Hội thứ nhất – Phẩm Vô Tận (phẩm nói về sự không cùng tận), thứ năm mươi chín, phần hai.
Thiện Hiện (tên một vị đại đệ tử của Phật, tức Tu-bồ-đề, người hiểu sâu nhất về tính Không), ông nên biết: vì bố thí ba-la-mật-đa như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi (làm phát sinh) Bát-nhã ba-la-mật-đa. Giải nghĩa các thuật ngữ:
- Ba-la-mật-đa: hạnh tu trọn vẹn, đưa người từ bờ mê sang bờ giải thoát.
- Bố thí ba-la-mật-đa: hạnh cho tặng một cách trọn vẹn, gồm tài vật, giáo pháp và sự che chở.
- Bồ-tát: người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh.
- Ma-ha-tát: bậc đại sĩ, bậc lớn.
- Bát-nhã ba-la-mật-đa: trí tuệ thấu suốt bản chất thật của mọi sự vật, đưa đến bờ giải thoát.
Vì tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Giải nghĩa:
- Tịnh giới: giữ giới luật trong sạch.
- An nhẫn: nhẫn nhục, chịu đựng mà tâm vẫn yên.
- Tinh tiến: siêng năng không lùi bước.
- Tĩnh lự: thiền định, lắng tâm mà quán xét.
Thiện Hiện, ông nên biết: vì nội không như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. "Không" ở đây nghĩa là không có tự thể cố định, độc lập. Nội không là sáu giác quan bên trong đều không có tự thể.
Vì ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Giải nghĩa từng loại "không":
- Ngoại không: sáu cảnh bên ngoài là không.
- Nội ngoại không: cả trong lẫn ngoài đều không.
- Không không: chính cái "không" cũng là không.
- Đại không: mười phương rộng lớn cũng là không.
- Thắng nghĩa không: chân lý tối cao cũng là không.
- Hữu vi không: những gì do nhân duyên tạo thành là không.
- Vô vi không: những gì không do tạo tác cũng là không.
- Tất cánh không: rốt ráo là không.
- Vô tế không: không có điểm khởi đầu hay kết thúc.
- Tán không: những gì do tụ hợp rồi tan rã là không.
- Vô biến dị không: cái không đổi khác cũng là không.
- Bản tính không: tính vốn có là không.
- Tự tướng không: đặc tính riêng là không.
- Cộng tướng không: đặc tính chung là không.
- Nhất thiết pháp không: mọi sự vật, hiện tượng (gọi là "pháp") đều không.
- Bất khả đắc không: không thể nắm bắt được.
- Vô tính không: không có tự thể.
- Tự tính không: tự tính là không.
- Vô tính tự tính không: cả cái không có tự thể lẫn tự tính đều là không.
Thiện Hiện, ông nên biết: vì chân như (bản tính chân thật, "như vậy" của mọi pháp) như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Vì pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Đây đều là những tên khác của chân như:
- Pháp giới: cảnh giới chân thật của các pháp.
- Pháp tính: bản tính của các pháp.
- Bất hư vọng tính: tính không giả dối.
- Bất biến dị tính: tính không đổi khác.
- Bình đẳng tính: tính bình đẳng như nhau.
- Ly sinh tính: tính lìa khỏi sự sinh khởi.
- Pháp định: tính quyết định, không lay chuyển của pháp.
- Pháp trụ: pháp luôn an trụ như vậy.
- Thực tế: bến bờ chân thật.
- Hư không giới: cõi rộng như hư không.
- Bất tư nghị giới: cõi không thể nghĩ bàn.
Thiện Hiện, ông nên biết: vì Khổ thánh đế như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Thánh đế là chân lý cao quý; Khổ thánh đế là sự thật về khổ đau.
Vì Tập, Diệt, Đạo thánh đế như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Giải nghĩa:
- Tập: sự thật về nguyên nhân của khổ.
- Diệt: sự thật về khổ dứt hết, tức Niết-bàn.
- Đạo: sự thật về con đường dứt khổ.
Thiện Hiện, ông nên biết: vì tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định của cõi sắc, tức cõi còn thân hình vi tế) như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Vì tứ vô lượng, tứ vô sắc định như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Giải nghĩa:
- Tứ vô lượng: bốn tâm rộng lớn không giới hạn là thương yêu, xót thương, vui theo và buông xả.
