Hội thứ hai (lần thuyết giảng thứ hai trong bộ kinh), phẩm Quán Chiếu (soi xét bằng trí tuệ) thứ ba, phần hai.
Bấy giờ, Xá-lợi Tử (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật)! Có Bát-nhã (trí tuệ thấu suốt chân lý) của các bậc Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, nhắm đến giải thoát cho riêng mình), gồm Dự lưu (quả vị thứ nhất, vừa bước vào dòng bậc thánh), Nhất lai (quả vị thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), Bất hoàn (quả vị thứ ba, không còn trở lại cõi Dục, tức cõi còn ham muốn giác quan) và A-la-hán (quả vị cao nhất của Thanh văn, đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh). Có Bát-nhã của bậc Độc giác (người tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không cần nghe Phật dạy). Có Bát-nhã của Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh). Có Bát-nhã của Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như, bậc đáng được cúng dường, bậc giác ngộ chân chính và trọn vẹn). Tất cả các thứ Bát-nhã ấy đều không sai khác, không trái nghịch nhau, không sinh không diệt, và tự tánh (bản chất tự có) đều là không. Nếu pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đã không sai khác, không trái nhau, không sinh diệt, tự tánh là không, thì sự sai khác của pháp ấy vốn không thể tìm thấy. Vậy vì sao Thế Tôn lại nói rằng Bát-nhã mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa (sự hoàn thiện của trí tuệ, trí tuệ đưa người sang bờ giác ngộ) tu tập trong một ngày, thì Bát-nhã của tất cả Thanh văn, Độc giác đều không theo kịp?"
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Ý ông nghĩ sao? Những việc thù thắng mà Bát-nhã của vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa tu tập trong một ngày, Bát-nhã của tất cả Thanh văn, Độc giác có làm được việc ấy không?" Xá-lợi Tử thưa: "Bạch Thế Tôn, không."
"Lại nữa, Xá-lợi Tử, ý ông nghĩ sao? Vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, với Bát-nhã tu tập trong một ngày, khởi lên ý nghĩ: 'Ta sẽ tu hành trí vi diệu biết mọi tướng trạng, tu hành Nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp), Đạo tướng trí (trí biết mọi con đường tu để dẫn dắt chúng sinh) và Nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn mọi tướng trạng chi tiết của tất cả các pháp, chỉ Phật mới có), để làm lợi ích và đem an vui cho tất cả hữu tình (chúng sinh, loài có tình thức).' Vị ấy, sau khi đã giác ngộ mọi tướng trạng của tất cả các pháp, liền dùng phương tiện khéo léo đưa tất cả hữu tình an trú vào cảnh giới Vô dư y Bát-niết-bàn (Niết-bàn trọn vẹn, nơi không còn sót lại thân xác và mọi chỗ nương của sinh tử). Bát-nhã của tất cả Thanh văn, Độc giác có làm được việc ấy không?" Xá-lợi Tử thưa: "Bạch Thế Tôn, không."
"Lại nữa, Xá-lợi Tử, ý ông nghĩ sao? Tất cả Thanh văn, Độc giác có ai khởi được ý nghĩ: 'Ta sẽ chứng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn khắp, tức quả vị Phật), rồi dùng phương tiện khéo léo đưa tất cả hữu tình an trú vào cảnh giới Vô dư y Niết-bàn' không?" Xá-lợi Tử thưa: "Bạch Thế Tôn, không."
"Lại nữa, Xá-lợi Tử, ý ông nghĩ sao? Tất cả Thanh văn, Độc giác có ai khởi được ý nghĩ: 'Ta sẽ tu hành sáu ba-la-mật-đa (sáu hạnh hoàn thiện của Bồ-tát: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), giáo hóa cho hữu tình được thuần thục, trang nghiêm và làm thanh tịnh cõi Phật; viên mãn mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật có, như biết rõ điều gì hợp lẽ hay trái lẽ, biết nghiệp báo ba đời...), bốn điều không sợ (bốn sự tự tin hoàn toàn, không e ngại khi thuyết pháp), bốn trí hiểu biết không ngăn ngại (thông suốt không vướng mắc về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn từ và về biện thuyết), đại từ (lòng thương lớn, ban vui cho chúng sinh), đại bi (lòng xót thương lớn, cứu khổ cho chúng sinh), đại hỷ (vui mừng lớn trước niềm vui của chúng sinh), đại xả (buông bỏ lớn, bình đẳng không thiên vị), mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật có, không chung với Thanh văn, Độc giác); sẽ chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn, tức quả Phật), rồi dùng phương tiện khéo léo đưa vô lượng, vô số, vô biên hữu tình an trú vào cảnh giới Vô dư y Niết-bàn' không?" Xá-lợi Tử thưa: "Bạch Thế Tôn, không."
Phật dạy: "Xá-lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát đều khởi ý nghĩ: 'Ta sẽ tu hành sáu ba-la-mật-đa, giáo hóa cho hữu tình được thuần thục, trang nghiêm và làm thanh tịnh cõi Phật; viên mãn mười lực của Phật, bốn điều không sợ, bốn trí hiểu biết không ngăn ngại, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật; sẽ chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, rồi dùng phương tiện khéo léo đưa vô lượng, vô số, vô biên hữu tình an trú vào cảnh giới Vô dư y Bát-niết-bàn.'
