Phần thứ hai, phẩm Nhập Ly Sinh thứ bảy (phẩm nói về việc bước vào "ly sinh", tức bậc đã vững chắc trên đường thánh, lìa hẳn trạng thái non nớt của phàm phu).
Bấy giờ cụ thọ (tiếng tôn xưng vị tu sĩ có đức hạnh, có tuổi đạo) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một vị đại đệ tử của Phật) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính)! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ mọi loài) muốn viên mãn bố thí Ba-la-mật-đa (Ba-la-mật-đa: hạnh tu đạt đến chỗ hoàn hảo, đưa người tu từ bờ mê sang bờ giác ngộ; bố thí: đem của cải, giáo pháp và sự che chở không sợ hãi mà cho người) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa (trí tuệ siêu việt thấy rõ thật tướng của mọi pháp). Muốn viên mãn tịnh giới (giữ giới hạnh trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhịn, chịu đựng), tinh tấn (siêng năng không lui), tĩnh lự (thiền định, giữ tâm lắng yên chuyên chú), Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn biến tri (hiểu biết thấu suốt, trọn vẹn) sắc (phần vật chất, hình thể) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa; muốn biến tri thọ, tưởng, hành, thức (thọ: cảm nhận vui, khổ; tưởng: sự nhận ra hình ảnh, khái niệm; hành: các ý muốn, tạo tác của tâm; thức: sự phân biệt nhận biết — cùng với sắc gọi là năm uẩn) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn biến tri nhãn xứ (con mắt, xét như chỗ làm phát sinh sự thấy biết) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa; muốn biến tri nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ (tai, mũi, lưỡi, thân, ý) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn biến tri sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa; muốn biến tri thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ (âm thanh, mùi hương, vị nếm, vật chạm và các đối tượng của ý) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn biến tri nhãn giới (yếu tố mắt, trong mười tám yếu tố cấu thành sự nhận biết) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa; muốn biến tri nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn biến tri sắc giới (yếu tố hình sắc, đối tượng của mắt) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa; muốn biến tri thanh, hương, vị, xúc, pháp giới thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn biến tri nhãn thức giới (yếu tố sự nhận biết của mắt) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa; muốn biến tri nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn biến tri nhãn xúc (sự gặp gỡ giữa mắt, cảnh sắc và sự nhận biết của mắt) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa; muốn biến tri nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn biến tri các thọ (cảm nhận) do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa; muốn biến tri các thọ do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên mà sinh ra thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn biến tri địa giới (yếu tố đất, tức tính cứng chắc) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa; muốn biến tri thủy, hỏa, phong, không, thức giới (các yếu tố nước, lửa, gió, khoảng trống và sự nhận biết) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn biến tri vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật, khâu đầu tiên trong mười hai nhân duyên làm nên vòng sinh tử) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa; muốn biến tri hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử (các khâu tiếp theo: tạo tác, nhận biết, thân tâm mới thành hình, sáu giác quan, tiếp xúc, cảm nhận, ham muốn, bám giữ, sự tồn tại do nghiệp, ra đời, già chết) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn dứt hẳn tham dục, sân nhuế (giận dữ), ngu si thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn dứt hẳn tát-ca-da kiến (phiên âm tiếng Phạn satkāya-dṛṣṭi: cái thấy sai lầm chấp thân này là "tôi", là "của tôi"), giới cấm thủ (bám chấp vào những giới điều, nghi thức sai lầm cho là con đường giải thoát), nghi (ngờ vực chân lý), dục tham (ham muốn dục lạc), sân nhuế thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn dứt hẳn sắc tham (tham đắm cảnh giới thiền có thân hình vi tế), vô sắc tham (tham đắm cảnh giới thiền không còn thân hình), vô minh, mạn (kiêu căng), trạo cử (tâm xao động, không yên) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn dứt hẳn tất cả tùy miên (phiền não ngấm ngầm, nằm ẩn trong tâm như hạt giống ngủ), triền (phiền não hiện ra quấn trói tâm), kết (phiền não buộc chặt vào sinh tử) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn dứt hẳn tứ thực (bốn loại "thức ăn" nuôi sự sống và vòng luân hồi: thức ăn vật chất, sự tiếp xúc, ý chí mong muốn, và thức) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn dứt hẳn bốn bộc lưu (bốn dòng nước lũ cuốn trôi chúng sinh: ham muốn dục lạc, ham muốn tồn tại, kiến chấp sai lầm, và vô minh), bốn ách (bốn cái ách trói buộc chúng sinh, cũng gồm bốn thứ ấy), bốn thủ (bốn sự bám giữ: bám dục lạc, bám kiến chấp, bám giới điều sai lầm, bám vào "cái tôi"), bốn thân hệ (bốn mối buộc thân: tham, sân, bám giới điều sai lầm, và chấp cho rằng chỉ điều mình tin là thật), bốn điên đảo (bốn cái thấy ngược: cho vô thường là thường, khổ là vui, không có cái tôi là có cái tôi, nhơ nhớp là trong sạch) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn xa lìa mười bất thiện nghiệp đạo (mười đường nghiệp ác: giết hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói đâm thọc, nói lời độc ác, nói thêu dệt, tham lam, sân hận, tà kiến) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thọ trì thực hành mười thiện nghiệp đạo (mười đường nghiệp lành, ngược lại với mười điều ác trên) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn tu hành bốn tĩnh lự (bốn bậc thiền định có thân hình vi tế) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa; muốn tu hành bốn vô lượng (bốn tâm rộng lớn không bờ bến: từ — thương ban vui; bi — thương cứu khổ; hỷ — vui theo điều lành của người; xả — buông bỏ, bình đẳng), bốn vô sắc định (bốn bậc định không còn thân hình: Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn tu hành bốn niệm trụ (bốn phép quán giữ tâm tỉnh thức: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa; muốn tu hành bốn chánh đoạn (bốn sự siêng năng chân chánh: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm sinh điều lành chưa có, tăng trưởng điều lành đã có), bốn thần túc (bốn nền tảng của năng lực thần thông: ý muốn, tinh tấn, tâm chuyên nhất, quán xét), năm căn (năm gốc rễ lành: lòng tin, tinh tấn, chánh niệm, định, tuệ), năm lực (năm sức mạnh do năm căn ấy lớn mạnh), bảy đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), tám thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, tỉnh thức đúng, định đúng) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đạt được mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật có) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa; muốn đạt được bốn vô sở úy (bốn điều Phật tuyên thuyết mà không hề e sợ), bốn vô ngại giải (bốn khả năng hiểu biết và diễn nói thông suốt không trở ngại: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn từ, về biện tài), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám đức tính riêng chỉ Phật có, không chung với hàng khác) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn tự tại nhập vào giác chi tam-ma-địa (tam-ma-địa: phiên âm tiếng Phạn samādhi, trạng thái định, tâm chuyên nhất không tán loạn; ở đây là định gắn liền với các yếu tố giác ngộ (?)) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn tự tại vận dụng sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm: đi lại biến hóa tùy ý, thấy xa không ngăn ngại, nghe xa không ngăn ngại, biết tâm người khác, biết các đời trước, dứt sạch phiền não) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đối với bốn tĩnh lự, bốn vô sắc định và diệt tận định (bậc định dứt hết hoạt động của cảm thọ và tưởng) mà vào ra lần lượt từng bậc, vượt bậc, theo chiều xuôi hay chiều ngược đều tự tại thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đối với tất cả các môn đà-la-ni (đà-la-ni: phiên âm tiếng