Phần thứ hai, phẩm Đế Thích, thứ hai mươi lăm, đoạn một.
Bấy giờ, trong tam thiên đại thiên thế giới (một cõi rất lớn gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ; mỗi thế giới nhỏ có một mặt trời, một mặt trăng) tên là Kham Nhẫn (tức cõi Sa-bà chúng ta đang ở; gọi vậy vì chúng sinh ở đây phải chịu đựng nhiều khổ não), tất cả các vị Tứ Đại Thiên Vương (bốn vị vua trời giữ gìn bốn phương, ở lưng chừng núi Tu-di) đều đến dự hội, mỗi vị dẫn theo vô lượng trăm nghìn câu-chi (câu-chi: đơn vị đếm rất lớn, bằng mười triệu) thiên tử của cõi trời Tứ Đại Vương Chúng (tầng trời thấp nhất của cõi Dục, do bốn vị Thiên Vương cai quản; cõi Dục là cõi của những chúng sinh còn ham muốn ăn uống, dục lạc).
Tất cả các vị Thiên Đế (vua trời, tức Đế Thích) đều đến dự hội, mỗi vị dẫn theo vô lượng trăm nghìn câu-chi thiên tử của cõi trời Ba Mươi Ba (tầng trời trên đỉnh núi Tu-di, gồm ba mươi ba cung trời, do Đế Thích làm chủ). Tất cả các vị vua trời Tô Dạ Ma đều đến dự hội, mỗi vị dẫn theo vô lượng trăm nghìn câu-chi thiên tử của cõi trời Dạ Ma (tầng trời thứ ba của cõi Dục). Tất cả các vị vua trời San Đổ Sử Đa đều đến dự hội, mỗi vị dẫn theo vô lượng trăm nghìn câu-chi thiên tử của cõi trời Đổ Sử Đa (tức cõi trời Đâu-suất, tầng trời thứ tư của cõi Dục, nơi các vị Bồ-tát sắp thành Phật cư ngụ). Tất cả các vị vua trời Diệu Biến Hóa đều đến dự hội, mỗi vị dẫn theo vô lượng trăm nghìn câu-chi thiên tử của cõi trời Lạc Biến Hóa (tầng trời thứ năm của cõi Dục, nơi chư thiên tự biến hóa ra cảnh vui mà hưởng). Tất cả các vị vua trời Tự Tại đều đến dự hội, mỗi vị dẫn theo vô lượng trăm nghìn câu-chi thiên tử của cõi trời Tha Hóa Tự Tại (tầng trời thứ sáu, cao nhất cõi Dục, nơi chư thiên tự tại hưởng những cảnh vui do kẻ khác biến hóa ra).
Tất cả các vị vua trời Đại Phạm đều đến dự hội, mỗi vị dẫn theo vô lượng trăm nghìn câu-chi chúng Phạm thiên (chư thiên ở các tầng trời thuộc bậc thiền thứ nhất của cõi Sắc; cõi Sắc là cõi của chư thiên đã lìa dục vọng nhưng vẫn còn thân hình vi tế). Tất cả các vị trời Cực Quang Tịnh đều đến dự hội, mỗi vị dẫn theo vô lượng trăm nghìn câu-chi chư thiên thuộc tĩnh lự thứ hai (tĩnh lự: tức thiền định, tâm lặng yên mà suy xét; các cõi trời Sắc giới chia làm bốn tầng, ứng với bốn bậc thiền). Tất cả các vị trời Biến Tịnh đều đến dự hội, mỗi vị dẫn theo vô lượng trăm nghìn câu-chi chư thiên thuộc tĩnh lự thứ ba. Tất cả các vị trời Quảng Quả đều đến dự hội, mỗi vị dẫn theo vô lượng trăm nghìn câu-chi chư thiên thuộc tĩnh lự thứ tư. Tất cả các vị trời Sắc Cứu Cánh đều đến dự hội, mỗi vị dẫn theo vô lượng trăm nghìn câu-chi chư thiên cõi Tịnh Cư (năm tầng trời cao nhất của cõi Sắc, nơi cư ngụ của các bậc thánh Bất hoàn, tức những người đã dứt hẳn tham dục, không còn sinh trở lại cõi Dục).
Ánh sáng nơi thân của chúng trời Tứ Đại Vương cho đến chúng trời Tịnh Cư ấy — vốn là quả báo chín muồi từ nghiệp lành trong sạch — đem so với ánh sáng thường trực tỏa ra từ thân Như Lai, thì trăm phần không bằng một, nghìn phần không bằng một, trăm nghìn phần không bằng một, một câu-chi phần không bằng một, trăm câu-chi phần không bằng một, nghìn câu-chi phần không bằng một, trăm nghìn câu-chi phần không bằng một. Cứ như thế cho đến phần theo số đếm, phần theo phép tính, phần theo ước lượng, phần theo thí dụ, cho đến phần ô-ba-ni-sát-đàm (phần nhỏ nhất, nhỏ đến mức không thể chia được nữa) cũng không bằng một. Vì sao vậy? Vì ánh sáng thường trực tỏa ra từ thân Như Lai rực rỡ chói lòa, trong mọi thứ ánh sáng là tôn quý nhất, thù thắng nhất, cao nhất, đẹp nhất, không gì sánh được, không gì ngang bằng, không gì cao hơn, đứng hàng thứ nhất; nó che lấp mọi ánh sáng của chư thiên khiến đều không hiện ra được, giống như cái bấc đèn cháy đen đặt cạnh vàng Thiệm-bộ (thứ vàng quý nhất, ánh đỏ tía, theo truyền thuyết lấy từ dòng sông dưới rừng cây Thiệm-bộ).
