Thiên 416 — Hội 1 · Phẩm 64 Học khắp các đạo · phần 4

 Hội thứ nhất — Phẩm “Học khắp các đạo” (Biến học đạo: Bồ-tát học trọn mọi con đường tu, cả của Thanh văn, Độc giác lẫn của Phật), thứ sáu mươi bốn, phần thứ tư.

 Này Thiện Hiện (tên dịch nghĩa của tôn giả Tu-bồ-đề, đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lý “không”)! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn: người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ mọi loài) thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo, thấy rõ bộ mặt thật của mọi sự, đưa người tu sang bờ giác ngộ) sâu xa, nên quán xét: đại từ (lòng thương lớn, muốn đem niềm vui đến cho mọi chúng sinh) là thường (còn mãi, không thay đổi) hay là vô thường (luôn biến đổi, không bền) — điều ấy không thể hý luận (đem ra phân biệt, bàn luận bằng khái niệm hư vọng, không đúng với sự thật), nên không nên hý luận. Nên quán: đại bi (lòng xót thương lớn, muốn cứu mọi chúng sinh khỏi khổ), đại hỷ (niềm vui lớn khi thấy chúng sinh được an vui, lìa khổ), đại xả (tâm bình đẳng lớn, buông bỏ, không thiên vị, không vướng mắc) là thường hay là vô thường — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Nên quán: đại từ là lạc (vui sướng) hay là khổ — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đại bi, đại hỷ, đại xả là lạc hay là khổ — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đại từ là ngã (có một cái “tôi” thật, tự tồn tại) hay là vô ngã (không có cái “tôi” thật như vậy) — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đại bi, đại hỷ, đại xả là ngã hay là vô ngã — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Nên quán: đại từ là tịnh (trong sạch) hay là bất tịnh (nhơ uế) — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đại bi, đại hỷ, đại xả là tịnh hay là bất tịnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đại từ là tịch tĩnh (vắng lặng, dứt mọi phiền não xao động) hay là không tịch tĩnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đại bi, đại hỷ, đại xả là tịch tĩnh hay là không tịch tĩnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Nên quán: đại từ là viễn ly (xa lìa, thoát khỏi mọi ràng buộc phiền não) hay là không viễn ly — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đại bi, đại hỷ, đại xả là viễn ly hay là không viễn ly — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đại từ là sở biến tri (đối tượng cần được biết thấu suốt, trọn vẹn) hay không phải sở biến tri — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đại bi, đại hỷ, đại xả là sở biến tri hay không phải sở biến tri — không thể hý luận, nên không nên hý luận.

 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: vô vong thất pháp (pháp không quên mất: khả năng ghi nhớ, không bao giờ quên sót điều cần nói, cần làm đúng lúc) là thường hay là vô thường — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: hằng trụ xả tính (tính luôn an trú trong tâm xả: thường bình thản, không dao động trước mọi cảnh) là thường hay là vô thường — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Nên quán: vô vong thất pháp là lạc hay là khổ — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: hằng trụ xả tính là lạc hay là khổ — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: vô vong thất pháp là ngã hay là vô ngã — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: hằng trụ xả tính là ngã hay là vô ngã — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Nên quán: vô vong thất pháp là tịnh hay là bất tịnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: hằng trụ xả tính là tịnh hay là bất tịnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: vô vong thất pháp là tịch tĩnh hay là không tịch tĩnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: hằng trụ xả tính là tịch tĩnh hay là không tịch tĩnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Nên quán: vô vong thất pháp là viễn ly hay là không viễn ly — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: hằng trụ xả tính là viễn ly hay là không viễn ly — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: vô vong thất pháp là sở biến tri hay không phải sở biến tri — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: hằng trụ xả tính là sở biến tri hay không phải sở biến tri — không thể hý luận, nên không nên hý luận.

 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: nhất thiết trí (trí biết một cách tổng quát rằng mọi sự đều là không — trí của hàng Thanh văn, Độc giác) là thường hay là vô thường — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu và đặc điểm của từng con đường, để dẫn dắt chúng sinh — trí của Bồ-tát), nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn mọi mặt, mọi chi tiết của tất cả các pháp — trí của Phật) là thường hay là vô thường — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Nên quán: nhất thiết trí là lạc hay là khổ — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là lạc hay là khổ — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: nhất thiết trí là ngã hay là vô ngã — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là ngã hay là vô ngã — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Nên quán: nhất thiết trí là tịnh hay là bất tịnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là tịnh hay là bất tịnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: nhất thiết trí là tịch tĩnh hay là không tịch tĩnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là tịch tĩnh hay là không tịch tĩnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Nên quán: nhất thiết trí là viễn ly hay là không viễn ly — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là viễn ly hay là không viễn ly — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: nhất thiết trí là sở biến tri hay không phải sở biến tri — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là sở biến tri hay không phải sở biến tri — không thể hý luận, nên không nên hý luận.