Xá-lợi Tử, ví như con đom đóm không hề nghĩ rằng: 'Ánh sáng của ta có thể chiếu khắp châu Thiệm-bộ (châu lục phía nam núi Tu-di, nơi loài người sinh sống theo cách hình dung vũ trụ của nhà Phật), khiến khắp nơi đều sáng rực.' Cũng vậy, tất cả Thanh văn, Độc giác không hề nghĩ rằng: 'Ta sẽ tu hành sáu ba-la-mật-đa, giáo hóa cho hữu tình được thuần thục, trang nghiêm và làm thanh tịnh cõi Phật; viên mãn mười lực của Phật, bốn điều không sợ, bốn trí hiểu biết không ngăn ngại, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật; sẽ chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, rồi dùng phương tiện khéo léo đưa vô lượng, vô số, vô biên hữu tình an trú vào cảnh giới Vô dư y Bát-niết-bàn.'
Xá-lợi Tử, ví như vầng mặt trời ánh sáng rực rỡ, chiếu khắp châu Thiệm-bộ, không chỗ nào không tới. Cũng vậy, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát đều nghĩ rằng: 'Ta sẽ tu hành sáu ba-la-mật-đa, giáo hóa cho hữu tình được thuần thục, trang nghiêm và làm thanh tịnh cõi Phật; viên mãn mười lực của Phật, bốn điều không sợ, bốn trí hiểu biết không ngăn ngại, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật; chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, rồi dùng phương tiện khéo léo đưa vô lượng, vô số, vô biên hữu tình an trú vào cảnh giới Vô dư y Bát-niết-bàn.'
Xá-lợi Tử, do đó nên biết: Bát-nhã của tất cả Thanh văn, Độc giác, so với Bát-nhã mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa tu tập trong một ngày, thì không bằng một phần trăm, không bằng một phần nghìn, không bằng một phần trăm nghìn, cho đến không bằng một phần Ổ-ba-ni-sát-đàm (phần chia nhỏ đến cực độ, nhỏ không thể tính đếm được)."
Bấy giờ Xá-lợi Tử bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát làm thế nào để vượt qua tất cả các địa vị của Thanh văn, Độc giác, đạt được địa vị Bất thoái chuyển của Bồ-tát (bậc không bao giờ thối lui trên đường đến quả Phật), và làm thanh tịnh được con đường thành Phật?"
Phật dạy: "Xá-lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát, từ khi mới phát tâm, tu hành sáu ba-la-mật-đa, an trú trong các pháp Không (thấy mọi pháp đều không có tự tánh), Vô tướng (không bám vào hình tướng), Vô nguyện (không mong cầu, không tạo tác) — thì liền vượt qua được tất cả các địa vị của Thanh văn, Độc giác, đạt được địa vị Bất thoái chuyển của Bồ-tát, và làm thanh tịnh được con đường thành Phật."
Xá-lợi Tử lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát an trú ở địa vị nào thì có thể làm ruộng phước chân thật (đối tượng mà người cúng dường gieo vào thì sinh ra phước, như gieo hạt vào ruộng) cho tất cả Thanh văn, Độc giác?"
Phật dạy: "Xá-lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát, từ khi mới phát tâm, tu hành sáu ba-la-mật-đa, an trú trong các pháp Không, Vô tướng, Vô nguyện, cho đến khi ngồi trên tòa Bồ-đề mầu nhiệm (chỗ ngồi nơi chứng đạo thành Phật), luôn luôn làm ruộng phước chân thật cho tất cả Thanh văn, Độc giác. Vì sao vậy? Vì nhờ có các vị Bồ-tát Ma-ha-tát mà mọi pháp lành mới xuất hiện ở thế gian.
Đó là: tất cả mười đường nghiệp lành (không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không tà kiến); năm giới Cận sự (năm giới của người cư sĩ tại gia: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu); tám giới Cận trụ (tám giới người tại gia giữ trong một ngày một đêm để sống gần với nếp sống người xuất gia); bốn tĩnh lự (bốn tầng thiền định thuộc cõi Sắc), bốn tâm vô lượng (lòng từ, bi, hỷ, xả trải rộng không giới hạn đến chúng sinh), bốn định Vô sắc (bốn tầng thiền định vượt ngoài mọi hình sắc); trí về Bốn Thánh đế (bốn chân lý cao quý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ); bốn niệm trụ (bốn phép quán: thân không sạch, cảm thọ là khổ, tâm vô thường, các pháp không có cái tôi), bốn chánh đoạn (bốn sự siêng năng chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm sinh điều thiện chưa sinh, tăng trưởng điều thiện đã sinh), bốn thần túc (bốn nền tảng của thiền định và thần thông: ý muốn, siêng năng, tâm chuyên nhất, quán xét), năm căn (năm gốc lành: lòng tin, tinh tấn, chánh niệm, thiền định, trí tuệ), năm lực (năm gốc lành ấy khi đã vững mạnh thành sức mạnh), bảy giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ: chọn lựa pháp, tinh tấn, hỷ, nhẹ nhàng an ổn, chánh niệm, thiền định, buông xả), tám chi Thánh đạo (tám con đường chân chính: thấy biết, suy nghĩ, lời nói, việc làm, nghề sống, siêng năng, nhớ nghĩ, thiền định đều chân chính); sáu ba-la-mật-đa, mười tám pháp không (mười tám cách quán xét để thấy tính không của các pháp) v.v...; cùng mười lực của Phật, bốn điều không sợ, bốn trí hiểu biết không ngăn ngại, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật; Nhất thiết trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí. Vô lượng, vô số, vô biên pháp lành như thế đều xuất hiện ở thế gian.