Bấy giờ Thiên Đế Thích (vua cõi trời Ba Mươi Ba) thưa với cụ thọ (cách xưng hô tôn kính đối với vị tỳ-kheo trưởng lão, nghĩa là bậc có đủ tuổi đạo và đức hạnh) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, đệ tử của Phật nổi tiếng hiểu sâu về lý "không") rằng:
– Nay trong tam thiên đại thiên thế giới này, tất cả chúng trời Tứ Đại Vương cho đến chúng trời Tịnh Cư đều đã đến dự hội, muốn được nghe Tôn giả giảng nói về Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ siêu việt thấy rõ thật tánh của mọi sự vật là không, đưa người tu sang bờ giác ngộ). Kính mong Tôn giả biết đã đúng lúc mà giảng cho. Thưa Tôn giả, thế nào là Bát-nhã ba-la-mật-đa của Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện lớn tu hành để thành Phật và cứu độ mọi chúng sinh)? Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ (ở yên, đặt tâm vững vào) Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào? Bồ-tát ma-ha-tát nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào?
Khi ấy cụ thọ Thiện Hiện bảo Thiên Đế Thích:
– Này Kiều-thi-ca (họ của Đế Thích khi còn làm người ở thế gian)! Chúng trời các ông hãy lắng nghe, lắng nghe cho kỹ, và khéo suy nghĩ. Tôi sẽ nương sức oai thần của Phật, thuận theo ý Như Lai, vì các vị Bồ-tát ma-ha-tát mà giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa, để các Bồ-tát ma-ha-tát có thể theo đó mà an trụ như vậy, tu học như vậy.
Này Kiều-thi-ca! Trong chư thiên các ông, ai chưa phát tâm cầu giác ngộ vô thượng (tâm cầu sự giác ngộ cao nhất, tức quả vị Phật) thì nay đều nên phát tâm. Này Kiều-thi-ca! Những ai đã vào địa vị chánh tánh ly sinh (địa vị thánh đầu tiên, khi đã lìa hẳn tánh phàm phu, chắc chắn đi trên đường giải thoát) của Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, nhắm đến tự giải thoát cho mình) hay Độc giác (người tự mình quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy dạy, cũng không rộng giảng pháp cho người) thì không còn có thể phát tâm đại bồ-đề nữa. Vì sao vậy? Này Kiều-thi-ca, vì họ đã tự vạch ranh giới đối với vòng sinh tử (tức chỉ cầu ra khỏi sinh tử cho riêng mình, không còn trở lại sinh tử để cứu độ chúng sinh). Trong số ấy nếu có ai có thể phát tâm hướng đến Vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn khắp cả của Phật) thì tôi cũng tùy hỷ (vui mừng theo việc tốt của người khác). Vì sao vậy? Này Kiều-thi-ca, người hơn người thì nên cầu pháp hơn hết; tôi quyết không ngăn trở điều lành thù thắng của người khác.
Này Kiều-thi-ca! Ông hỏi thế nào là Bát-nhã ba-la-mật-đa của Bồ-tát ma-ha-tát, các ông hãy lắng nghe kỹ, tôi sẽ nói cho. Này Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát phát tâm tương ứng với nhất thiết trí trí (trí tuệ biết tất cả mọi sự, tức trí tuệ của Phật), lấy vô sở đắc (không chấp có bất cứ điều gì thật có để nắm giữ) làm phương tiện, mà suy xét sắc cho đến thức (tức năm uẩn — năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân thể vật chất, thọ là cảm nhận, tưởng là nhận biết hình tướng, hành là các hoạt động tạo tác của tâm, thức là sự nhận biết phân biệt), thấy chúng là vô thường, là khổ, là vô ngã (không có cái tôi thật), là không, như bệnh tật, như ung nhọt, như mũi tên cắm vào thân, như vết lở loét, là nóng bức phiền não, là bức bách, là hư hoại, là suy tàn mục nát, là biến động, là mau diệt, là đáng sợ, là đáng chán, là có tai ương, là có hoạn nạn bất ngờ, là có dịch bệnh, là có ôn dịch, là không yên ổn, là không thể tin cậy được;
suy xét nhãn xứ cho đến ý xứ (sáu căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; "xứ" là chỗ làm phát sinh nhận thức) cũng vậy; suy xét sắc xứ cho đến pháp xứ (sáu cảnh: hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị, sự xúc chạm, và các đối tượng của ý gọi là "pháp") cũng vậy; suy xét nhãn giới cho đến ý giới ("giới" là loại yếu tố; ở đây là sáu căn xét như sáu loại yếu tố) cũng vậy; suy xét sắc giới cho đến pháp giới (sáu cảnh xét như sáu loại yếu tố) cũng vậy; suy xét nhãn thức giới cho đến ý thức giới (sáu loại nhận thức: thấy, nghe, ngửi, nếm, biết xúc chạm, và ý biết) cũng vậy; suy xét nhãn xúc cho đến ý xúc (sự gặp gỡ giữa căn, cảnh và thức, như mắt gặp hình sắc mà có cái thấy) cũng vậy; suy xét các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra (các cảm nhận vui, khổ, hoặc không vui không khổ nảy sinh từ sự tiếp xúc ấy) cũng vậy; suy xét địa giới cho đến thức giới (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, không gian và thức) cũng lại như thế. Này Kiều-thi-ca! Đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa của Bồ-tát ma-ha-tát.