 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: quả Dự lưu (quả thánh đầu tiên: người đã bước vào dòng thánh, dứt các thấy biết sai lầm) là thường hay là vô thường — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: quả Nhất lai (quả thánh thứ hai: chỉ còn trở lại cõi người một lần nữa), quả Bất hoàn (quả thánh thứ ba: không còn trở lại cõi Dục — cõi còn ham muốn), quả A-la-hán (quả thánh cao nhất của Thanh văn: dứt sạch phiền não, thoát khỏi sinh tử), Độc giác Bồ-đề (sự giác ngộ của bậc tự mình ngộ đạo nhờ quán lẽ nhân duyên, không cần thầy dạy) là thường hay là vô thường — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Nên quán: quả Dự lưu là lạc hay là khổ — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác Bồ-đề là lạc hay là khổ — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: quả Dự lưu là ngã hay là vô ngã — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác Bồ-đề là ngã hay là vô ngã — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Nên quán: quả Dự lưu là tịnh hay là bất tịnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác Bồ-đề là tịnh hay là bất tịnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: quả Dự lưu là tịch tĩnh hay là không tịch tĩnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác Bồ-đề là tịch tĩnh hay là không tịch tĩnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Nên quán: quả Dự lưu là viễn ly hay là không viễn ly — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác Bồ-đề là viễn ly hay là không viễn ly — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: quả Dự lưu là sở biến tri hay không phải sở biến tri — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác Bồ-đề là sở biến tri hay không phải sở biến tri — không thể hý luận, nên không nên hý luận.

 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát là thường hay là vô thường — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn) của chư Phật là thường hay là vô thường — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Nên quán: hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát là lạc hay là khổ — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật là lạc hay là khổ — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát là ngã hay là vô ngã — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật là ngã hay là vô ngã — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Nên quán: hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát là tịnh hay là bất tịnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật là tịnh hay là bất tịnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát là tịch tĩnh hay là không tịch tĩnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật là tịch tĩnh hay là không tịch tĩnh — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Nên quán: hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát là viễn ly hay là không viễn ly — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật là viễn ly hay là không viễn ly — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát là sở biến tri hay không phải sở biến tri — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật là sở biến tri hay không phải sở biến tri — không thể hý luận, nên không nên hý luận.

 Lại nữa, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: Khổ thánh đế (chân lý cao quý thứ nhất: kiếp sống là khổ) là nên biến tri (biết thấu suốt) hay không nên biến tri — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: Tập thánh đế (chân lý thứ hai: nguyên nhân gây ra khổ, tức phiền não, tham ái) là nên dứt hẳn hay không nên dứt hẳn — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: Diệt thánh đế (chân lý thứ ba: sự chấm dứt khổ, tức Niết-bàn) là nên tác chứng (tự mình chứng nghiệm) hay không nên tác chứng — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: Đạo thánh đế (chân lý thứ tư: con đường tu dẫn đến hết khổ) là nên tu tập hay không nên tu tập — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: bốn tĩnh lự (bốn tầng thiền định của cõi Sắc — cõi có thân hình vi tế nhưng đã lìa ham muốn) là nên tu hay không nên tu — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: bốn vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả trải rộng đến vô số chúng sinh), bốn vô sắc định (bốn tầng định vượt khỏi mọi hình tướng vật chất: Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ) là nên tu hay không nên tu — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: bốn niệm trụ (bốn phép quán giữ tâm tỉnh giác: quán thân không sạch, cảm thọ là khổ, tâm vô thường, các pháp vô ngã) là nên tu hay không nên tu — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: bốn chính đoạn (bốn sự siêng năng chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm sinh điều thiện chưa có, làm tăng điều thiện đã có), bốn thần túc (bốn nền tảng của thiền định và thần thông: ý muốn, siêng năng, tâm chuyên nhất, quán xét), năm căn (năm gốc lành: lòng tin, siêng năng, tỉnh giác, định, tuệ), năm lực (năm sức mạnh do năm căn ấy lớn mạnh mà thành), bảy đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ: chọn lựa pháp, siêng năng, hoan hỷ, nhẹ nhàng an ổn, tỉnh giác, định, xả), tám thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, tỉnh giác đúng, định đúng) là nên tu hay không nên tu — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: không giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ quán mọi pháp đều không có thực thể) là nên tu hay không nên tu — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ quán mọi pháp không có hình tướng cố định), vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không còn mong cầu, không tạo tác gì cho đời sau) là nên tu hay không nên tu — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: tám giải thoát (tám phép thiền định giúp thoát khỏi sự ràng buộc vào hình sắc và vào các tầng định vô sắc) là nên tu hay không nên tu — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: tám thắng xứ (tám phép quán giúp làm chủ, vượt thắng các cảnh hình sắc), chín thứ đệ định (chín tầng định đi tuần tự nối nhau: bốn thiền, bốn định vô sắc và Diệt thọ tưởng định), mười biến xứ (mười phép quán một đối tượng — đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, hư không, thức — trùm khắp mọi nơi) là nên tu hay không nên tu — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: năm nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) là nên tu hay không nên tu — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: sáu thần thông (sáu năng lực siêu việt: biến hóa đi lại tự tại, tai nghe khắp nơi, biết tâm người khác, biết đời trước, mắt