Nhờ các pháp lành của Bồ-tát ấy mà thế gian mới có dòng họ lớn Sát-đế-lợi (giai cấp vua chúa, quý tộc võ sĩ ở Ấn Độ xưa), dòng họ lớn Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tư tế), dòng họ lớn trưởng giả (người giàu có, đức độ), dòng họ lớn cư sĩ (gia chủ tại gia có của cải); có các cõi trời: trời Tứ Đại Vương Chúng (cõi của bốn vị Đại Thiên vương hộ trì thế gian; đây là tầng thấp nhất trong sáu tầng trời cõi Dục), trời Tam Thập Tam (cõi trời của ba mươi ba vị trời), trời Dạ-ma, trời Đổ-sử-đa, trời Lạc Biến Hóa, trời Tha Hóa Tự Tại; các cõi trời thuộc cõi Sắc (cõi đã lìa ham muốn giác quan nhưng còn hình thể vi tế): trời Phạm Chúng, trời Phạm Phụ, trời Phạm Hội, trời Đại Phạm, trời Quang, trời Thiểu Quang, trời Vô Lượng Quang, trời Cực Quang Tịnh, trời Tịnh, trời Thiểu Tịnh, trời Vô Lượng Tịnh, trời Biến Tịnh, trời Quảng, trời Thiểu Quảng, trời Vô Lượng Quảng, trời Quảng Quả, trời Vô Tưởng Hữu Tình, trời Vô Phiền, trời Vô Nhiệt, trời Thiện Hiện, trời Thiện Kiến, trời Sắc Cứu Cánh; các cõi trời thuộc cõi Vô sắc (cõi không còn hình thể, chỉ còn tâm thức): trời Không Vô Biên Xứ, trời Thức Vô Biên Xứ, trời Vô Sở Hữu Xứ, trời Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ. Lại cũng nhờ các pháp lành của Bồ-tát mà có các bậc Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát Ma-ha-tát và các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác xuất hiện ở thế gian."
Xá-lợi Tử lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, Bồ-tát Ma-ha-tát có còn phải đền đáp ơn của các thí chủ (người bố thí, cúng dường) không?"
Phật dạy: "Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát không cần phải đền đáp ơn các thí chủ nữa. Vì sao? Vì đã đền đáp rất nhiều rồi. Vì sao vậy? Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát là đại thí chủ, vì đã ban cho các hữu tình rất nhiều pháp lành. Đó là ban cho hữu tình mười đường nghiệp lành, năm giới Cận sự, tám giới Cận trụ, bốn tĩnh lự, bốn tâm vô lượng, bốn định Vô sắc, trí về Bốn Thánh đế, bốn niệm trụ, bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chi Thánh đạo, sáu ba-la-mật-đa, mười tám pháp không v.v..., cùng mười lực của Phật, bốn điều không sợ, bốn trí hiểu biết không ngăn ngại, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật, Nhất thiết trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí. Vì ban cho các hữu tình vô lượng, vô số, vô biên pháp lành như thế, nên nói Bồ-tát là đại thí chủ. Do đó đã đền đáp xong ơn các thí chủ, là ruộng phước chân thật thanh tịnh, sinh ra vô lượng phước."
Bấy giờ Xá-lợi Tử bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, tương ưng (khế hợp, hòa nhập ăn khớp) với pháp gì thì nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa?"
Phật dạy: "Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với cái không của sắc (hình chất vật chất) nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa; vì tương ưng với cái không của thọ (cảm giác), tưởng (tri giác, hình dung), hành (ý chí, sự tạo tác của tâm), thức (sự nhận biết) — năm thứ này gọi chung là năm uẩn, tức năm nhóm tạo nên thân tâm — nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với cái không của nhãn xứ (mắt, xét như một chỗ phát sinh nhận thức; "xứ" gồm mười hai thứ: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng) nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa; vì tương ưng với cái không của nhĩ xứ (tai), tỷ xứ (mũi), thiệt xứ (lưỡi), thân xứ (thân), ý xứ (ý) nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì tương ưng với cái không của sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt) nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa; vì tương ưng với cái không của thanh xứ (âm thanh), hương xứ (mùi), vị xứ (vị), xúc xứ (cảm xúc chạm), pháp xứ (đối tượng của ý) nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với cái không của nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới (mắt, hình sắc và cái biết của mắt; "giới" gồm mười tám thứ: sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức) nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa; vì tương ưng với cái không của nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới (tai, âm thanh, cái biết của tai) nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa; vì tương ưng với cái không của tỷ giới, hương giới, tỷ thức giới (mũi, mùi, cái biết của mũi) nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa; vì tương ưng với cái không của thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới (lưỡi, vị, cái biết của lưỡi) nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa; vì tương ưng với cái không của thân giới, xúc giới, thân thức giới (thân, sự xúc chạm, cái biết của thân) nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa; vì tương ưng với cái không của ý giới, pháp giới, ý thức giới (ý, đối tượng của ý, cái biết của ý) nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với cái không của Khổ thánh đế (chân lý về khổ) nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa; vì tương ưng với cái không của Tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ), Diệt thánh đế (chân lý về sự chấm dứt khổ), Đạo thánh đế (chân lý về con đường diệt khổ) nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với