Lại nữa, này Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát phát tâm tương ứng với nhất thiết trí trí, lấy vô sở đắc làm phương tiện, suy xét sắc cho đến thức là vắng lặng, là xa lìa, là không sinh, là không diệt, là không nhiễm, là không tịnh, là không tạo tác, là vô vi (không do nhân duyên tạo thành); suy xét nhãn xứ cho đến ý xứ, suy xét sắc xứ cho đến pháp xứ, suy xét nhãn giới cho đến ý giới, suy xét sắc giới cho đến pháp giới, suy xét nhãn thức giới cho đến ý thức giới, suy xét nhãn xúc cho đến ý xúc, suy xét các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra, suy xét địa giới cho đến thức giới cũng lại như thế. Này Kiều-thi-ca! Đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa của Bồ-tát ma-ha-tát.
Lại nữa, này Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát phát tâm tương ứng với nhất thiết trí trí, lấy vô sở đắc làm phương tiện, suy xét rằng: vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật) làm duyên (làm điều kiện) cho hành (các hành động tạo nghiệp); hành làm duyên cho thức; thức làm duyên cho danh sắc (phần tâm và phần thân); danh sắc làm duyên cho lục xứ (sáu căn); lục xứ làm duyên cho xúc; xúc làm duyên cho thọ; thọ làm duyên cho ái (lòng khát khao, ham muốn); ái làm duyên cho thủ (sự nắm giữ, chấp lấy); thủ làm duyên cho hữu (sự hiện hữu, tức nghiệp lực dẫn tới đời sau); hữu làm duyên cho sinh; sinh làm duyên cho già chết, cho đến cả khối khổ lớn thuần túy được tập hợp lại. Lại lấy vô sở đắc làm phương tiện, suy xét rằng: vì vô minh diệt nên hành diệt; hành diệt nên thức diệt; thức diệt nên danh sắc diệt; danh sắc diệt nên lục xứ diệt; lục xứ diệt nên xúc diệt; xúc diệt nên thọ diệt; thọ diệt nên ái diệt; ái diệt nên thủ diệt; thủ diệt nên hữu diệt; hữu diệt nên sinh diệt; sinh diệt nên già chết, cho đến cả khối khổ lớn thuần túy đều diệt. Này Kiều-thi-ca! Đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa của Bồ-tát ma-ha-tát.
Lại nữa, này Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát phát tâm tương ứng với nhất thiết trí trí, lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ nơi nội không cho đến vô tánh tự tánh không (một chuỗi các phép quán về "không", từ thấy các căn bên trong là không, cho đến thấy cái tự tánh vốn không có tánh cũng là không); an trụ nơi chân như (thật tánh vốn như thế, không biến đổi, của mọi sự vật), pháp giới (bản tánh chung của mọi pháp), thật tế (giới hạn chân thật tột cùng), bất tư nghị giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn), an ổn giới (cảnh giới yên ổn) v.v... Này Kiều-thi-ca! Đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa của Bồ-tát ma-ha-tát.
Lại nữa, này Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát phát tâm tương ứng với nhất thiết trí trí, lấy vô sở đắc làm phương tiện, tu hành tứ niệm trụ (bốn phép quán: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp) cho đến bát thánh đạo chi (tám con đường chân chính của bậc thánh, như thấy biết chân chính, suy nghĩ chân chính...); tu hành cửa giải thoát "không", cửa giải thoát "vô tướng" và cửa giải thoát "vô nguyện" (ba cửa giải thoát: quán mọi pháp là không, là không có tướng trạng cố định, và không có gì để mong cầu); tu hành mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có, không chung với ai khác); tu hành tất cả các môn tam-ma-địa (các pháp môn thiền định; tam-ma-địa là trạng thái tâm chuyên chú vào một chỗ) và các môn đà-la-ni (các pháp môn tổng trì; đà-la-ni là năng lực ghi nhớ, giữ gìn mọi điều lành không để quên mất); tu hành nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành để dẫn dắt chúng sinh) và nhất thiết tướng trí (trí biết tường tận mọi tướng trạng của tất cả các pháp, tức trí tuệ trọn vẹn của Phật). Này Kiều-thi-ca! Đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa của Bồ-tát ma-ha-tát.