- Tứ vô sắc định: bốn tầng định của cõi vô sắc, vượt khỏi mọi hình sắc.
Thiện Hiện, ông nên biết: vì bát giải thoát (tám pháp thiền quán giúp thoát khỏi ràng buộc) như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Vì bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Giải nghĩa:
- Bát thắng xứ: tám pháp quán giúp làm chủ, vượt thắng cảnh được quán.
- Cửu thứ đệ định: chín tầng định nối nhau lần lượt, gồm bốn thiền, bốn định vô sắc và diệt thọ tưởng định.
- Thập biến xứ: mười pháp quán một yếu tố trùm khắp mọi nơi, là đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, hư không và thức.
Thiện Hiện, ông nên biết: vì tứ niệm trụ (bốn phép giữ tâm tỉnh giác, quán sát thân, cảm thọ, tâm và các pháp) như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Vì tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Giải nghĩa:
- Tứ chính đoạn: bốn sự siêng năng đúng đắn, là dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều thiện chưa có được sinh ra, và làm cho điều thiện đã có được tăng thêm.
- Tứ thần túc: bốn nền tảng của thiền định nhiệm mầu, là ý muốn, sự siêng năng, tâm chuyên nhất và sự quán xét.
- Ngũ căn: năm gốc lành, là lòng tin, siêng năng, tỉnh giác, định và tuệ.
- Ngũ lực: năm sức mạnh do năm gốc lành ấy lớn mạnh mà thành.
- Thất đẳng giác chi: bảy yếu tố dẫn đến giác ngộ.
- Bát thánh đạo chi: tám nhánh của con đường chân chính, như thấy biết đúng, suy nghĩ đúng, v.v.
Thiện Hiện, ông nên biết: vì không giải thoát môn như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. "Giải thoát môn" là cánh cửa đi vào giải thoát; không giải thoát môn là thấy mọi pháp đều không.
Vì vô tướng, vô nguyện giải thoát môn như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Giải nghĩa:
- Vô tướng: không chấp vào hình tướng.
- Vô nguyện: không còn mong cầu, tạo tác gì.
Thiện Hiện, ông nên biết: vì ngũ nhãn như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Ngũ nhãn là năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp và mắt Phật.
Vì lục thần thông như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Lục thần thông là sáu năng lực siêu phàm:
- Biến hóa và đi lại tự tại.
- Tai nghe xa.
- Biết tâm người khác.
- Biết các đời trước.
- Mắt thấy xa.
- Dứt sạch phiền não.
Thiện Hiện, ông nên biết: vì Phật thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Vì tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, thập bát Phật bất cộng pháp như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Giải nghĩa:
- Tứ vô sở úy: bốn điều Phật hoàn toàn không e sợ khi giảng dạy.
- Tứ vô ngại giải: bốn khả năng hiểu và diễn giải không trở ngại, về pháp, về nghĩa, về lời nói và về tài biện thuyết.
- Đại từ: lòng thương lớn, ban niềm vui.
- Đại bi: lòng xót thương lớn, cứu khổ.
- Đại hỷ: niềm vui lớn khi chúng sinh được an vui.
- Đại xả: buông xả lớn, đối xử bình đẳng không thiên vị.
- Thập bát Phật bất cộng pháp: mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có.
Thiện Hiện, ông nên biết: vì vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên mất điều cần nhớ) như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Vì hằng trụ xả tính (tính luôn an trú trong sự buông xả, bình thản) như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, ông nên biết: vì nhất thiết trí (trí biết khái quát mọi pháp) như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Vì đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Giải nghĩa:
- Đạo tướng trí: trí biết rõ mọi con đường tu.
- Nhất thiết tướng trí: trí biết rõ từng tướng trạng sai khác của mọi pháp, tức trí tuệ của Phật.
Thiện Hiện, ông nên biết: vì tất cả đà-la-ni môn (pháp môn tổng trì, tức khả năng ghi nhớ, gìn giữ giáo pháp không để mất) như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Vì tất cả tam-ma-địa môn (các pháp môn thiền định, giữ tâm chuyên chú vào một chỗ) như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, ông nên biết: vì quả Dự lưu (quả vị đầu tiên của bậc Thánh, mới được dự vào dòng Thánh) như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Vì các quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Giải nghĩa:
- Nhất lai: còn trở lại cõi người một lần nữa.
- Bất hoàn: không còn trở lại cõi dục, tức cõi còn ham muốn.