cái không của vô minh (sự mê muội, không thấy chân lý — khâu đầu trong mười hai nhân duyên, chuỗi nhân quả của sinh tử) nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa; vì tương ưng với cái không của hành (sự tạo nghiệp), thức, danh sắc (thân và tâm lúc mới thành hình), lục xứ (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc), thọ (cảm giác), ái (lòng tham luyến), thủ (sự chấp giữ), hữu (sự hiện hữu do nghiệp tạo thành), sinh, lão tử (già và chết), sầu, than, khổ, lo, phiền não nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với cái không của tất cả các pháp nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa; vì tương ưng với cái không của pháp hữu vi (pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) và pháp vô vi (pháp không do tạo tác, không sinh không diệt) nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với bản tánh không (bản tánh của các pháp vốn là không) nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với bảy cái không như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi tương ưng với bảy cái không như thế, thì không thấy sắc là tương ưng hay không tương ưng, không thấy thọ, tưởng, hành, thức là tương ưng hay không tương ưng; không thấy sắc là pháp sinh hay pháp diệt, không thấy thọ, tưởng, hành, thức là pháp sinh hay pháp diệt; không thấy sắc là pháp nhiễm (vấy bẩn phiền não) hay pháp tịnh (trong sạch), không thấy thọ, tưởng, hành, thức là pháp nhiễm hay pháp tịnh; không thấy sắc hợp với thọ, không thấy thọ hợp với tưởng, không thấy tưởng hợp với hành, không thấy hành hợp với thức. Vì sao? Vì không hề có một chút pháp nào hợp với pháp khác, bởi bản tánh là không.
Xá-lợi Tử, cái không của sắc thì không phải là sắc; cái không của thọ, tưởng, hành, thức thì không phải là thọ, tưởng, hành, thức. Vì sao vậy? Xá-lợi Tử, cái không của sắc thì không có tướng biến ngại (đặc tính biến đổi và ngăn ngại, choán chỗ của vật chất); cái không của thọ thì không có tướng lãnh nạp (đặc tính tiếp nhận cảm giác); cái không của tưởng thì không có tướng thủ tượng (đặc tính nắm bắt hình ảnh); cái không của hành thì không có tướng tạo tác; cái không của thức thì không có tướng liễu biệt (đặc tính phân biệt, nhận biết).
Vì sao vậy? Xá-lợi Tử, sắc chẳng khác không, không chẳng khác sắc; sắc chính là không, không chính là sắc. Thọ, tưởng, hành, thức chẳng khác không, không chẳng khác thọ, tưởng, hành, thức; thọ, tưởng, hành, thức chính là không, không chính là thọ, tưởng, hành, thức. Xá-lợi Tử, tướng không của các pháp ấy không sinh không diệt, không nhiễm không tịnh, không tăng không giảm, không phải quá khứ, không phải vị lai, không phải hiện tại.
Vì thế, trong cái không ấy không có sắc, không có thọ, tưởng, hành, thức; không có nhãn xứ, không có nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ; không có sắc xứ, không có thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ; không có nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới; không có nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới; không có tỷ giới, hương giới, tỷ thức giới; không có thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới; không có thân giới, xúc giới, thân thức giới; không có ý giới, pháp giới, ý thức giới; không có vô minh, cũng không có sự diệt hết vô minh; cho đến không có già chết, sầu, than, khổ, lo, phiền não, cũng không có sự diệt hết già chết, sầu, than, khổ, lo, phiền não; không có Khổ thánh đế, không có Tập, Diệt, Đạo thánh đế; không có chứng đắc, không có hiện quán (sự thấy biết trực tiếp chân lý); không có Dự lưu, không có quả Dự lưu; không có Nhất lai, không có quả Nhất lai; không có Bất hoàn, không có quả Bất hoàn; không có A-la-hán, không có quả A-la-hán; không có Độc giác, không có sự giác ngộ của Độc giác; không có Bồ-tát, không có hạnh Bồ-tát; không có Chánh đẳng giác (bậc giác ngộ chân chính trọn vẹn, tức Phật), không có sự giác ngộ của Chánh đẳng giác. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không thấy bố thí ba-la-mật-đa (sự hoàn thiện của hạnh bố thí) là tương ưng hay không tương ưng; không thấy tịnh giới (giữ giới trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhục), tinh tấn (siêng năng), tĩnh lự (thiền định), Bát-nhã ba-la-mật-đa là tương ưng hay không tương ưng. Không thấy sắc là tương ưng hay không tương ưng; không thấy thọ, tưởng, hành, thức là tương ưng hay không tương ưng. Không thấy nhãn xứ là tương ưng hay không tương ưng; không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là tương ưng hay không tương ưng. Không thấy sắc xứ là tương ưng hay không tương ưng; không thấy thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là tương ưng hay không tương ưng. Không thấy nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới là tương ưng hay không tương ưng; không thấy nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới là tương ưng hay không tương ưng; không thấy tỷ giới, hương giới, tỷ thức giới là tương ưng hay không tương ưng; không thấy thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới là tương ưng hay không tương ưng; không thấy thân giới, xúc giới, thân thức giới là tương ưng hay không tương ưng; không thấy ý giới, pháp giới, ý thức giới là tương ưng hay không tương ưng.