Lại nữa, này Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát phát tâm tương ứng với nhất thiết trí trí, lấy vô sở đắc làm phương tiện, tu hành các ba-la-mật-đa (hạnh tu đưa sang bờ bên kia, tức bờ giác ngộ) bố thí, tịnh giới (giữ giới trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhịn chịu đựng), tinh tấn (siêng năng không lui), tĩnh lự (thiền định) và bát-nhã (trí tuệ). Này Kiều-thi-ca! Đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa của Bồ-tát ma-ha-tát.
Lại nữa, này Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà quán như thế này: chỉ có các pháp nuôi dưỡng lẫn nhau, làm tăng trưởng lẫn nhau, làm viên mãn lẫn nhau; suy xét so lường thì không có ngã (cái tôi) và ngã sở (cái của tôi). Lại quán như thế này: tâm hồi hướng (tâm đem công đức đã làm hướng về sự giác ngộ) của các Bồ-tát ma-ha-tát không hòa hợp với tâm bồ-đề (tâm cầu giác ngộ); tâm bồ-đề cũng không hòa hợp với tâm hồi hướng. Nghĩa là: tâm hồi hướng của Bồ-tát ma-ha-tát trong tâm bồ-đề thì không có gì cả, không thể nắm bắt được; tâm bồ-đề trong tâm hồi hướng cũng không có gì cả, không thể nắm bắt được. Các Bồ-tát ma-ha-tát tuy quán các pháp đúng như thật, nhưng đối với các pháp hoàn toàn không thấy gì cả. Này Kiều-thi-ca! Đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa của Bồ-tát ma-ha-tát.
Khi ấy Thiên Đế Thích hỏi Thiện Hiện:
– Thế nào là tâm hồi hướng của Bồ-tát ma-ha-tát không hòa hợp với tâm bồ-đề, tâm bồ-đề cũng không hòa hợp với tâm hồi hướng? Thế nào là tâm hồi hướng của Bồ-tát ma-ha-tát trong tâm bồ-đề thì không có gì cả, không thể nắm bắt được; tâm bồ-đề trong tâm hồi hướng cũng không có gì cả, không thể nắm bắt được?
Thiện Hiện đáp:
– Này Kiều-thi-ca! Tâm hồi hướng của các Bồ-tát ma-ha-tát tức là chẳng phải tâm, tâm bồ-đề cũng chẳng phải tâm. Không nên đem cái chẳng phải tâm hồi hướng về cái chẳng phải tâm; tâm cũng không nên hồi hướng về cái chẳng phải tâm; cái chẳng phải tâm không nên hồi hướng về tâm; tâm cũng không nên hồi hướng về tâm. Vì sao vậy? Này Kiều-thi-ca, cái chẳng phải tâm tức là không thể nghĩ bàn, cái không thể nghĩ bàn tức là chẳng phải tâm. Hai thứ như thế đều không có gì cả; trong cái không có gì cả thì không có nghĩa hồi hướng. Này Kiều-thi-ca! Tâm không có tự tánh (bản chất tự có, riêng biệt, cố định); vì tánh của tâm không có nên tâm sở (các trạng thái tâm lý đi kèm theo tâm, như vui, buồn, tham, giận...) cũng không có. Tâm và tâm sở đã không có tự tánh, cho nên tâm cũng không có nghĩa hồi hướng về tâm. Này Kiều-thi-ca! Nếu quán được như thế, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa của Bồ-tát ma-ha-tát.
Bấy giờ Thế Tôn khen Thiện Hiện rằng:
– Lành thay, lành thay! Ông khéo vì các Bồ-tát ma-ha-tát mà giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa, cũng khéo khuyến khích các Bồ-tát ma-ha-tát, khiến họ sinh lòng vui mừng mà siêng tu Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Cụ thọ Thiện Hiện thưa:
– Bạch Thế Tôn! Con đã biết ơn thì không thể không đền đáp. Vì sao vậy? Các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc từ chân như mà đến; Ứng là bậc đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chính và trọn vẹn) trong quá khứ cùng các đệ tử của các Ngài đã vì chúng Bồ-tát ma-ha-tát mà giảng nói sáu ba-la-mật-đa, chỉ bày, dạy dỗ, khen ngợi khích lệ, chúc mừng cho vui, vỗ về và xây dựng cho họ, khiến họ đạt đến chỗ rốt ráo. Bạch Thế Tôn! Khi ấy Thế Tôn cũng ở trong số đó mà tu học, nay đã chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, chuyển bánh xe pháp nhiệm mầu (tức giảng dạy giáo pháp, ví như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não) để làm lợi ích, an vui cho chúng con. Vì thế, nay con nên theo lời Phật dạy, vì chúng Bồ-tát ma-ha-tát mà giảng nói sáu ba-la-mật-đa, chỉ bày, dạy dỗ, khen ngợi khích lệ, chúc mừng cho vui, vỗ về và xây dựng cho họ, khiến họ đạt đến chỗ rốt ráo, mau chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Như thế mới gọi là đền đáp ân đức ấy.