- A-la-hán: bậc đã dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử.
Thiện Hiện, ông nên biết: vì Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc Độc giác, người tự tu tự ngộ không cần thầy, thường xuất hiện vào thời không có Phật) như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, ông nên biết: vì tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, ông nên biết: vì vô thượng chính đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của chư Phật) của chư Phật như hư không, không cùng tận, nên Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, Thiện Hiện, Bồ-tát Ma-ha-tát quán xét các khâu dưới đây đều như hư không, không cùng tận, nên cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Đó là mười hai khâu của vòng sinh tử:
- Vô minh: sự mê muội, không thấy rõ sự thật.
- Hành: những tạo tác của thân, lời nói và ý nghĩ do mê muội mà có.
- Thức: tâm thức đi vào đời sống mới.
- Danh sắc: phần tâm và phần thân lúc mới thành hình.
- Lục xứ: sáu giác quan là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý.
- Xúc: sự tiếp xúc giữa giác quan với đối tượng.
- Thụ: sự cảm nhận vui, khổ hay không vui không khổ.
- Ái: lòng tham muốn.
- Thủ: sự bám giữ.
- Hữu: sự tồn tại, tức nghiệp đã tạo dẫn tới đời sau.
- Sinh: sự sinh ra.
- Già, chết, buồn rầu, than khóc, khổ, lo âu, phiền não.
Như vậy, Thiện Hiện, Bồ-tát Ma-ha-tát cần phải dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, ông nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát quán sát mười hai duyên khởi như thế thì xa lìa được nhị biên. Mười hai duyên khởi là mười hai khâu nối nhau, khâu trước làm điều kiện cho khâu sau, tạo thành vòng sinh tử. Nhị biên là hai thái cực sai lệch: chấp có với chấp không, hoặc chấp còn mãi với chấp mất hẳn. Đây là phép quán mầu nhiệm riêng của các Bồ-tát, không ai khác có được.
Thiện Hiện, ông nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát ngồi nơi tòa bồ-đề (chỗ ngồi thành đạo) quán sát đúng như thật mười hai duyên khởi, thấy chúng như hư không, không thể cùng tận. Nhờ vậy các vị mau chóng chứng được nhất thiết trí trí (trí tuệ biết tất cả, tức trí tuệ của Phật).
Thiện Hiện, ông nên biết: nếu Bồ-tát Ma-ha-tát dùng hành tướng như hư không không cùng tận để thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, quán sát đúng như thật mười hai duyên khởi, thì không rơi vào bậc Thanh văn và bậc Độc giác, mà sẽ an trụ nơi vô thượng chính đẳng bồ-đề. Hành tướng là cách thức tâm vận hành khi quán xét. Thanh văn là người nghe lời Phật dạy rồi tu, cầu thành A-la-hán.
Thiện Hiện, trong số các bổ-đặc-già-la (con người, cá thể) theo Bồ-tát thừa (con đường tu của Bồ-tát), nếu có ai thoái chuyển (lùi bước) đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề, thì đều là vì không nương vào thiện xảo tác ý (cách khởi tâm suy xét khéo léo) để dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Do họ không hiểu rõ: Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào để có thể dùng hành tướng như hư không không cùng tận mà quán sát đúng như thật mười hai duyên khởi, rồi dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, ông nên biết: những ai an trụ nơi Bồ-tát thừa mà thoái chuyển đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề, đều là vì xa lìa thiện xảo phương tiện (cách khéo léo, thích hợp) để dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, ông nên biết: những Bồ-tát Ma-ha-tát không thoái chuyển đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề, đều là nhờ nương vào thiện xảo phương tiện để dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu.
Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ nương vào thiện xảo phương tiện như vậy mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng hành tướng như hư không không cùng tận để quán sát đúng như thật mười hai duyên khởi, rồi dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ nương vào thiện xảo phương tiện như vậy mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng hành tướng như hư không không cùng tận để quán sát đúng như thật Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu. Do đó mà dẫn khởi được Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu.
Lại nữa, Thiện Hiện, khi Bồ-tát Ma-ha-tát quán sát pháp duyên khởi như vậy, thì:
- Không thấy có pháp nào không có nguyên nhân mà sinh ra.
- Không thấy có pháp nào không có nguyên nhân mà diệt mất.
- Không thấy có pháp nào thường còn mãi không diệt.