Không thấy bốn niệm trụ là tương ưng hay không tương ưng; không thấy bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chi Thánh đạo là tương ưng hay không tương ưng. Không thấy mười lực của Phật là tương ưng hay không tương ưng; không thấy bốn điều không sợ, bốn trí hiểu biết không ngăn ngại, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật, Nhất thiết trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí là tương ưng hay không tương ưng. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không quán thấy Không tương ưng với Không, không quán thấy Vô tướng tương ưng với Vô tướng, không quán thấy Vô nguyện tương ưng với Vô nguyện. Vì sao? Vì Không, Vô tướng, Vô nguyện đều không có tương ưng hay không tương ưng. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, sau khi đã thâm nhập tự tướng không của tất cả các pháp (đặc tính riêng của mỗi pháp cũng là không), thì không quán thấy sắc là hợp hay tan, không quán thấy thọ, tưởng, hành, thức là hợp hay tan. Không quán thấy sắc với tiền tế (mé trước, tức thời quá khứ) là hợp hay tan; vì sao? Vì không thấy tiền tế. Không quán thấy thọ, tưởng, hành, thức với tiền tế là hợp hay tan; vì sao? Vì không thấy tiền tế. Không quán thấy sắc với hậu tế (mé sau, tức thời vị lai) là hợp hay tan; vì sao? Vì không thấy hậu tế. Không quán thấy thọ, tưởng, hành, thức với hậu tế là hợp hay tan; vì sao? Vì không thấy hậu tế. Không quán thấy sắc với hiện tại là hợp hay tan; vì sao? Vì không thấy hiện tại. Không quán thấy thọ, tưởng, hành, thức với hiện tại là hợp hay tan; vì sao? Vì không thấy hiện tại.
Không quán thấy tiền tế với hậu tế là hợp hay tan; không quán thấy tiền tế với hiện tại là hợp hay tan; không quán thấy hậu tế với tiền tế là hợp hay tan; không quán thấy hậu tế với hiện tại là hợp hay tan; không quán thấy hiện tại với tiền tế là hợp hay tan; không quán thấy hiện tại với hậu tế là hợp hay tan; không quán thấy tiền tế với hậu tế và hiện tại là hợp hay tan; không quán thấy hậu tế với tiền tế và hiện tại là hợp hay tan; không quán thấy hiện tại với tiền tế và hậu tế là hợp hay tan; không quán thấy tiền tế, hậu tế, hiện tại là hợp hay tan. Vì sao? Vì ba đời (quá khứ, vị lai, hiện tại) đều là không. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không quán thấy Nhất thiết trí (trí biết tất cả các pháp) với quá khứ là hợp hay tan. Vì sao? Ngay quá khứ còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với quá khứ là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với vị lai là hợp hay tan. Vì sao? Ngay vị lai còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với vị lai là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với hiện tại là hợp hay tan. Vì sao? Ngay hiện tại còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với hiện tại là hợp hay tan.
Không quán thấy Nhất thiết trí với sắc là hợp hay tan. Vì sao? Ngay sắc còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với sắc là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với thọ, tưởng, hành, thức là hợp hay tan. Vì sao? Ngay thọ, tưởng, hành, thức còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với thọ, tưởng, hành, thức là hợp hay tan.
Không quán thấy Nhất thiết trí với nhãn xứ là hợp hay tan. Vì sao? Ngay nhãn xứ còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với nhãn xứ là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là hợp hay tan. Vì sao? Ngay nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với sắc xứ là hợp hay tan. Vì sao? Ngay sắc xứ còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với sắc xứ là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là hợp hay tan. Vì sao? Ngay thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là hợp hay tan.
Không quán thấy Nhất thiết trí với nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới là hợp hay tan. Vì sao? Ngay nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới là hợp hay tan. Vì sao? Ngay nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với tỷ giới, hương giới, tỷ thức giới là hợp hay tan. Vì sao? Ngay tỷ giới, hương giới, tỷ thức giới còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với tỷ giới, hương giới, tỷ thức giới là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới là hợp hay tan. Vì sao? Ngay thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với thân giới, xúc giới, thân thức giới là hợp hay tan. Vì sao? Ngay thân giới, xúc giới, thân thức giới còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với thân giới, xúc giới, thân thức giới là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với ý giới, pháp giới, ý thức giới là hợp hay tan. Vì sao? Ngay ý giới, pháp giới, ý thức giới còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với ý giới, pháp giới, ý thức giới là hợp hay tan. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không quán thấy Nhất thiết trí với bố thí ba-la-mật-đa là hợp hay tan. Vì sao? Ngay bố thí ba-la-mật-đa còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với bố thí ba-la-mật-đa là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với tịnh giới ba-la-mật-đa là hợp hay tan. Vì sao? Ngay tịnh giới ba-la-mật-đa còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với tịnh giới ba-la-mật-đa là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với an nhẫn ba-la-mật-đa là hợp hay tan. Vì sao? Ngay an nhẫn ba-la-mật-đa còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với an nhẫn ba-la-mật-đa là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với tinh tấn ba-la-mật-đa là hợp hay tan. Vì sao? Ngay tinh tấn ba-la-mật-đa còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với tinh tấn ba-la-mật-đa là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với tĩnh lự ba-la-mật-đa là hợp hay tan. Vì sao? Ngay tĩnh lự ba-la-mật-đa còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với tĩnh lự ba-la-mật-đa là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với Bát-nhã ba-la-mật-đa là hợp hay tan. Vì sao? Ngay Bát-nhã ba-la-mật-đa còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với Bát-nhã ba-la-mật-đa là hợp hay tan.