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện bảo Thiên Đế Thích:
– Này Kiều-thi-ca! Ông hỏi Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào, các ông hãy lắng nghe kỹ, tôi sẽ nói cho. Đây là tướng trạng các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ và không nên an trụ đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Kiều-thi-ca! Sắc thì tự sắc là không; thọ, tưởng, hành, thức thì tự thọ, tưởng, hành, thức là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là sắc không, dù là thọ, tưởng, hành, thức không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Này Kiều-thi-ca! Nhãn xứ thì tự nhãn xứ là không, cho đến ý xứ thì tự ý xứ là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là nhãn xứ không cho đến dù là ý xứ không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Này Kiều-thi-ca! Sắc xứ thì tự sắc xứ là không, cho đến pháp xứ thì tự pháp xứ là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là sắc xứ không cho đến dù là pháp xứ không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Này Kiều-thi-ca! Nhãn giới thì tự nhãn giới là không, cho đến ý giới thì tự ý giới là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là nhãn giới không cho đến dù là ý giới không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Này Kiều-thi-ca! Sắc giới thì tự sắc giới là không, cho đến pháp giới thì tự pháp giới là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là sắc giới không cho đến dù là pháp giới không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Này Kiều-thi-ca! Nhãn thức giới thì tự nhãn thức giới là không, cho đến ý thức giới thì tự ý thức giới là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là nhãn thức giới không cho đến dù là ý thức giới không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Này Kiều-thi-ca! Nhãn xúc thì tự nhãn xúc là không, cho đến ý xúc thì tự ý xúc là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là nhãn xúc không cho đến dù là ý xúc không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Này Kiều-thi-ca! Các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra thì tự các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra là không, cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra thì tự các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra không, cho đến dù là các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Này Kiều-thi-ca! Địa giới thì tự địa giới là không, cho đến thức giới thì tự thức giới là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là địa giới không cho đến dù là thức giới không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Này Kiều-thi-ca! Vô minh thì tự vô minh là không, cho đến già chết thì tự già chết là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là vô minh không cho đến dù là già chết không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Này Kiều-thi-ca! Vô minh diệt thì tự vô minh diệt là không, cho đến già chết diệt thì tự già chết diệt là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là vô minh diệt không cho đến dù là già chết diệt không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Này Kiều-thi-ca! Bố thí ba-la-mật-đa thì tự bố thí ba-la-mật-đa là không, cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa thì tự bát-nhã ba-la-mật-đa là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là bố thí ba-la-mật-đa không cho đến dù là bát-nhã ba-la-mật-đa không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Này Kiều-thi-ca! Nội không thì tự nội không là không, cho đến vô tánh tự tánh không thì tự vô tánh tự tánh không là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là nội không là không, cho đến dù là vô tánh tự tánh không là không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Này Kiều-thi-ca! Tứ niệm trụ thì tự tứ niệm trụ là không, cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật thì tự mười tám pháp bất cộng của Phật là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là tứ niệm trụ không cho đến dù là mười tám pháp bất cộng của Phật không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Này Kiều-thi-ca! Tất cả các môn tam-ma-địa thì tự tất cả các môn tam-ma-địa là không; tất cả các môn đà-la-ni thì tự tất cả các môn đà-la-ni là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là tất cả các môn tam-ma-địa không, dù là tất cả các môn đà-la-ni không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Này Kiều-thi-ca! Thanh văn thừa (thừa: cỗ xe, tức con đường tu đưa đến quả vị; Thanh văn thừa là con đường của hàng Thanh văn) thì tự Thanh văn thừa là không; Độc giác thừa và Vô thượng thừa (cỗ xe cao nhất, tức con đường của Bồ-tát dẫn đến quả Phật) thì tự Độc giác thừa và Vô thượng thừa là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là Thanh văn thừa không, dù là Độc giác thừa và Vô thượng thừa không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Này Kiều-thi-ca! Dự lưu (bậc thánh đầu tiên của hàng Thanh văn, người đã vào được dòng thánh) thì tự Dự lưu là không, cho đến Như Lai thì tự Như Lai là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là Dự lưu không cho đến dù là Như Lai không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Này Kiều-thi-ca! Nhất thiết trí thì tự nhất thiết trí là không; đạo tướng trí và nhất thiết tướng trí thì tự đạo tướng trí và nhất thiết tướng trí là không; Bồ-tát thì tự Bồ-tát là không. Dù là nhất thiết trí không, dù là đạo tướng trí và nhất thiết tướng trí không, dù là Bồ-tát không, tất cả như thế đều không hai, không có chỗ để phân làm hai. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế.
Khi ấy Thiên Đế Thích hỏi Thiện Hiện:
– Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát không nên trụ vào những gì?