thấy khắp nơi, dứt sạch phiền não) là nên tu hay không nên tu — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: quả Dự lưu là nên vượt qua hay không nên vượt qua — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác Bồ-đề là nên vượt qua hay không nên vượt qua — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: Bố thí Ba-la-mật-đa (sự cho tặng được thực hành đến mức hoàn hảo — ba-la-mật-đa: hạnh tu hoàn hảo đưa người sang bờ giác ngộ) là nên thực hành hay không nên thực hành — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: Tịnh giới (giữ giới trong sạch), An nhẫn (nhẫn nhục, chịu đựng), Tinh tấn (siêng năng), Tĩnh lự (thiền định), Bát-nhã (trí tuệ) Ba-la-mật-đa là nên thực hành hay không nên thực hành — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: nội không (cái bên trong, tức sáu giác quan, vốn không có thực thể) là nên an trú hay không nên an trú — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: ngoại không (sáu đối tượng bên ngoài vốn không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái “không” cũng là không), đại không (mười phương không gian cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng, Niết-bàn, cũng là không), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành đều là không), vô vi không (các pháp không do tạo tác cũng là không), tất cánh không (rốt ráo là không), vô tế không (không có khởi đầu, không có tận cùng nên là không), tán không (các pháp do nhiều thứ hợp lại, rời ra thì không còn), vô biến dị không (cái không biến đổi cũng là không), bản tính không (bản tính các pháp vốn là không), tự tướng không (đặc điểm riêng của từng pháp cũng là không), cộng tướng không (đặc điểm chung của các pháp cũng là không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều không), bất khả đắc không (mọi pháp không thể nắm bắt được), vô tính không (không có tính chất thật), tự tính không (bản chất tự có cũng là không), vô tính tự tính không (cả cái không có tính chất lẫn bản chất tự có đều là không) là nên an trú hay không nên an trú — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: chân như (bộ mặt thật, như thế mà không đổi, của mọi pháp) là nên an trú hay không nên an trú — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: pháp giới (bản thể chung của mọi pháp), pháp tính (bản tính của các pháp), bất hư vọng tính (tính chân thật, không giả dối), bất biến dị tính (tính không đổi khác), bình đẳng tính (tính bình đẳng như nhau), ly sinh tính (tính lìa sinh diệt), pháp định (tính nhất định, vững chắc của pháp), pháp trụ (pháp luôn an trụ như vậy), thực tế (giới hạn chân thật, chỗ tận cùng của chân lý), hư không giới (cõi hư không vô biên), bất tư nghị giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn) là nên an trú hay không nên an trú — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: Bồ-tát chính tính ly sinh (địa vị Bồ-tát đã bước vào chính đạo một cách chắc chắn, lìa hẳn thân phận phàm phu, nhất định đi đến thành Phật) là nên bước vào hay không nên bước vào — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: chính hạnh của mười địa Bồ-tát (mười cấp bậc tu chứng của Bồ-tát) là nên làm cho viên mãn hay không nên làm cho viên mãn — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: tất cả hữu tình (loài có tình thức, tức chúng sinh) là nên làm cho thành thục (giáo hóa cho căn lành chín muồi) hay không nên làm cho thành thục — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: tất cả cõi Phật là nên trang nghiêm, làm cho thanh tịnh hay không nên — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật, như biết rõ điều gì hợp lẽ, điều gì không, biết nghiệp báo của chúng sinh…) là nên phát khởi hay không nên phát khởi — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: bốn vô sở úy (bốn điều Phật hoàn toàn không e sợ khi thuyết pháp giữa đại chúng), bốn vô ngại giải (bốn thứ hiểu biết và nói năng không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về biện thuyết), mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có) là nên phát khởi hay không nên phát khởi — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: đại từ là nên phát khởi hay không nên phát khởi — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đại bi, đại hỷ, đại xả là nên phát khởi hay không nên phát khởi — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: vô vong thất pháp là nên phát khởi hay không nên phát khởi — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: hằng trụ xả tính là nên phát khởi hay không nên phát khởi — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: nhất thiết trí là nên phát khởi hay không nên phát khởi — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là nên phát khởi hay không nên phát khởi — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: tất cả các pháp môn tam-ma-địa (các cửa thiền định — tam-ma-địa: trạng thái tâm chuyên chú vững vàng vào một đối tượng) là nên phát khởi hay không nên phát khởi — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: tất cả các pháp môn đà-la-ni (các cửa tổng trì: năng lực ghi nhớ, nắm giữ trọn mọi giáo pháp không để quên mất) là nên phát khởi hay không nên phát khởi — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán: sự nối tiếp của tập khí phiền não (thói quen, dấu vết của phiền não còn rơi rớt, nối tiếp nhau dù phiền não chính đã dứt) là nên dứt hay không nên dứt — không thể hý luận, nên không nên hý luận. Nên quán: Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật là nên chứng đắc hay không nên chứng đắc — không thể hý luận, nên không nên hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán tất cả các pháp như thế cùng mọi hữu tình: thảy đều không thể hý luận, nên không nên hý luận.

 Vì sao vậy? Này Thiện Hiện! Vì đối với mọi pháp, cái có không thể hý luận về cái có; cái có không thể hý luận về cái không; cái không không thể hý luận về cái có; cái không không thể hý luận về cái không. Ngoài cái có và cái không ra, không có pháp nào nắm bắt được (?). Kẻ hý luận, điều bị hý luận, chỗ hý luận, thảy đều không có gì cả.
 Vì thế, này Thiện Hiện, sắc (hình chất, phần vật chất) không có hý luận; thọ (cảm nhận khổ, vui), tưởng (nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm), thức (sự nhận biết phân biệt) không có hý luận. Nhãn xứ (con mắt — xứ: chỗ dựa làm phát sinh nhận thức) không có hý luận; nhĩ xứ (tai), tỷ xứ (mũi), thiệt xứ (lưỡi), thân xứ (thân), ý xứ (ý) không có hý luận. Sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt) không có hý luận; thanh xứ (âm thanh), hương xứ (mùi), vị xứ (vị), xúc xứ (cảm giác chạm), pháp xứ (đối tượng của ý) không có hý luận.