Phạn dhāraṇī, năng lực ghi nhớ, nắm giữ mọi pháp không quên mất; "môn" là cửa, phương pháp) và các môn tam-ma-địa đều được tự tại thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đối với tất cả các định, từ Sư Tử Du Hý tam-ma-địa (định tự tại như sư tử dạo chơi, không sợ hãi) cho đến Sư Tử Phấn Tấn tam-ma-địa (định mạnh mẽ như sư tử vươn mình lao tới), vào ra đều tự tại thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đối với việc vào ra các định: Kiện Hành tam-ma-địa (định đi mạnh mẽ, vững chắc), Bảo Ấn tam-ma-địa (định ấn báu), Diệu Nguyệt tam-ma-địa (định trăng sáng nhiệm mầu), Nguyệt Tràng Tướng tam-ma-địa (định có tướng như cờ phướn mặt trăng), Nhất Thiết Pháp Ấn tam-ma-địa (định ấn chứng tất cả các pháp), Quán Ấn tam-ma-địa (định ấn quán xét), Pháp Giới Quyết Định tam-ma-địa (định quyết chắc về Pháp giới, tức bản thể chân thật chung của mọi pháp), Quyết Định Tràng Tướng tam-ma-địa (định có tướng cờ phướn quyết chắc), Kim Cương Dụ tam-ma-địa (định ví như kim cương, phá được mọi thứ), Nhập Nhất Thiết Pháp Môn tam-ma-địa (định vào được cửa của mọi pháp), Tam-ma-địa Vương tam-ma-địa (định vua của các định), Vương Ấn tam-ma-địa (định ấn của vua), Lực Thanh Tịnh tam-ma-địa (định sức mạnh trong sạch), Bảo Khiếp tam-ma-địa (định hộp báu),
Nhập Nhất Thiết Pháp Ngôn Từ Quyết Định tam-ma-địa (định thấu suốt quyết chắc lời lẽ của mọi pháp), Nhập Nhất Thiết Pháp Tăng Ngữ tam-ma-địa (định thấu suốt danh xưng gán cho mọi pháp), Quán Sát Thập Phương tam-ma-địa (định quán xét mười phương), Nhất Thiết Pháp Đà-la-ni Môn Ấn tam-ma-địa (định ấn của cửa ghi nhớ mọi pháp), Nhất Thiết Pháp Vô Vong Thất tam-ma-địa (định không quên mất mọi pháp), Nhất Thiết Pháp Đẳng Thú Hành Tướng Ấn tam-ma-địa (định ấn chứng mọi pháp cùng đi về một tướng bình đẳng), Trụ Hư Không Xứ tam-ma-địa (định an trú nơi hư không), Tam Luân Thanh Tịnh tam-ma-địa (định ba phương diện người cho, người nhận, vật cho đều trong sạch không chấp), Bất Thoái Thần Thông tam-ma-địa (định thần thông không thoái lui), Khí Dũng tam-ma-địa (định như đồ chứa trào dâng (?)), Thắng Định Tràng Tướng tam-ma-địa (định có tướng cờ phướn của định thù thắng), cùng vô lượng tam-ma-địa thù thắng khác, đều được tự tại, thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn làm tròn mọi ước nguyện của tất cả hữu tình (chúng sinh có tình cảm, ý thức) thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát muốn làm đầy đủ những thiện căn (gốc rễ lành, công đức) thù thắng như vậy, để nhờ thiện căn ấy được viên mãn mà không rơi vào các ác thú (các cõi xấu như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), không sinh vào nhà nghèo hèn, không rơi xuống địa vị (bậc tu chứng) của Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình) hay Độc giác (người tự giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không cần thầy), và trước sau không bao giờ thoái đọa khỏi "Bồ-tát đỉnh" (chỗ cao vững của Bồ-tát; ý nghĩa được giải thích ngay đoạn sau), thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa."
Khi ấy Xá-lợi Tử (một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) hỏi Thiện Hiện rằng: "Thế nào gọi là Bồ-tát đỉnh đọa (sự rơi rớt khỏi chỗ cao vững của Bồ-tát)?"
Thiện Hiện đáp: "Nếu các vị Bồ-tát không có phương tiện thiện xảo (sự khéo léo dùng cách thức thích hợp mà không chấp trước) mà thực hành sáu Ba-la-mật-đa, không có phương tiện thiện xảo mà an trú nơi ba giải thoát môn (ba cửa giải thoát: không, vô tướng, vô nguyện — tức thấy các pháp trống rỗng, không có hình tướng để nắm bắt, không có gì để mong cầu), thì sẽ thoái đọa xuống địa vị Thanh văn hoặc Độc giác, không vào được chánh tánh ly sinh của Bồ-tát (địa vị đã chắc chắn trên đường thánh, lìa hẳn trạng thái 'sống' non nớt, không còn thoái lui). Như vậy gọi là Bồ-tát đỉnh đọa."
Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Cái gì gọi là 'sinh'?"
Thiện Hiện đáp: "'Sinh' ở đây (nghĩa là 'sống', như thức ăn còn sống chưa tiêu) tức là pháp ái."
Xá-lợi Tử hỏi: "Thế nào là pháp ái (lòng yêu thích, bám víu vào chính các giáo pháp)?"