Thiện Hiện đáp:
– Này Kiều-thi-ca! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ma-ha-tát không nên trụ (bám giữ, dừng tâm vào) sắc, không nên trụ thọ, tưởng, hành, thức; không nên trụ nhãn xứ cho đến không nên trụ ý xứ; không nên trụ sắc xứ cho đến không nên trụ pháp xứ; không nên trụ nhãn giới cho đến không nên trụ ý giới; không nên trụ sắc giới cho đến không nên trụ pháp giới; không nên trụ nhãn thức giới cho đến không nên trụ ý thức giới; không nên trụ nhãn xúc cho đến không nên trụ ý xúc; không nên trụ các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến không nên trụ các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra; không nên trụ địa giới cho đến không nên trụ thức giới; không nên trụ vô minh cho đến không nên trụ già chết; không nên trụ vô minh diệt cho đến không nên trụ già chết diệt; không nên trụ bố thí ba-la-mật-đa cho đến không nên trụ bát-nhã ba-la-mật-đa; không nên trụ nội không cho đến không nên trụ vô tánh tự tánh không; không nên trụ tứ niệm trụ cho đến không nên trụ mười tám pháp bất cộng của Phật; không nên trụ tất cả các môn tam-ma-địa, không nên trụ tất cả các môn đà-la-ni; không nên trụ Thanh văn thừa, không nên trụ Độc giác thừa và Vô thượng thừa; không nên trụ Dự lưu cho đến không nên trụ Như Lai; không nên trụ nhất thiết trí, không nên trụ đạo tướng trí và nhất thiết tướng trí. Vì sao vậy? Này Kiều-thi-ca, vì trụ như thế là có chỗ nắm bắt.
Lại nữa, này Kiều-thi-ca! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ma-ha-tát không nên trụ vào ý nghĩ "đây là sắc" cho đến "đây là thức"; không nên trụ vào "đây là nhãn xứ" cho đến "đây là ý xứ"; không nên trụ vào "đây là sắc xứ" cho đến "đây là pháp xứ"; không nên trụ vào "đây là nhãn giới" cho đến "đây là ý giới"; không nên trụ vào "đây là sắc giới" cho đến "đây là pháp giới"; không nên trụ vào "đây là nhãn thức giới" cho đến "đây là ý thức giới"; không nên trụ vào "đây là nhãn xúc" cho đến "đây là ý xúc"; không nên trụ vào "đây là các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra" cho đến "đây là các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra"; không nên trụ vào "đây là địa giới" cho đến "đây là thức giới"; không nên trụ vào "đây là vô minh" cho đến "đây là già chết"; không nên trụ vào "đây là vô minh diệt" cho đến "đây là già chết diệt"; không nên trụ vào "đây là bố thí ba-la-mật-đa" cho đến "đây là bát-nhã ba-la-mật-đa"; không nên trụ vào "đây là nội không" cho đến "đây là vô tánh tự tánh không"; không nên trụ vào "đây là tứ niệm trụ" cho đến "đây là mười tám pháp bất cộng của Phật"; không nên trụ vào "đây là tất cả các môn tam-ma-địa", "đây là tất cả các môn đà-la-ni"; không nên trụ vào "đây là Thanh văn thừa", "đây là Độc giác thừa và Vô thượng thừa"; không nên trụ vào "đây là Dự lưu" cho đến "đây là Như Lai"; không nên trụ vào "đây là nhất thiết trí", "đây là đạo tướng trí và nhất thiết tướng trí". Vì sao vậy? Này Kiều-thi-ca, vì trụ như thế là có chỗ nắm bắt.
Lại nữa, này Kiều-thi-ca! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ma-ha-tát không nên trụ vào chỗ cho rằng sắc cho đến thức là thường hay vô thường, là vui hay khổ, là ngã hay vô ngã, là tịnh hay bất tịnh, là không hay chẳng không, là vắng lặng hay chẳng vắng lặng, là xa lìa hay chẳng xa lìa. Không nên trụ vào chỗ cho rằng nhãn xứ cho đến ý xứ là thường hay vô thường, cho đến là xa lìa hay chẳng xa lìa. Không nên trụ vào chỗ cho rằng sắc xứ cho đến pháp xứ là thường hay vô thường, cho đến là xa lìa hay chẳng xa lìa. Không nên trụ vào chỗ cho rằng nhãn giới cho đến ý giới là thường hay vô thường, cho đến là xa lìa hay chẳng xa lìa. Không nên trụ vào chỗ cho rằng sắc giới cho đến pháp giới là thường hay vô thường, cho đến là xa lìa hay chẳng xa lìa. Không nên trụ vào chỗ cho rằng nhãn thức giới cho đến ý thức giới là thường hay vô thường, cho đến là xa lìa hay chẳng xa lìa. Không nên trụ vào chỗ cho rằng nhãn xúc cho đến ý xúc là thường hay vô thường, cho đến là xa lìa hay chẳng xa lìa. Không nên trụ vào chỗ cho rằng các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là thường hay vô thường, cho đến là xa lìa hay chẳng xa lìa. Không nên trụ vào chỗ cho rằng địa giới cho đến thức giới là thường hay vô thường, cho đến là xa lìa hay chẳng xa lìa. Không nên trụ vào chỗ cho rằng vô minh cho đến già chết là thường hay vô thường, cho đến là xa lìa hay chẳng xa lìa. Không nên trụ vào chỗ cho rằng vô minh diệt cho đến già chết diệt là thường hay vô thường, cho đến là xa lìa hay chẳng xa lìa. Không nên trụ vào chỗ cho rằng bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa là thường hay vô thường, cho đến là xa lìa hay chẳng xa lìa. Không nên trụ vào chỗ cho rằng nội không cho đến vô tánh tự tánh không là thường hay vô thường, cho đến là xa lìa hay chẳng xa lìa. Không nên trụ vào chỗ cho rằng tứ niệm trụ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật là thường hay vô thường, cho đến là xa lìa hay chẳng xa lìa. Không nên trụ vào chỗ cho rằng tất cả các môn tam-ma-địa, tất cả các môn đà-la-ni là thường hay vô thường, cho đến là xa lìa hay chẳng xa lìa. Không nên trụ vào chỗ cho rằng Thanh văn thừa, Độc giác thừa, Vô thượng thừa là thường hay vô thường, cho đến là xa lìa hay chẳng xa lìa. Không nên trụ vào chỗ cho rằng Dự lưu cho đến Như Lai là thường hay vô thường, cho đến là xa lìa hay chẳng xa lìa. Không nên trụ vào chỗ cho rằng nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là thường hay vô thường, cho đến là xa lìa hay chẳng xa lìa. Vì sao vậy? Này Kiều-thi-ca, vì trụ như thế là có chỗ nắm bắt.