- Không thấy có pháp nào là một chủ thể thường còn. Kinh nêu ra các tên gọi của chủ thể ấy: ngã (cái "tôi" thật có), hữu tình (chúng sinh có tình thức), mệnh giả (kẻ có mạng sống), sinh giả (kẻ được sinh ra), dưỡng giả (kẻ được nuôi lớn), sĩ phu (con người hành động), bổ-đặc-già-la (kẻ trôi lăn qua các đời), ý sinh (kẻ sinh ra từ ý), nho đồng (người trẻ), tác giả (kẻ làm), sử tác giả (kẻ khiến người khác làm), khởi giả (kẻ khởi lên), sử khởi giả (kẻ khiến người khác khởi lên), thụ giả (kẻ nhận chịu), sử thụ giả (kẻ khiến người khác nhận chịu), tri giả (kẻ biết), sử tri giả (kẻ khiến người khác biết), kiến giả (kẻ thấy), sử kiến giả (kẻ khiến người khác thấy).
- Không thấy có pháp nào là thường còn hay vô thường (đổi thay), là vui hay khổ, là có cái "tôi" thật hay vô ngã (không có cái "tôi" thật), là sạch hay không sạch, là vắng lặng hay không vắng lặng, là xa lìa hay không xa lìa.
Thiện Hiện, ông nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì phải quán sát duyên khởi như vậy mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, ông nên biết: khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy sắc (phần hình chất, thân thể và vật chất) là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy thụ, tưởng, hành, thức là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Sắc, thụ, tưởng, hành, thức gọi chung là năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người:
- Thụ: sự cảm nhận.
- Tưởng: sự nhận biết hình ảnh, khái niệm.
- Hành: các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn.
- Thức: sự phân biệt, nhận biết.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy nhãn xứ là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. "Xứ" là chỗ làm phát sinh nhận thức; nhãn xứ là con mắt. Cũng không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ (tai, mũi, lưỡi, thân, ý) là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt) là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Đó lần lượt là âm thanh, mùi, vị, vật chạm vào thân, và đối tượng của ý.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy nhãn giới là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. "Giới" là yếu tố có phạm vi riêng; nhãn giới là yếu tố con mắt. Cũng không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy sắc giới (ở đây là yếu tố hình sắc làm đối tượng của mắt) là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy thanh, hương, vị, xúc, pháp giới là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy nhãn thức giới (yếu tố tâm thức nhận biết qua mắt) là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy nhãn xúc (sự gặp gỡ giữa mắt, hình sắc và tâm thức nhận biết qua mắt) là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy các cảm thụ do nhãn xúc làm duyên (điều kiện) mà sinh ra là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy các cảm thụ do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên mà sinh ra là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy địa giới (yếu tố đất, tức tính cứng chắc) là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy thủy, hỏa, phong, không, thức giới là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Đó lần lượt là yếu tố nước, lửa, gió, khoảng trống và tâm thức.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy vô minh là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thụ, ái, thủ, hữu, sinh, già chết, buồn rầu, than khóc, khổ, lo âu, phiền não là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy bố thí ba-la-mật-đa là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy nội không là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy các loại "không" sau đây là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa: ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy chân như là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy Khổ thánh đế là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy Tập, Diệt, Đạo thánh đế là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy tứ tĩnh lự là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy tứ vô lượng, tứ vô sắc định là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy bát giải thoát là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy tứ niệm trụ là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy không giải thoát môn là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy vô tướng, vô nguyện giải thoát môn là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy ngũ nhãn là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy lục thần thông là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy Phật thập lực là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, thập bát Phật bất cộng pháp là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy vô vong thất pháp là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy hằng trụ xả tính là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy nhất thiết trí là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy tất cả đà-la-ni môn là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy tất cả tam-ma-địa môn là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy quả Dự lưu là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa. Cũng không thấy các quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy Độc giác bồ-đề là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa.