 Nhãn giới (yếu tố mắt — giới: yếu tố cấu thành nhận thức) không có hý luận; nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới không có hý luận. Sắc giới (yếu tố hình sắc) không có hý luận; thanh, hương, vị, xúc, pháp giới không có hý luận. Nhãn thức giới (yếu tố thức nhận biết qua mắt) không có hý luận; nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới không có hý luận. Nhãn xúc (sự gặp gỡ giữa mắt, cảnh và thức) không có hý luận; nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc không có hý luận. Các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên không có hý luận; các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên không có hý luận.
 Địa giới (yếu tố đất: tính cứng chắc) không có hý luận; thủy giới (yếu tố nước: tính ướt), hỏa giới (yếu tố lửa: tính nóng), phong giới (yếu tố gió: tính chuyển động), không giới (yếu tố khoảng trống), thức giới (yếu tố nhận biết) không có hý luận. Vô minh (sự mê muội, không thấy rõ chân lý — khâu đầu tiên trong mười hai khâu nhân duyên của vòng sinh tử) không có hý luận; hành (hành động tạo nghiệp), thức, danh sắc (tâm và thân), lục xứ (sáu giác quan), xúc, thọ, ái (khát khao), thủ (bám giữ), hữu (sự tồn tại do nghiệp tạo nên đời sau), sinh, lão tử (già chết), sầu, than, khổ, ưu, não không có hý luận.
 Bố thí Ba-la-mật-đa không có hý luận; Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tấn, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa không có hý luận. Nội không không có hý luận; ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không không có hý luận. Chân như không có hý luận; pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới không có hý luận.
 Bốn niệm trụ không có hý luận; bốn chính đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi không có hý luận. Khổ thánh đế không có hý luận; Tập, Diệt, Đạo thánh đế không có hý luận. Bốn tĩnh lự không có hý luận; bốn vô lượng, bốn vô sắc định không có hý luận. Tám giải thoát không có hý luận; tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ không có hý luận. Tất cả các pháp môn tam-ma-địa không có hý luận; tất cả các pháp môn đà-la-ni không có hý luận. Không giải thoát môn không có hý luận; vô tướng, vô nguyện giải thoát môn không có hý luận.
 Cực hỷ địa (địa thứ nhất của Bồ-tát: rất mực vui mừng vì lần đầu chứng chân lý) không có hý luận; Ly cấu địa (lìa nhơ bẩn), Phát quang địa (phát ra ánh sáng trí tuệ), Diễm tuệ địa (trí tuệ rực sáng như lửa), Cực nan thắng địa (rất khó vượt qua), Hiện tiền địa (trí tuệ hiện rõ trước mắt), Viễn hành địa (đi xa), Bất động địa (không còn lay động), Thiện tuệ địa (trí tuệ khéo léo), Pháp vân địa (giáo pháp như mây che khắp) không có hý luận. Năm nhãn không có hý luận; sáu thần thông không có hý luận. Mười lực của Phật không có hý luận; bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, mười tám pháp bất cộng của Phật không có hý luận.
 Đại từ không có hý luận; đại bi, đại hỷ, đại xả không có hý luận. Vô vong thất pháp không có hý luận; hằng trụ xả tính không có hý luận. Nhất thiết trí không có hý luận; đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không có hý luận. Quả Dự lưu không có hý luận; quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác Bồ-đề không có hý luận. Hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát không có hý luận. Việc dứt hẳn sự nối tiếp của mọi tập khí phiền não không có hý luận. Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật không có hý luận. Như vậy đó, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát nên thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa, không có hý luận.

 Bấy giờ cụ thọ (bậc trưởng lão — cách gọi tôn kính một vị tỳ-kheo) Thiện Hiện thưa Phật rằng: “Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật)! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, làm sao quán được rằng mọi pháp đều không có hý luận?”