Lại nữa, này Kiều-thi-ca! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ma-ha-tát không nên trụ vào chỗ cho rằng quả Dự lưu là do pháp hữu vi (pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) hiển bày hay do pháp vô vi (pháp không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt) hiển bày; không nên trụ vào chỗ cho rằng quả Nhất lai (bậc thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần nữa), quả Bất hoàn (bậc thánh thứ ba, không còn trở lại cõi Dục), quả A-la-hán (bậc thánh cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh), quả bồ-đề của Độc giác, Vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật là do pháp hữu vi hiển bày hay do pháp vô vi hiển bày. Vì sao vậy? Này Kiều-thi-ca, vì trụ như thế là có chỗ nắm bắt.
Lại nữa, này Kiều-thi-ca! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ma-ha-tát không nên trụ vào chỗ cho rằng bậc Dự lưu là ruộng phước (người đáng được cúng dường, ví như ruộng tốt để gieo hạt phước đức); không nên trụ vào chỗ cho rằng bậc Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát, Như Lai là ruộng phước. Vì sao vậy? Này Kiều-thi-ca, vì trụ như thế là có chỗ nắm bắt.
Lại nữa, này Kiều-thi-ca! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ma-ha-tát không nên trụ vào địa thứ nhất, cho đến không nên trụ vào địa thứ mười (mười bậc tu chứng lần lượt của Bồ-tát). Vì sao vậy? Này Kiều-thi-ca, vì trụ như thế là có chỗ nắm bắt. Tại sao thế? Vì trụ như thế là có sự lay động, đổi dời.
Lại nữa, này Kiều-thi-ca! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ma-ha-tát không nên trụ vào chỗ vừa mới phát tâm liền nghĩ rằng: "Ta sẽ làm viên mãn bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa." Không nên trụ vào chỗ vừa mới phát tâm liền nghĩ rằng: "Ta sẽ tu hành tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi." Không nên trụ vào chỗ vừa mới phát tâm liền nghĩ rằng: "Ta sẽ tu hành các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện, cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta tu gia hạnh (giai đoạn dồn sức tu tập chuẩn bị trước khi chứng đạo) khi đã viên mãn rồi thì sẽ vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát (địa vị Bồ-tát đã lìa hẳn tánh phàm phu)." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta đã vào được chánh tánh ly sinh, sẽ trụ vào địa vị bất thoái chuyển của Bồ-tát (bậc không bao giờ còn thối lui khỏi con đường thành Phật)." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ làm viên mãn năm thần thông của Bồ-tát (năm năng lực siêu phàm: thấy xa không chướng ngại, nghe xa không chướng ngại, biết tâm người khác, biết đời trước, và biến hóa đi lại tự do)." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta trụ trong năm thần thông viên mãn của Bồ-tát, thường dạo đến vô lượng vô số cõi Phật, lễ kính, chiêm ngưỡng, cúng dường, phụng sự chư Phật Thế Tôn, nghe chánh pháp, suy nghĩ đúng lý, rồi rộng giảng nói cho người khác." Vì sao vậy? Này Kiều-thi-ca, vì trụ như thế là có chỗ nắm bắt.
Lại nữa, này Kiều-thi-ca! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ma-ha-tát không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ trang nghiêm cho thanh tịnh một cõi nước như cõi tịnh độ (cõi nước thanh tịnh, trang nghiêm do Phật tạo thành) nơi chư Phật mười phương ở." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ biến hóa ra một cõi như cõi tịnh độ nơi chư Phật mười phương ở." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ giáo hóa cho các loài hữu tình (chúng sinh có tình thức) được thành thục (căn lành chín muồi), khiến họ chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, hoặc nhập bát-niết-bàn (vào niết-bàn, tức trạng thái dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử), hoặc được hưởng niềm vui cõi người cõi trời." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ đi đến vô lượng vô số cõi nước của chư Phật, cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen chư Phật Thế Tôn; lại đem vô biên hoa, hương, chuỗi ngọc, cờ báu, phướn, lọng, y phục, đồ nằm, thức ăn uống, đèn sáng, cùng trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa (na-dữu-đa: đơn vị đếm cực lớn) các thứ âm nhạc cõi trời, và vô lượng thứ của báu quý giá thượng hạng để cúng dường." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ xây dựng cho vô lượng, vô số, vô biên hữu tình được không còn thối lui đối với Vô thượng chánh đẳng bồ-đề." Vì sao vậy? Này Kiều-thi-ca, vì trụ như thế là có chỗ nắm bắt.