Lại nữa, Thiện Hiện, khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không thấy có Bát-nhã ba-la-mật-đa nào được hành, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy Bát-nhã ba-la-mật-đa được hành.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy hành tĩnh lự, tinh tiến, an nhẫn, tịnh giới, bố thí ba-la-mật-đa, mà không thấy có tĩnh lự cho đến bố thí ba-la-mật-đa nào được hành, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy tĩnh lự cho đến bố thí ba-la-mật-đa được hành.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy an trụ nơi nội không mà không thấy có nội không nào được an trụ, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy nội không được an trụ.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy an trụ nơi ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không, mà không thấy có ngoại không cho đến vô tính tự tính không nào được an trụ, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy ngoại không cho đến vô tính tự tính không được an trụ.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy an trụ nơi chân như mà không thấy có chân như nào được an trụ, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy chân như được an trụ.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy an trụ nơi pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới, mà không thấy có pháp giới cho đến bất tư nghị giới nào được an trụ, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy pháp giới cho đến bất tư nghị giới được an trụ.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy an trụ nơi Khổ thánh đế mà không thấy có Khổ thánh đế nào được an trụ, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy Khổ thánh đế được an trụ.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy an trụ nơi Tập, Diệt, Đạo thánh đế mà không thấy có Tập, Diệt, Đạo thánh đế nào được an trụ, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy Tập, Diệt, Đạo thánh đế được an trụ.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu tứ tĩnh lự mà không thấy có tứ tĩnh lự nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy tứ tĩnh lự được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu tứ vô lượng, tứ vô sắc định mà không thấy có tứ vô lượng, tứ vô sắc định nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy tứ vô lượng, tứ vô sắc định được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu bát giải thoát mà không thấy có bát giải thoát nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy bát giải thoát được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ mà không thấy có bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu tứ niệm trụ mà không thấy có tứ niệm trụ nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy tứ niệm trụ được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi, mà không thấy có tứ chính đoạn cho đến bát thánh đạo chi nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy tứ chính đoạn cho đến bát thánh đạo chi được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu không giải thoát môn mà không thấy có không giải thoát môn nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy không giải thoát môn được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu vô tướng, vô nguyện giải thoát môn, mà không thấy có vô tướng, vô nguyện giải thoát môn nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy vô tướng, vô nguyện giải thoát môn được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu ngũ nhãn mà không thấy có ngũ nhãn nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy ngũ nhãn được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu lục thần thông mà không thấy có lục thần thông nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy lục thần thông được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu Phật thập lực mà không thấy có Phật thập lực nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy Phật thập lực được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, thập bát Phật bất cộng pháp, mà không thấy có tứ vô sở úy cho đến thập bát Phật bất cộng pháp nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy tứ vô sở úy cho đến thập bát Phật bất cộng pháp được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu vô vong thất pháp, mà không thấy có vô vong thất pháp nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy vô vong thất pháp được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu hằng trụ xả tính mà không thấy có hằng trụ xả tính nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy hằng trụ xả tính được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu nhất thiết trí mà không thấy có nhất thiết trí nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy nhất thiết trí được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí mà không thấy có đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu tất cả đà-la-ni môn, mà không thấy có đà-la-ni môn nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy tất cả đà-la-ni môn được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu tất cả tam-ma-địa môn, mà không thấy có tam-ma-địa môn nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy tất cả tam-ma-địa môn được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, mà không thấy có hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy tất cả hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát được tu.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật, mà không thấy có vô thượng chính đẳng bồ-đề nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy vô thượng chính đẳng bồ-đề được tu.
Thiện Hiện, ông nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát lấy việc không nắm bắt bất cứ pháp nào làm phương tiện, mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như vậy.
Thiện Hiện, khi Bồ-tát Ma-ha-tát lấy việc không nắm bắt đối với mọi pháp làm phương tiện mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như vậy, thì lúc ấy ác ma (ma ác, kẻ chuyên phá hoại người tu đạo) sinh lòng buồn khổ lớn, như bị trúng mũi tên tẩm độc. Ví như có người vừa mất cha mẹ, lòng đau đớn thấm thía. Ác ma lúc ấy thấy các Bồ-tát Ma-ha-tát lấy việc không nắm bắt đối với mọi pháp làm phương tiện mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như vậy, cũng sinh buồn khổ lớn như bị trúng mũi tên độc, y hệt như thế.
Bấy giờ cụ thọ (bậc trưởng lão, tiếng gọi tôn kính) Thiện Hiện bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật), khi thấy các Bồ-tát Ma-ha-tát lấy việc không nắm bắt đối với mọi pháp làm phương tiện mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì chỉ một ác ma sinh buồn khổ lớn như trúng mũi tên độc? Hay là tất cả ác ma khắp tam thiên đại thiên thế giới (một vũ trụ rộng lớn gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ) đều sinh buồn khổ lớn như trúng mũi tên độc?"