 Phật dạy: “Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán sắc không có tự tính (bản chất tự có, tự tồn tại, không lệ thuộc vào cái khác), quán thọ, tưởng, hành, thức không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế sắc không có hý luận, thọ, tưởng, hành, thức cũng không có hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán nhãn xứ không có tự tính, quán nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế nhãn xứ không có hý luận, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ cũng không có hý luận. Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán sắc xứ không có tự tính, quán thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế sắc xứ không có hý luận, thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ cũng không có hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán nhãn giới không có tự tính, quán nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế nhãn giới không có hý luận, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới cũng không có hý luận. Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán sắc giới không có tự tính, quán thanh, hương, vị, xúc, pháp giới không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế sắc giới không có hý luận, thanh, hương, vị, xúc, pháp giới cũng không có hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán nhãn thức giới không có tự tính, quán nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế nhãn thức giới không có hý luận, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới cũng không có hý luận. Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán nhãn xúc không có tự tính, quán nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế nhãn xúc không có hý luận, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc cũng không có hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên không có tự tính, quán các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên không có hý luận, các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên cũng không có hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán địa giới không có tự tính, quán thủy, hỏa, phong, không, thức giới không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế địa giới không có hý luận, thủy, hỏa, phong, không, thức giới cũng không có hý luận. Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán vô minh không có tự tính, quán hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế vô minh không có hý luận, hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não cũng không có hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán Bố thí Ba-la-mật-đa không có tự tính, quán Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tấn, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế Bố thí Ba-la-mật-đa không có hý luận, Tịnh giới cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa cũng không có hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán nội không không có tự tính, quán ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không đều không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế nội không không có hý luận, ngoại không cho đến vô tính tự tính không cũng không có hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán chân như không có tự tính, quán pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế chân như không có hý luận, pháp giới cho đến bất tư nghị giới cũng không có hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán bốn niệm trụ không có tự tính, quán bốn chính đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế bốn niệm trụ không có hý luận, bốn chính đoạn cho đến tám thánh đạo chi cũng không có hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán Khổ thánh đế không có tự tính, quán Tập, Diệt, Đạo thánh đế không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế Khổ thánh đế không có hý luận, Tập, Diệt, Đạo thánh đế cũng không có hý luận. Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán bốn tĩnh lự không có tự tính, quán bốn vô lượng, bốn vô sắc định không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế bốn tĩnh lự không có hý luận, bốn vô lượng, bốn vô sắc định cũng không có hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán tám giải thoát không có tự tính, quán tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế tám giải thoát không có hý luận, tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ cũng không có hý luận. Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán tất cả các pháp môn tam-ma-địa không có tự tính, quán tất cả các pháp môn đà-la-ni không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế tất cả các pháp môn tam-ma-địa không có hý luận, tất cả các pháp môn đà-la-ni cũng không có hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán không giải thoát môn không có tự tính, quán vô tướng, vô nguyện giải thoát môn không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế không giải thoát môn không có hý luận, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn cũng không có hý luận. Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán Cực hỷ địa không có tự tính, quán Ly cấu địa, Phát quang địa, Diễm tuệ địa, Cực nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế Cực hỷ địa không có hý luận, Ly cấu địa cho đến Pháp vân địa cũng không có hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán năm nhãn không có tự tính, quán sáu thần thông không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế năm nhãn không có hý luận, sáu thần thông cũng không có hý luận. Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán mười lực của Phật không có tự tính, quán bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, mười tám pháp bất cộng của Phật không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế mười lực của Phật không có hý luận, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, mười tám pháp bất cộng của Phật cũng không có hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán đại từ không có tự tính, quán đại bi, đại hỷ, đại xả không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế đại từ không có hý luận, đại bi, đại hỷ, đại xả cũng không có hý luận. Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán vô vong thất pháp không có tự tính, quán hằng trụ xả tính không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế vô vong thất pháp không có hý luận, hằng trụ xả tính cũng không có hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán nhất thiết trí không có tự tính, quán đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế nhất thiết trí không có hý luận, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí cũng không có hý luận. Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán quả Dự lưu không có tự tính, quán quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác Bồ-đề không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế quả Dự lưu không có hý luận, quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác Bồ-đề cũng không có hý luận.
 Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, quán hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát không có tự tính, quán việc dứt hẳn sự nối tiếp của mọi tập khí phiền não và Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật không có tự tính. Pháp nào không có tự tính thì không nên hý luận. Vì thế hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát không có hý luận, việc dứt hẳn sự nối tiếp của mọi tập khí phiền não và Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật cũng không có hý luận. Này Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát nếu có thể thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa, không có hý luận như thế, thấu suốt mọi pháp không có tự tính nên đều không có hý luận, thì liền bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát.”

 Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Nếu mọi pháp đều không có tự tính, cũng không có hý luận nào nắm bắt được, thì Bồ-tát Ma-ha-tát dùng con đường nào để bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát? Dùng con đường của Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình), hay dùng con đường của Độc giác, hay dùng con đường của Phật?”
 Phật dạy: “Này Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát không dùng con đường của Thanh văn, không dùng con đường của Độc giác, cũng không dùng con đường của Phật mà bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát. Thế nhưng các Bồ-tát Ma-ha-tát trước hết học khắp mọi con đường, rồi dùng con đường của Bồ-tát mà bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát.
 Này Thiện Hiện! Ví như người bậc thứ tám (trong tám bậc thánh tính ngược từ quả A-la-hán xuống, bậc thứ tám là người đang tu hướng tới quả Dự lưu), trước học các con đường, sau dùng con đường của chính mình, mới có thể chứng nhập chính tính ly sinh; cho đến khi chưa khởi lên con đường của quả Vô học (bậc không còn gì phải học nữa, tức A-la-hán) thì vẫn chưa chứng được quả A-la-hán. Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như thế: trước học khắp mọi con đường, rồi dùng con đường của Bồ-tát mà bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát; cho đến khi chưa khởi lên Kim cương dụ định (thiền định vững chắc như kim cương, phá tan những phiền não vi tế cuối cùng ngay trước khi thành Phật) thì vẫn chưa đạt được nhất thiết trí trí (trí biết tất cả, trí tuệ trọn vẹn của Phật). Nếu khởi lên định ấy, nhờ trí tuệ mầu nhiệm tương ứng chỉ trong một sát-na (khoảnh khắc cực ngắn), mới chứng được nhất thiết trí trí.”
 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn làm viên mãn nhất thiết tướng trí, trước học khắp mọi con đường, rồi dùng con đường của Bồ-tát mà bước vào địa vị chính tính ly sinh của Bồ-tát, thì bạch Thế Tôn, há chẳng phải con đường của bậc thứ tám là khác, con đường của quả Dự lưu là khác, con đường của Nhất lai hướng (giai đoạn đang tu hướng tới quả Nhất lai) là khác, con đường của quả Nhất lai là khác, con đường của Bất hoàn hướng là khác, con đường của quả Bất hoàn là khác, con đường của A-la-hán hướng là khác, con đường của quả A-la-hán là khác, con đường của Độc giác là khác, con đường của Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như) là khác sao?