Không quán thấy Nhất thiết trí với bốn niệm trụ là hợp hay tan. Vì sao? Ngay bốn niệm trụ còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với bốn niệm trụ là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chi Thánh đạo là hợp hay tan. Vì sao? Ngay bốn chánh đoạn cho đến tám chi Thánh đạo còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với bốn chánh đoạn cho đến tám chi Thánh đạo là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với mười lực của Phật là hợp hay tan. Vì sao? Ngay mười lực của Phật còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với mười lực của Phật là hợp hay tan. Không quán thấy Nhất thiết trí với bốn điều không sợ, bốn trí hiểu biết không ngăn ngại, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật, Nhất thiết trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí là hợp hay tan. Vì sao? Ngay bốn điều không sợ cho đến Nhất thiết tướng trí còn không thấy, huống gì quán thấy Nhất thiết trí với bốn điều không sợ cho đến Nhất thiết tướng trí là hợp hay tan. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không quán thấy Nhất thiết trí với Phật là hợp hay tan, cũng không quán thấy Phật với Nhất thiết trí là hợp hay tan. Vì sao? Vì Nhất thiết trí chính là Phật, Phật chính là Nhất thiết trí. Không quán thấy Nhất thiết trí với Bồ-đề (sự giác ngộ) là hợp hay tan, cũng không quán thấy Bồ-đề với Nhất thiết trí là hợp hay tan. Vì sao? Vì Nhất thiết trí chính là Bồ-đề, Bồ-đề chính là Nhất thiết trí. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không chấp trước (bám giữ) sắc là có tự tánh, không chấp trước sắc là không có tự tánh; không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức là có tự tánh, không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức là không có tự tánh. Không chấp trước sắc là thường còn, không chấp trước sắc là vô thường; không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức là thường còn, không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức là vô thường. Không chấp trước sắc là vui, không chấp trước sắc là khổ; không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức là vui, không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức là khổ. Không chấp trước sắc là có cái tôi, không chấp trước sắc là không có cái tôi; không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức là có cái tôi, không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức là không có cái tôi. Không chấp trước sắc là tịch tĩnh (vắng lặng, dứt mọi xao động phiền não), không chấp trước sắc là không tịch tĩnh; không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức là tịch tĩnh, không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức là không tịch tĩnh. Không chấp trước sắc là không, không chấp trước sắc là chẳng không; không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức là không, không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức là chẳng không. Không chấp trước sắc là vô tướng, không chấp trước sắc là có tướng; không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức là vô tướng, không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức là có tướng. Không chấp trước sắc là vô nguyện, không chấp trước sắc là có nguyện; không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức là vô nguyện, không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức là có nguyện. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nghĩ rằng "ta thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa", không nghĩ rằng "ta không thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa", không nghĩ rằng "ta vừa thực hành vừa không thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa", không nghĩ rằng "ta chẳng phải thực hành cũng chẳng phải không thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa". Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không vì bố thí ba-la-mật-đa mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không vì tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không vì muốn vào Chánh tánh ly sinh (giai đoạn chính thức bước vào hàng thánh, lìa hẳn địa vị phàm phu) mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không vì muốn đạt địa vị Bất thoái chuyển mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không vì giáo hóa cho hữu tình được thuần thục mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không vì trang nghiêm, làm thanh tịnh cõi Phật mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không vì bốn niệm trụ mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không vì bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chi Thánh đạo mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không vì mười lực của Phật mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không vì bốn điều không sợ, bốn trí hiểu biết không ngăn ngại, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật, Nhất thiết trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Không vì nội không (sáu giác quan bên trong là không) mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không vì ngoại không (sáu đối tượng bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái không cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối cao cũng là không), hữu vi không, vô vi không, tất cánh không (rốt ráo là không), vô tế không (không có khởi đầu và kết thúc), tán không (các pháp vốn phân tán, không có gì kết hợp thật), vô biến dị không (cái không biến đổi cũng là không), bản tánh không, tự tướng không (đặc tính riêng là không), cộng tướng không (đặc tính chung là không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp là không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được), vô tánh không (không có tự tánh), tự tánh không (tự tánh vốn không), vô tánh tự tánh không (cả cái không có tự tánh lẫn tự tánh đều không) mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không vì chân như (thực tướng như thật, không biến đổi của các pháp) mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không vì pháp giới (cảnh giới chân thật làm bản thể của mọi pháp) mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không vì pháp tánh (bản tánh chân thật của các pháp) mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không vì thực tế (chỗ tột cùng của sự chân thật) mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không vì tánh bình đẳng (các pháp vốn bằng nhau, không sai khác) mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không thấy tánh của các pháp có sai khác. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không vì thần cảnh trí chứng thông (thần thông biến hóa, đi lại tự tại khắp nơi) mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không vì thiên nhĩ trí chứng thông (nghe được mọi âm thanh xa gần), tha tâm trí chứng thông (biết được tâm người khác), túc trụ tùy niệm trí chứng thông (nhớ lại các đời trước), thiên nhãn trí chứng thông (thấy được mọi sự xa gần, thấy chúng sinh chết nơi này sinh nơi kia), lậu tận trí chứng thông (dứt sạch mọi phiền não — "lậu" là những thứ rỉ chảy làm ô nhiễm tâm) mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa ngay Bát-nhã ba-la-mật-đa còn không thấy, huống gì thấy việc sáu thần thông của Bồ-tát và các đức Như Lai. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nghĩ rằng: "Ta dùng thần cảnh trí chứng thông đi khắp các thế giới chư Phật nhiều như cát sông Căng-già (tức sông Hằng; ví với số lượng nhiều không đếm xuể) ở mười phương, cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen chư Phật Như Lai ở ngần ấy thế giới." Không nghĩ rằng: "Ta dùng thiên nhĩ trí chứng thông nghe khắp tiếng thuyết pháp của chư Phật, Bồ-tát ở các thế giới chư Phật nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương." Không nghĩ rằng: "Ta dùng tha tâm trí chứng thông biết khắp tâm và tâm sở (tâm chính cùng các trạng thái tâm đi kèm) của tất cả hữu tình ở các thế giới chư Phật nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương." Không nghĩ rằng: "Ta dùng túc trụ tùy niệm trí chứng thông nhớ khắp mọi việc đời trước của tất cả hữu tình ở các thế giới chư Phật nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương." Không nghĩ rằng: "Ta dùng thiên nhãn trí chứng thông thấy khắp tất cả hữu tình ở các thế giới chư Phật nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương chết nơi này sinh nơi kia." Không nghĩ rằng: "Ta dùng lậu tận trí chứng thông xem khắp tất cả hữu tình ở các thế giới chư Phật nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương ai đã dứt sạch phiền não, ai chưa dứt sạch." Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế, thì có thể đưa vô lượng, vô số, vô biên hữu tình an trú vào cảnh giới Vô dư y Bát-niết-bàn; tất cả ác ma (ma vương và quyến thuộc chuyên quấy phá người tu) không tìm được dịp hãm hại; mọi việc ở thế gian đều được như ý muốn. Tất cả chư Phật cùng các chúng Bồ-tát Ma-ha-tát ở các thế giới nhiều như cát sông Căng-già trong mỗi phương đều cùng hộ niệm (che chở và nhớ nghĩ đến) vị Bồ-tát ấy, không để vị ấy thối lui, rơi xuống các địa vị Thanh văn, Độc giác. Các trời từ trời Tứ Đại Vương Chúng cho đến trời Sắc Cứu Cánh ở các thế giới nhiều như cát sông Căng-già trong mỗi phương đều cùng bảo vệ vị Bồ-tát ấy, khiến mọi việc vị ấy làm không bị chướng ngại, mọi đau đớn khổ não nơi thân tâm đều được tiêu trừ. Giả sử có nghiệp tội lẽ ra phải chịu quả báo khổ ở đời sau, thì cũng chuyển thành chịu nhẹ ngay trong đời hiện tại. Vì sao? Vì vị Bồ-tát ấy có lòng từ bi trải khắp tất cả hữu tình.
Xá-lợi Tử, nên biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát như thế chỉ cần một chút gia hạnh (công phu gắng sức tu tập) là có thể khơi mở được tất cả các pháp môn Đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, gìn giữ trọn vẹn mọi giáo pháp không quên) và tất cả các pháp môn Tam-ma-địa (thiền định, trạng thái tâm chuyên chú một chỗ), đều hiện ra trước mắt. Sinh ra ở đâu cũng luôn được phụng sự chư Phật Thế Tôn, cho đến khi chứng được Vô thượng Bồ-đề, trong suốt khoảng thời gian ấy không bao giờ lìa xa Phật. Xá-lợi Tử, nên biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế, thì được vô lượng, vô số công đức thù thắng không thể nghĩ bàn như vậy.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nghĩ rằng có pháp này với pháp kia là tương ưng hay không tương ưng, là bằng nhau hay không bằng nhau. Vì sao? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không thấy có pháp này với pháp kia là tương ưng hay không tương ưng, là bằng nhau hay không bằng nhau. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nghĩ rằng: "Ta đối với pháp giới (cảnh giới chân thật làm bản thể của mọi pháp) sẽ mau hiện đẳng giác (chứng ngộ trọn vẹn một cách trực tiếp), hay không mau hiện đẳng giác." Vì sao? Vì không hề có một chút pháp nào có thể hiện đẳng giác đối với pháp giới. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không thấy có chút pháp nào lìa ngoài pháp giới. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nghĩ rằng pháp giới có thể làm nhân duyên (nguyên nhân và điều kiện sinh ra) cho các pháp. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nghĩ rằng pháp này có thể chứng được pháp giới hay không thể chứng. Vì sao? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy ngay một chút pháp còn không thấy, huống gì có pháp nào chứng được hay không chứng được pháp giới. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không thấy pháp giới tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với pháp giới. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với các pháp như thế nên nói là tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không thấy sắc tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với sắc; không thấy thọ, tưởng, hành, thức tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với thọ, tưởng, hành, thức. Không thấy nhãn xứ tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với nhãn xứ; không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ. Không thấy sắc xứ tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với sắc xứ; không thấy thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ.