Thiện Hiện đáp: "Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa mà an trú nơi 'sắc là không' rồi khởi tưởng chấp trước; an trú nơi 'thọ, tưởng, hành, thức là không' rồi khởi tưởng chấp trước; an trú nơi 'sắc là vô tướng' rồi khởi tưởng chấp trước; an trú nơi 'thọ, tưởng, hành, thức là vô tướng' rồi khởi tưởng chấp trước; an trú nơi 'sắc là vô nguyện' rồi khởi tưởng chấp trước; an trú nơi 'thọ, tưởng, hành, thức là vô nguyện' rồi khởi tưởng chấp trước;
an trú nơi 'sắc là tịch tĩnh' (lặng yên, dứt phiền não) rồi khởi tưởng chấp trước; an trú nơi 'thọ, tưởng, hành, thức là tịch tĩnh' rồi khởi tưởng chấp trước; an trú nơi 'sắc là viễn ly' (xa lìa mọi ràng buộc) rồi khởi tưởng chấp trước; an trú nơi 'thọ, tưởng, hành, thức là viễn ly' rồi khởi tưởng chấp trước; an trú nơi 'sắc là vô thường' rồi khởi tưởng chấp trước; an trú nơi 'thọ, tưởng, hành, thức là vô thường' rồi khởi tưởng chấp trước; an trú nơi 'sắc là khổ' rồi khởi tưởng chấp trước; an trú nơi 'thọ, tưởng, hành, thức là khổ' rồi khởi tưởng chấp trước; an trú nơi 'sắc là vô ngã' (không có cái tôi thật) rồi khởi tưởng chấp trước; an trú nơi 'thọ, tưởng, hành, thức là vô ngã' rồi khởi tưởng chấp trước; an trú nơi 'sắc là bất tịnh' rồi khởi tưởng chấp trước; an trú nơi 'thọ, tưởng, hành, thức là bất tịnh' rồi khởi tưởng chấp trước. Xá-lợi Tử! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát xuôi theo pháp ái. Chính pháp ái này được gọi là 'sinh'.
Lại nữa, Xá-lợi Tử! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát khởi nghĩ như vầy: 'Sắc này nên đoạn trừ; thọ, tưởng, hành, thức này nên đoạn trừ. Do điều này mà sắc nên đoạn trừ; do điều này mà thọ, tưởng, hành, thức nên đoạn trừ. Khổ này nên biết thấu suốt; do điều này mà khổ nên biết thấu suốt. Tập (nguyên nhân sinh ra khổ) này nên dứt hẳn; do điều này mà tập nên dứt hẳn. Diệt (sự chấm dứt khổ, tức niết-bàn) này nên tự thân chứng nghiệm; do điều này mà diệt nên tự thân chứng nghiệm. Đạo (con đường đưa đến dứt khổ) này nên tu tập; do điều này mà đạo nên tu tập.
Đây là tạp nhiễm (bị phiền não làm ô nhiễm), đây là thanh tịnh. Điều này nên gần gũi, điều này không nên gần gũi. Điều này nên làm, điều này không nên làm. Đây là đạo, đây chẳng phải đạo. Đây là điều nên học, đây là điều không nên học. Đây là bố thí Ba-la-mật-đa, đây chẳng phải bố thí Ba-la-mật-đa. Đây là tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa, đây chẳng phải tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Đây là phương tiện thiện xảo, đây chẳng phải phương tiện thiện xảo. Đây là cái "sinh" của Bồ-tát, đây là cái "ly sinh" của Bồ-tát.'
Xá-lợi Tử! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa mà an trú nơi những pháp môn đủ loại như thế rồi khởi tưởng chấp trước, thì đó là Bồ-tát Ma-ha-tát xuôi theo pháp ái. Chính pháp ái này được gọi là 'sinh', giống như thức ăn để qua đêm còn sống chưa tiêu thì có thể gây ra tai hại."
Bấy giờ cụ thọ Xá-lợi Tử hỏi cụ thọ Thiện Hiện rằng: "Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát nhập vào chánh tánh ly sinh?"
Thiện Hiện đáp: "Xá-lợi Tử! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, không thấy nội không (các giác quan bên trong như mắt, tai… vốn trống rỗng, không có tự tính) và không nương nội không mà quán ngoại không (các cảnh bên ngoài như hình sắc, âm thanh… vốn trống rỗng); không thấy ngoại không và không nương ngoại không mà quán nội không. Không nương ngoại không mà quán nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều trống rỗng); không thấy nội ngoại không và không nương nội ngoại không mà quán ngoại không.