 Bạch Thế Tôn! Các con đường như thế đã mỗi con một khác, mà các Bồ-tát Ma-ha-tát vì muốn làm viên mãn nhất thiết tướng trí, phải học khắp mọi con đường rồi mới bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, nếu khởi lên con đường của bậc thứ tám, lẽ ra phải thành bậc thứ tám; nếu khởi lên kiến đạo đầy đủ (giai đoạn lần đầu thấy rõ chân lý Bốn Thánh đế), lẽ ra phải thành quả Dự lưu; nếu khởi lên tu đạo tiến bước (giai đoạn tiếp tục tu tập để dứt dần phiền não), lẽ ra phải thành Nhất lai hướng, hoặc thành quả Nhất lai, hoặc thành Bất hoàn hướng, hoặc thành quả Bất hoàn, hoặc thành A-la-hán hướng; nếu khởi lên Vô học đạo, lẽ ra phải thành quả A-la-hán; nếu khởi lên con đường của Độc giác, lẽ ra phải thành Độc giác Bồ-đề.
 Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát đã thành bậc thứ tám rồi mà còn có thể bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát, thì không có lẽ ấy. Không bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát mà có thể chứng được nhất thiết trí trí, thì cũng không có lẽ ấy. Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát đã thành quả Dự lưu, hoặc thành Nhất lai hướng, hoặc thành quả Nhất lai, hoặc thành Bất hoàn hướng, hoặc thành quả Bất hoàn, hoặc thành A-la-hán hướng, hoặc thành quả A-la-hán, hoặc thành Độc giác Bồ-đề rồi mà còn có thể bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát, thì không có lẽ ấy. Không bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát mà có thể chứng được nhất thiết trí trí, thì cũng không có lẽ ấy. Bạch Thế Tôn! Làm sao để con hiểu đúng như thật rằng các Bồ-tát Ma-ha-tát phải học khắp mọi con đường rồi mới bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát mà không trái lẽ?”
 Phật dạy: “Này Thiện Hiện! Đúng thế, đúng thế, như lời ông nói. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát đã thành bậc thứ tám rồi mà còn có thể bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát, thì không có lẽ ấy. Không bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát mà có thể chứng được nhất thiết trí trí, thì cũng không có lẽ ấy. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát đã thành quả Dự lưu, hoặc thành Nhất lai hướng, hoặc thành quả Nhất lai, hoặc thành Bất hoàn hướng, hoặc thành quả Bất hoàn, hoặc thành A-la-hán hướng, hoặc thành quả A-la-hán, hoặc thành Độc giác Bồ-đề rồi mà còn có thể bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát, thì không có lẽ ấy. Không bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát mà có thể chứng được nhất thiết trí trí, thì cũng không có lẽ ấy.
 Thế nhưng việc các Bồ-tát Ma-ha-tát phải học khắp mọi con đường rồi mới bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát cũng không trái lẽ. Nghĩa là các Bồ-tát Ma-ha-tát từ khi mới phát tâm đã mạnh mẽ, siêng năng chân chính tu hành Bố thí, Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tấn, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa, và nhờ trí thấy thù thắng mà vượt qua tám địa. Tám địa ấy là gì? Đó là: Tịnh quán địa (giai đoạn tu các phép quán thanh tịnh của người mới vào đạo), Chủng tính địa (giai đoạn đã có hạt giống của bậc thánh), Đệ bát địa (giai đoạn của bậc thứ tám, tức Dự lưu hướng), Kiến địa (giai đoạn thấy đạo, tức quả Dự lưu), Bạc địa (giai đoạn phiền não đã mỏng, tức quả Nhất lai), Ly dục địa (giai đoạn lìa ham muốn, tức quả Bất hoàn), Dĩ biện địa (giai đoạn việc cần làm đã xong, tức quả A-la-hán), Độc giác địa (giai đoạn của bậc Độc giác).
 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy tuy đều tu học khắp tám địa như đã nói, nhưng có thể dùng trí thấy thù thắng mà vượt qua, dùng đạo tướng trí mà bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát. Sau khi đã vào địa vị chính tính ly sinh của Bồ-tát, lại dùng nhất thiết tướng trí dứt hẳn sự nối tiếp của mọi tập khí, bước vào địa vị Như Lai, bấy giờ mới thành tựu nhất thiết trí trí.
 Này Thiện Hiện! Những gì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy học được ở bậc thứ tám, dù là trí (sự hiểu biết) hay đoạn (sự dứt trừ phiền não), đều là nhẫn (sự thấu hiểu và chấp nhận vững chắc chân lý, một dạng trí tuệ) của Bồ-tát Ma-ha-tát. Những gì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy học được ở bậc Dự lưu, dù là trí hay đoạn, cùng với trí hay đoạn của các bậc Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, cũng đều là nhẫn của Bồ-tát Ma-ha-tát.
 Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy học khắp mọi con đường của Thanh văn, Độc giác v.v…; khi đã viên mãn, liền dùng đạo tướng trí bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát. Sau khi đã vào địa vị chính tính ly sinh của Bồ-tát, lại dùng nhất thiết tướng trí dứt hẳn sự nối tiếp của mọi tập khí, bước vào địa vị Như Lai, mới thành tựu được nhất thiết trí trí. Như vậy đó, Thiện Hiện, Bồ-tát Ma-ha-tát tu học khắp mọi con đường, khi đã viên mãn rồi mới chứng Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề; đã chứng Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề rồi, đem quả ấy làm lợi ích cho mọi loài hữu tình.”
 Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Như Phật đã nói về đặc điểm của mọi con đường — hoặc đường Thanh văn, hoặc đường Độc giác, hoặc đường của chư Phật — thì trong con đường của Phật, các Bồ-tát Ma-ha-tát phải khởi lên con đường của đạo tướng trí như thế nào?”
 Phật dạy: “Này Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên khởi lên đạo tướng trí thanh tịnh về tất cả.” — “Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát phải khởi lên đạo tướng trí thanh tịnh về tất cả như thế nào?” — “Này Thiện Hiện! Những hành tướng, hình trạng, dấu hiệu (?) nào có thể làm hiển lộ và phát khởi đạo tướng trí thanh tịnh, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đối với khắp các hành tướng, hình trạng, dấu hiệu ấy đều hiện đẳng giác (tự mình giác ngộ, chứng biết rõ ràng trọn vẹn). Đã hiện đẳng giác rồi, liền đúng như thật mà vì người khác giảng nói, chỉ bày, đặt bày, xây dựng, khiến các hữu tình hiểu biết không điên đảo, tùy chỗ thích hợp mà hướng tới lợi ích, an vui.
 Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nên khéo thông thạo mọi âm thanh, mọi ngôn ngữ, dùng âm thanh ngôn ngữ khéo léo ấy mà vì khắp các loài hữu tình trong tam thiên đại thiên thế giới (một đại thế giới gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ) giảng nói chính pháp, khiến họ biết rằng những gì mình nghe đều như tiếng vang trong hang núi (có mà không thật), tuy hiểu rõ mà không bám chấp.
 Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, do nhân duyên này, nên học cho viên mãn các đạo tướng trí. Đã học viên mãn đạo tướng trí rồi, nên biết đúng như thật mọi sai khác về tùy miên (phiền não ngầm, nằm ẩn như đang ngủ, luôn đi theo chúng sinh) và ý lạc (ý muốn, khuynh hướng ưa thích) của mọi hữu tình.
 Nên biết đúng như thật rằng hữu tình ở địa ngục có con đường dẫn đến địa ngục, có nhân và quả của địa ngục; biết rồi, dùng phương tiện khéo léo ngăn chặn con đường ấy cùng nhân quả ấy. Nên biết đúng như thật rằng hữu tình loài bàng sinh (loài súc vật) có con đường dẫn đến bàng sinh, có nhân và quả của bàng sinh; biết rồi, dùng phương tiện ngăn chặn con đường ấy cùng nhân quả ấy. Nên biết đúng như thật rằng hữu tình ở cõi quỷ (loài quỷ đói) có con đường dẫn đến cõi quỷ, có nhân và quả của cõi quỷ; biết rồi, dùng phương tiện ngăn chặn con đường ấy cùng nhân quả ấy.
 Nên biết đúng như thật rằng các loài rồng, dược-xoa (một loài quỷ thần nhanh nhẹn, có khi hung dữ), a-tố-lạc (tức a-tu-la, loài thần hay gây chiến với chư thiên), khẩn-nại-lạc (loài thần ca hát, dáng như người nhưng đầu có sừng), kiện-đạt-phược (tức càn-thát-bà, thần âm nhạc sống bằng mùi hương), yết-lộ-đồ (tức ca-lâu-la, chim thần cánh vàng), cụ-hoắc-ca (?) (một loài quỷ thần chưa rõ), già-lỗ-noa (?) (một loài quỷ thần chưa rõ), mạc-hô-lạc-già (thần rắn lớn), thần trì chú (các vị thần giữ gìn thần chú) v.v… mỗi loài đều có con đường của mình, có nhân và quả của mình; biết rồi, dùng phương tiện ngăn chặn con đường ấy cùng nhân quả ấy.
 Nên biết đúng như thật nhân quả của cõi người. Nên biết đúng như thật nhân quả của các con đường dẫn đến các cõi trời Tứ Đại Vương Chúng thiên (cõi trời của bốn vị Thiên vương hộ trì bốn phương), Tam Thập Tam thiên (cõi trời có ba mươi ba vị trời cai quản, tức trời Đao-lợi), Dạ-ma thiên, Đổ-sử-đa thiên (tức trời Đâu-suất), Lạc Biến Hóa thiên (cõi trời tự biến hóa ra cảnh vui để hưởng), Tha Hóa Tự Tại thiên (cõi trời tự tại hưởng cảnh vui do kẻ khác biến hóa ra) — sáu cõi trời thuộc cõi Dục.
 Nên biết đúng như thật nhân quả của các con đường dẫn đến các cõi trời Phạm Chúng thiên, Phạm Phụ thiên, Phạm Hội thiên (?), Đại Phạm thiên (các cõi trời của Phạm thiên, thuộc tầng thiền thứ nhất). Nên biết đúng như thật nhân quả của các con đường dẫn đến các cõi trời Quang thiên, Thiểu Quang thiên, Vô Lượng Quang thiên, Cực Quang Tịnh thiên (các cõi trời ánh sáng, thuộc tầng thiền thứ hai). Nên biết đúng như thật nhân quả của các con đường dẫn đến các cõi trời Tịnh thiên, Thiểu Tịnh thiên, Vô Lượng Tịnh thiên, Biến Tịnh thiên (các cõi trời thanh tịnh, thuộc tầng thiền thứ ba). Nên biết đúng như thật nhân quả của các con đường dẫn đến các cõi trời Quảng thiên, Thiểu Quảng thiên, Vô Lượng Quảng thiên, Quảng Quả thiên (các cõi trời quả báo rộng lớn, thuộc tầng thiền thứ tư).