Không thấy nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới. Không thấy nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới. Không thấy tỷ giới, hương giới, tỷ thức giới tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với tỷ giới, hương giới, tỷ thức giới. Không thấy thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới. Không thấy thân giới, xúc giới, thân thức giới tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với thân giới, xúc giới, thân thức giới. Không thấy ý giới, pháp giới, ý thức giới tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với ý giới, pháp giới, ý thức giới.
Không thấy Khổ thánh đế tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với Khổ thánh đế; không thấy Tập, Diệt, Đạo thánh đế tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với Tập, Diệt, Đạo thánh đế. Không thấy vô minh tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với vô minh; không thấy hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, lo, phiền não tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, lo, phiền não.
Không thấy bốn niệm trụ tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với bốn niệm trụ; không thấy bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chi Thánh đạo tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với bốn chánh đoạn cho đến tám chi Thánh đạo. Không thấy mười lực của Phật tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với mười lực của Phật; không thấy bốn điều không sợ, bốn trí hiểu biết không ngăn ngại, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật, Nhất thiết trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí tương ưng với cái không, cũng không thấy cái không tương ưng với bốn điều không sợ cho đến Nhất thiết tướng trí.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa nếu có thể tương ưng như thế, thì đó là sự tương ưng bậc nhất với cái không. Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát, nhờ tương ưng với cái không như thế, nên không rơi xuống các địa vị Thanh văn, Độc giác, mà trang nghiêm và làm thanh tịnh cõi Phật, giáo hóa cho hữu tình được thuần thục, mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Xá-lợi Tử, trong mọi sự tương ưng của vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì sự tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa là bậc nhất, tôn quý nhất, thù thắng nhất, cao thượng nhất, mầu nhiệm nhất, cao vời nhất, tột cùng nhất, không gì hơn, hơn cả cái không gì hơn, không gì sánh bằng, bằng với cái không gì sánh bằng. Vì sao? Xá-lợi Tử, vì sự tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa này chính là sự tương ưng với Không, tương ưng với Vô tướng, tương ưng với Vô nguyện.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế, nên biết vị ấy đã được thọ ký (được Phật báo trước rằng sẽ thành Phật) sẽ làm Phật, hoặc sắp được thọ ký. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể đem lợi ích lớn lao cho vô lượng, vô số, vô biên hữu tình.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không nghĩ rằng: "Ta tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa." Không nghĩ rằng: "Ta đã được thọ ký, chắc chắn sẽ thành Phật, hoặc sắp được thọ ký." Không nghĩ rằng: "Ta có thể trang nghiêm, làm thanh tịnh cõi Phật và giáo hóa cho hữu tình được thuần thục." Cũng không nghĩ rằng: "Ta sẽ đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, chuyển bánh xe pháp mầu nhiệm (tức thuyết giảng giáo pháp) đem lợi ích cho tất cả." Vì sao? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không thấy có pháp nào lìa ngoài pháp giới, không thấy có pháp nào tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, không thấy có pháp nào được Phật thọ ký, không thấy có pháp nào sẽ đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, không thấy có pháp nào trang nghiêm, làm thanh tịnh cõi Phật, không thấy có pháp nào giáo hóa cho hữu tình được thuần thục.
Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không khởi lên ý tưởng về ngã (cái tôi), hữu tình, mạng giả (kẻ có mạng sống), sinh giả (kẻ được sinh ra), dưỡng giả (kẻ được nuôi dưỡng), sĩ phu (con người, bậc trượng phu), bổ-đặc-già-la (kẻ trôi lăn qua các cõi luân hồi), ý sinh (kẻ do ý sinh ra), nho đồng (người trẻ tuổi), tác giả (kẻ làm), sử tác giả (kẻ khiến người khác làm), khởi giả (kẻ khởi lên hành động), sử khởi giả (kẻ khiến người khác khởi lên), thọ giả (kẻ nhận chịu quả báo), sử thọ giả (kẻ khiến người khác nhận chịu), tri giả (kẻ biết), kiến giả (kẻ thấy) — tất cả đều là những tên gọi khác nhau của một cái tôi tưởng là có thật. Vì sao? Vì ngã, hữu tình v.v... rốt ráo không sinh, cũng không diệt. Chúng đã rốt ráo không sinh không diệt, thì làm sao có thể tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa?
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì không thấy hữu tình sinh ra mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; vì không thấy hữu tình diệt mất mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; vì thấu rõ hữu tình là không mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; vì thấu rõ hữu tình không có cái tôi mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; vì thấu rõ hữu tình không thể nắm bắt được mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; vì thấu rõ hữu tình vốn xa lìa (lìa mọi tướng, không có thực thể) mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; vì thấu rõ bản tánh của hữu tình không phải là tánh hữu tình mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, trong mọi sự tương ưng, thì tương ưng với cái không là bậc nhất, tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa là tôn quý nhất, thù thắng nhất. Xá-lợi Tử, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tương ưng như thế thì có thể khơi mở trọn khắp mười lực của Như Lai, bốn điều không sợ, bốn trí hiểu biết không ngăn ngại, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật, Nhất thiết trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí. Xá-lợi Tử, vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế, nên rốt ráo không khởi tâm keo kiệt tham lam, không khởi tâm phạm giới, không khởi tâm giận dữ, không khởi tâm biếng nhác, không khởi tâm tán loạn, không khởi tâm hiểu biết sai lệch.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm lẻ ba.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm lẻ bốn.
Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video