Không nương nội ngoại không mà quán không không (chính cái "trống rỗng" cũng trống rỗng); không thấy không không và không nương không không mà quán nội ngoại không. Không nương không không mà quán đại không (mười phương rộng lớn cũng trống rỗng); không thấy đại không và không nương đại không mà quán không không. Không nương đại không mà quán thắng nghĩa không (chân lý tối thượng, niết-bàn, cũng trống rỗng); không thấy thắng nghĩa không và không nương thắng nghĩa không mà quán đại không.
Không nương thắng nghĩa không mà quán hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh diệt, đều trống rỗng); không thấy hữu vi không và không nương hữu vi không mà quán thắng nghĩa không. Không nương hữu vi không mà quán vô vi không (các pháp không do tạo tác, không sinh diệt, cũng trống rỗng); không thấy vô vi không và không nương vô vi không mà quán hữu vi không. Không nương vô vi không mà quán tất cánh không (rốt ráo trống rỗng hoàn toàn); không thấy tất cánh không và không nương tất cánh không mà quán vô vi không.
Không nương tất cánh không mà quán vô tế không (cái không có đầu, không có cuối cũng trống rỗng); không thấy vô tế không và không nương vô tế không mà quán tất cánh không. Không nương vô tế không mà quán tán vô tán không (cái tan rã và cái không tan rã đều trống rỗng); không thấy tán vô tán không và không nương tán vô tán không mà quán vô tế không. Không nương tán vô tán không mà quán bản tánh không (bản tính vốn có của các pháp là trống rỗng); không thấy bản tánh không và không nương bản tánh không mà quán tán vô tán không.
Không nương bản tánh không mà quán tự cộng tướng không (đặc tính riêng và đặc tính chung của các pháp đều trống rỗng); không thấy tự cộng tướng không và không nương tự cộng tướng không mà quán bản tánh không. Không nương tự cộng tướng không mà quán nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều trống rỗng); không thấy nhất thiết pháp không và không nương nhất thiết pháp không mà quán tự cộng tướng không. Không nương nhất thiết pháp không mà quán bất khả đắc không (sự không thể nắm bắt cũng trống rỗng); không thấy bất khả đắc không và không nương bất khả đắc không mà quán nhất thiết pháp không.
Không nương bất khả đắc không mà quán vô tính không (cái "không có tự tính" cũng trống rỗng); không thấy vô tính không và không nương vô tính không mà quán bất khả đắc không. Không nương vô tính không mà quán tự tính không (tự tính của các pháp là trống rỗng); không thấy tự tính không và không nương tự tính không mà quán vô tính không. Không nương tự tính không mà quán vô tính tự tính không (cả "không có tự tính" lẫn "tự tính" đều trống rỗng); không thấy vô tính tự tính không và không nương vô tính tự tính không mà quán tự tính không. Xá-lợi Tử! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa mà quán như vậy, thì gọi là nhập vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát."
"Lại nữa, Xá-lợi Tử! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa nên học như vầy: biết đúng như thật về sắc mà không nên chấp; biết đúng như thật về thọ, tưởng, hành, thức mà không nên chấp; biết đúng như thật về nhãn xứ mà không nên chấp; biết đúng như thật về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ mà không nên chấp; biết đúng như thật về sắc xứ mà không nên chấp; biết đúng như thật về thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ mà không nên chấp;
biết đúng như thật về nhãn giới mà không nên chấp; biết đúng như thật về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới mà không nên chấp; biết đúng như thật về sắc giới mà không nên chấp; biết đúng như thật về thanh, hương, vị, xúc, pháp giới mà không nên chấp; biết đúng như thật về nhãn thức giới mà không nên chấp; biết đúng như thật về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới mà không nên chấp;
biết đúng như thật về bố thí Ba-la-mật-đa mà không nên chấp; biết đúng như thật về tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa mà không nên chấp; biết đúng như thật về bốn tĩnh lự mà không nên chấp; biết đúng như thật về bốn vô lượng, bốn vô sắc định mà không nên chấp; biết đúng như thật về bốn niệm trụ mà không nên chấp; biết đúng như thật về bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi mà không nên chấp; biết đúng như thật về mười lực của Phật mà không nên chấp; biết đúng như thật về bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật mà không nên chấp.
Như vậy, Xá-lợi Tử! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, có thể biết đúng như thật về tâm Bồ-đề (tâm cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh) mà không nên chấp, về tâm vô đẳng đẳng (tâm ngang bằng với cái không gì sánh được, tức tâm của Phật) mà không nên chấp, về tâm quảng đại (tâm rộng lớn) mà không nên chấp. Vì sao vậy? Xá-lợi Tử! Vì tâm ấy chẳng phải là tâm (không có một thực thể tâm để nắm bắt), do bản tánh vốn thanh tịnh."
Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Thế nào là bản tánh của tâm ấy thanh tịnh?"
Thiện Hiện đáp: "Bản tánh của tâm ấy không tương ưng (gắn liền, đi kèm) với tham mà cũng không phải không tương ưng; không tương ưng với sân mà cũng không phải không tương ưng; không tương ưng với si mà cũng không phải không tương ưng; không tương ưng với các triền, kết, tùy miên mà cũng không phải không tương ưng; không tương ưng với các kiến thú (các loại kiến chấp sai lầm), lậu (phiền não rỉ chảy làm tâm ô nhiễm) v.v. mà cũng không phải không tương ưng; đối với tâm của hàng Thanh văn, Độc giác v.v. cũng không tương ưng mà cũng không phải không tương ưng. Xá-lợi Tử! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát biết tâm có bản tánh thanh tịnh như vậy."
Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Cái tâm ấy, vốn là 'phi tâm tính' (tính chẳng phải tâm), có thật là có chăng?"
Thiện Hiện hỏi vặn lại: "Trong phi tâm tính, cái 'có' hay cái 'không' có thể nắm bắt được chăng?"
Xá-lợi Tử nói: "Không, Thiện Hiện."
Thiện Hiện đáp: "Trong phi tâm tính, nếu cái 'có' hay cái 'không' đều không thể nắm bắt, thì làm sao có thể hỏi rằng cái tâm ấy, vốn là phi tâm tính, có thật là có chăng?"
Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Thế nào gọi là phi tâm tính?"
Thiện Hiện đáp: "Đối với tất cả các pháp, không biến đổi, không phân biệt, đó gọi là phi tâm tính."
Xá-lợi Tử hỏi: "Chỉ riêng tâm là không biến đổi, không phân biệt, hay sắc, thọ, tưởng, hành, thức v.v. cũng không biến đổi, không phân biệt?"
Thiện Hiện đáp: "Như tâm không biến đổi, không phân biệt, thì sắc, thọ, tưởng, hành, thức cũng không biến đổi, không phân biệt. Như vậy cho đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh và trọn vẹn) của chư Phật cũng không biến đổi, không phân biệt."
Khi ấy Xá-lợi Tử khen Thiện Hiện rằng: "Lành thay, lành thay! Quả đúng như lời ông nói. Ông thật là con Phật, sinh ra từ tâm Phật, sinh ra từ miệng Phật, sinh ra từ pháp Phật, do pháp mà hóa sinh; nhận lấy phần gia tài là pháp Phật chứ không nhận phần của cải; đối với các pháp, tự thân chứng nghiệm, dùng tuệ nhãn (con mắt trí tuệ) thấy rõ trước mắt rồi mới có thể nói ra. Phật thường nói trong chúng Thanh văn, ông là bậc nhất về an trú vô tránh định (định không tranh chấp, sống hòa hợp không làm phiền não ai). Đúng như lời Phật nói, chân thật không sai.
Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa nên học như vậy. Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa có thể học được như vậy, thì nên biết vị ấy đã trụ nơi bất thoái chuyển địa (bậc không còn thoái lui trên đường giác ngộ), không rời Bát-nhã Ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện! Nếu các thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành, tin theo Phật pháp) muốn học bậc Thanh văn, thì đối với Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa như vậy nên siêng năng lắng nghe, học tập, đọc tụng, thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn), suy nghĩ đúng lẽ cho đến tột cùng. Muốn học bậc Độc giác, cũng đối với Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa như vậy nên siêng năng lắng nghe, học tập, đọc tụng, thọ trì, suy nghĩ đúng lẽ cho đến tột cùng. Muốn học bậc Bồ-tát, cũng đối với Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa như vậy nên siêng năng lắng nghe, học tập, đọc tụng, thọ trì, suy nghĩ đúng lẽ cho đến tột cùng.
Vì sao vậy? Thiện Hiện! Vì trong kinh Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa như vậy, có nói rộng và chỉ bày pháp của ba thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu: Thanh văn, Độc giác và Bồ-tát). Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát có thể học Bát-nhã Ba-la-mật-đa, thì tức là đã học khắp các pháp của ba thừa và đều được khéo léo thông thạo."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video