 Nên biết đúng như thật nhân quả của các con đường dẫn đến cõi trời Vô Tưởng thiên (cõi trời mà chúng sinh ở đó không còn suy nghĩ, tri giác). Nên biết đúng như thật nhân quả của các con đường dẫn đến các cõi trời Vô Phiền thiên, Vô Nhiệt thiên, Thiện Hiện thiên, Thiện Kiến thiên, Sắc Cứu Cánh thiên (năm cõi trời Tịnh cư, nơi các bậc thánh quả Bất hoàn sinh về; Sắc Cứu Cánh là cõi cao nhất của cõi Sắc). Nên biết đúng như thật nhân quả của các con đường dẫn đến các cõi trời Không Vô Biên Xứ thiên (cõi chỉ thấy hư không vô tận), Thức Vô Biên Xứ thiên (cõi chỉ thấy thức vô tận), Vô Sở Hữu Xứ thiên (cõi không có gì cả), Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ thiên (cõi không phải có tri giác cũng không phải không có tri giác) — bốn cõi Vô sắc. Biết rồi, dùng phương tiện tùy theo chỗ thích hợp mà ngăn chặn con đường ấy cùng nhân quả ấy, hoặc khuyên họ đón nhận, tu tập và chứng đắc pháp lành.
 Nên biết đúng như thật bốn niệm trụ, bốn chính đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi cùng nhân quả của chúng. Nên biết đúng như thật không giải thoát môn, vô tướng giải thoát môn, vô nguyện giải thoát môn cùng nhân quả của chúng. Nên biết đúng như thật các thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo cùng nhân quả của chúng. Nên biết đúng như thật bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định cùng nhân quả của chúng. Nên biết đúng như thật tám giải thoát, tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ cùng nhân quả của chúng. Nên biết đúng như thật Bố thí, Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tấn, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa cùng nhân quả của chúng.
 Nên biết đúng như thật nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không cùng nhân quả của chúng. Nên biết đúng như thật chân như, pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới cùng nhân quả của chúng.
 Nên biết đúng như thật tất cả các pháp môn tam-ma-địa, tất cả các pháp môn đà-la-ni cùng nhân quả của chúng. Nên biết đúng như thật năm nhãn, sáu thần thông cùng nhân quả của chúng. Nên biết đúng như thật mười địa Bồ-tát cùng nhân quả của chúng. Nên biết đúng như thật mười lực của Phật, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, mười tám pháp bất cộng của Phật cùng nhân quả của chúng. Nên biết đúng như thật đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả cùng nhân quả của chúng. Nên biết đúng như thật vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính cùng nhân quả của chúng. Nên biết đúng như thật nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí cùng nhân quả của chúng. Nên biết đúng như thật các con đường Thanh văn, các con đường Độc giác, các con đường Bồ-tát cùng nhân quả của chúng.
 Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy dùng những con đường như thế mà an lập (đặt để, giúp đứng vững) các hữu tình. Nếu loài hữu tình nào đáng được quả Dự lưu, thì dùng pháp của quả Dự lưu mà an lập họ; đáng được quả Nhất lai, thì dùng pháp của quả Nhất lai mà an lập họ; đáng được quả Bất hoàn, thì dùng pháp của quả Bất hoàn mà an lập họ; đáng được quả A-la-hán, thì dùng pháp của quả A-la-hán mà an lập họ; đáng được Độc giác Bồ-đề, thì dùng pháp của Độc giác Bồ-đề mà an lập họ; đáng được Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề, thì dùng pháp của Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề mà an lập họ. Này Thiện Hiện! Đó gọi là các đạo tướng trí mà Bồ-tát Ma-ha-tát cần phát khởi.
 Bồ-tát Ma-ha-tát tu học đạo tướng trí như thế rồi, đối với các thứ giới tính (tính chất, căn cơ) khác nhau, các thứ tùy miên khác nhau, các thứ ý lạc khác nhau của hữu tình đều khéo thấu hiểu. Đã thấu hiểu rồi, tùy theo chỗ thích hợp mà giảng nói chính pháp cho họ, khiến ai nấy đều được lợi ích, an vui, không ai luống uổng. Vì sao vậy? Này Thiện Hiện! Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thấu rõ căn cơ hơn kém của hữu tình, biết đúng như thật mọi sai khác về chiều hướng của tâm và tâm sở (tâm chủ và các trạng thái tâm đi kèm theo nó) nơi các loài hữu tình qua lại trong sinh tử.
 Này Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa của mọi con đường như thế. Vì sao vậy? Này Thiện Hiện! Vì mọi con đường mà tất cả Thanh văn phải học, mọi con đường mà tất cả Độc giác phải học, mọi con đường mà tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát phải học — tất cả các pháp trợ giúp giác ngộ (bồ-đề phần pháp) như thế đều được Bát-nhã Ba-la-mật-đa thâu nhiếp, bao gồm cả.

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm sáu mươi chín.

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm mười (?) (có lẽ là quyển ba trăm bảy mươi).

 Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang (cao tăng đời Đường, Trung Quốc, người sang Ấn Độ thỉnh kinh và dịch kinh) vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video