Phật dạy: "Thiện Hiện, tất cả ác ma khắp cả tam thiên đại thiên thế giới, khi thấy các Bồ-tát Ma-ha-tát lấy việc không nắm bắt đối với mọi pháp làm phương tiện mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, đều sinh buồn khổ lớn như trúng mũi tên độc, ai nấy ngồi trên chỗ của mình mà không thể yên được.
Thiện Hiện, ông nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát nên thường an trụ nơi chỗ hành trì và an trụ thù thắng nhất (cao quý nhất) của Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thường an trụ được như vậy, thì trời, người, a-tố-lạc (tức a-tu-la, một loài thần hiếu chiến) v.v. trong thế gian dù rình tìm chỗ sơ hở cũng không thể nhân đó mà hãm hại được, cũng không thể khiến vị ấy sinh lo buồn. Vì thế, Thiện Hiện, Bồ-tát Ma-ha-tát nào muốn chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề thì phải siêng năng an trụ nơi chỗ hành trì và an trụ thù thắng nhất của Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu.
Lại nữa, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể an trụ đúng đắn nơi chỗ hành trì và an trụ thù thắng nhất của Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, thì có thể tu tròn đầy bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể tu hành đúng đắn Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, thì liền có thể tu tròn đầy đủ tất cả các ba-la-mật-đa."
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành đúng đắn Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như thế nào, để liền có thể tu tròn đầy đủ bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu một cách không điên đảo (không sai lệch), thì dùng tâm hướng về nhất thiết trí trí (trí tuệ biết tất cả của Phật) mà tu bố thí. Rồi đem công đức (phước lành do việc thiện tạo ra) bố thí ấy chia đều, cùng có chung với tất cả hữu tình (chúng sinh có tình thức), và hồi hướng (đem công đức hướng về một mục tiêu) về vô thượng chính đẳng bồ-đề. Thiện Hiện, đó là Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành đúng đắn Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, liền có thể tu tròn đầy đủ bố thí ba-la-mật-đa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu một cách không điên đảo, thì dùng tâm hướng về nhất thiết trí trí mà tu tịnh giới. Rồi đem công đức tịnh giới ấy chia đều, cùng có chung với tất cả hữu tình, và hồi hướng về vô thượng chính đẳng bồ-đề. Thiện Hiện, đó là Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành đúng đắn Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, liền có thể tu tròn đầy đủ tịnh giới ba-la-mật-đa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu một cách không điên đảo, thì dùng tâm hướng về nhất thiết trí trí mà tu an nhẫn. Rồi đem công đức an nhẫn ấy chia đều, cùng có chung với tất cả hữu tình, và hồi hướng về vô thượng chính đẳng bồ-đề. Thiện Hiện, đó là Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành đúng đắn Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, liền có thể tu tròn đầy đủ an nhẫn ba-la-mật-đa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu một cách không điên đảo, thì dùng tâm hướng về nhất thiết trí trí mà tu tinh tiến. Rồi đem công đức tinh tiến ấy chia đều, cùng có chung với tất cả hữu tình, và hồi hướng về vô thượng chính đẳng bồ-đề. Thiện Hiện, đó là Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành đúng đắn Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, liền có thể tu tròn đầy đủ tinh tiến ba-la-mật-đa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu một cách không điên đảo, thì dùng tâm hướng về nhất thiết trí trí mà tu tĩnh lự. Rồi đem công đức tĩnh lự ấy chia đều, cùng có chung với tất cả hữu tình, và hồi hướng về vô thượng chính đẳng bồ-đề. Thiện Hiện, đó là Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành đúng đắn Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, liền có thể tu tròn đầy đủ tĩnh lự ba-la-mật-đa.
Khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu một cách không điên đảo, thì dùng tâm hướng về nhất thiết trí trí mà tu Bát-nhã (trí tuệ). Rồi đem công đức Bát-nhã ấy chia đều, cùng có chung với tất cả hữu tình, và hồi hướng về vô thượng chính đẳng bồ-đề. Thiện Hiện, đó là Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành đúng đắn Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, liền có thể tu tròn đầy đủ Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Như vậy, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành đúng đắn Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thì liền có thể tu tròn đầy đủ bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm bốn mươi tám (hết).
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm bốn mươi chín.
Tam tạng Pháp sư Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch. Tam tạng Pháp sư là vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo, gồm kinh, luật và luận; Huyền Trang là vị cao tăng đời Đường, Trung Quốc.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video