên gọi là mẹ của các đức Phật. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy thực tướng của thế gian.
– Bạch Thế Tôn! Thế nào là Bát-nhã ba-la-mật-đa có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian?
– Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian sắc, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian thọ, tưởng, hành, thức. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian nhãn xứ, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xứ. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian sắc xứ, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian nhãn giới, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian sắc giới, nhãn thức giới, nhãn xúc cùng các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian nhĩ giới, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian thanh giới, nhĩ thức giới, nhĩ xúc cùng các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian tị giới, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian hương giới, tị thức giới, tị xúc cùng các cảm thọ do tị xúc làm duyên mà sinh ra.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian thiệt giới, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian vị giới, thiệt thức giới, thiệt xúc cùng các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian thân giới, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian xúc giới, thân thức giới, thân xúc cùng các cảm thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian ý giới, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian pháp giới, ý thức giới, ý xúc cùng các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian địa giới, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian thủy, hỏa, phong, không, thức giới. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian vô minh, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian bố thí ba-la-mật-đa, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian nội không, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian chân như, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian pháp giới, pháp tánh, bất hư vọng tánh, bất biến dị tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghì giới.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian khổ thánh đế, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian tập, diệt, đạo thánh đế. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian bốn tĩnh lự, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian bốn vô lượng, bốn vô sắc định. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian tám giải thoát, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian bốn niệm trụ, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian không giải thoát môn, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian vô tướng, vô nguyện giải thoát môn. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian mười địa của Bồ-tát. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian năm loại mắt, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian sáu thần thông. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian mười lực của Phật, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian pháp không quên mất, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian hằng trụ xả tánh.
Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian nhất thiết trí, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian tất cả các pháp môn đà-la-ni, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian tất cả các pháp môn tam-ma-địa. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian quả Dự lưu, và tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian sự giác ngộ của bậc Độc giác. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian tất cả hạnh tu của các Bồ-tát ma-ha-tát. Nó có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng thuần vô tướng vô nguyện của thế gian vô thượng chánh đẳng bồ-đề của các đức Phật.
Thiện Hiện! Vì nghĩa như vậy, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa có thể chỉ cho các đức Phật thấy thực tướng của thế gian, nên gọi là mẹ của các đức Phật.
Lại nữa, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa có thể chỉ cho các đức Phật thấy tướng của thế gian, nghĩa là khiến các ngài không khởi lên ý niệm về đời này, cũng không khởi lên ý niệm về đời khác. Vì sao vậy? Vì thật ra không có pháp nào để có thể khởi lên ý niệm về đời này hay đời khác.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video