Lại nữa, này Kiều-thi-ca! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ma-ha-tát không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ thành tựu nhục nhãn (mắt thịt thanh tịnh), thiên nhãn (mắt của trời, thấy xa và xuyên qua mọi chướng ngại), tuệ nhãn (mắt trí tuệ, thấy rõ tánh không), pháp nhãn (mắt pháp, thấy rõ mọi pháp môn để độ người), Phật nhãn (mắt của Phật, thấy biết tất cả) thanh tịnh." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ thành tựu các môn đẳng trì (tức tam-ma-địa, tâm định giữ đều, chuyên chú một chỗ), ra vào các đẳng trì một cách tự tại như dạo chơi." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ thành tựu các môn tổng trì (tức đà-la-ni, năng lực ghi nhớ giữ gìn mọi điều lành), đối với các tổng trì đều được tự tại." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ thành tựu mười lực của Như Lai, bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp trước đại chúng), bốn vô ngại giải (bốn trí hiểu biết và diễn đạt không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về biện thuyết), đại từ (thương yêu, ban vui), đại bi (xót thương, cứu khổ), đại hỷ (vui theo niềm vui của người), đại xả (buông bỏ, đối xử bình đẳng), và mười tám pháp bất cộng của Phật." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ thành tựu tấm thân được trang nghiêm bởi ba mươi hai tướng tốt (ba mươi hai đặc điểm nổi bật tốt đẹp trên thân Phật) và tám mươi vẻ đẹp phụ (tám mươi nét đẹp nhỏ đi kèm), khiến các hữu tình ai thấy cũng vui mừng, ngắm mãi không chán, nhờ đó được lợi ích an vui." Vì sao vậy? Này Kiều-thi-ca, vì trụ như thế là có chỗ nắm bắt.
Lại nữa, này Kiều-thi-ca! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ma-ha-tát không nên trụ vào ý nghĩ: "Đây là bổ-đặc-già-la thứ tám (bổ-đặc-già-la: con người; người thứ tám tức là người đang hướng tới quả Dự lưu, tính ngược từ A-la-hán xuống là bậc thứ tám); đây là người tùy tín hành (người căn tánh chậm, tu hành nhờ theo lòng tin vào lời dạy); đây là người tùy pháp hành (người căn tánh lanh lợi, tự theo pháp đã hiểu mà tu)." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Đây là Dự lưu cực thất phản hữu (bậc Dự lưu còn tái sinh qua lại cõi người cõi trời nhiều nhất bảy lần); đây là người gia gia (người còn tái sinh từ nhà này sang nhà khác hai, ba lần ở cõi người hoặc cõi trời); đây là người nhất gián (người chỉ còn cách một lần tái sinh)." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Đây là bổ-đặc-già-la tề thủ (người mà phiền não dứt hết cùng một lúc với lúc mạng sống chấm dứt, ngang nhau như hai đầu bằng nhau), cho đến khi thọ mạng hết thì phiền não mới hết." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Đây là bậc Dự lưu, thuộc hàng chắc chắn không còn đọa vào đường ác; đây là bậc Nhất lai, trở lại thế gian này một lần thì dứt hết khổ." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Đây là người hướng tới quả Bất hoàn; đây là người đã được quả Bất hoàn, sinh về cõi trên ấy mới nhập bát-niết-bàn." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Đây là bậc A-la-hán, đã dứt hẳn đời sau, ngay trong đời này chắc chắn vào vô dư niết-bàn (niết-bàn trọn vẹn, khi cả thân xác này cũng đã diệt, không còn gì sót lại)." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Đây là Độc giác." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Đây là Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác."
Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta đã vượt qua địa vị Thanh văn, Độc giác, đã trụ vào địa vị Bồ-tát." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ đầy đủ nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; sau khi giác ngộ mọi tướng của mọi pháp, sẽ dứt hẳn sự nối tiếp của tất cả phiền não, các trói buộc và tập khí (những thói quen vi tế còn sót lại sau khi phiền não đã dứt)." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ chứng được Vô thượng chánh đẳng bồ-đề mà mình mong cầu, thành bậc Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, chuyển bánh xe pháp nhiệm mầu, làm các Phật sự, độ thoát vô lượng vô số hữu tình, khiến họ được niết-bàn an vui rốt ráo." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ khéo tu bốn thần túc (bốn nền tảng của thần thông: ý muốn mạnh mẽ, tinh tấn, nhất tâm, và quán xét), rồi an trụ vào loại đẳng trì thù thắng như thế, nhờ sức mạnh tăng thượng của đẳng trì ấy mà khiến thọ mạng của ta kéo dài đến số đại kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) nhiều như cát sông Căng-già (tức sông Hằng ở Ấn Độ; ý nói nhiều vô kể)." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ có được thọ mạng vô biên." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ thành tựu ba mươi hai tướng tốt, mỗi tướng đều do trăm phước đức trang nghiêm mà thành." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ thành tựu tám mươi vẻ đẹp phụ, mỗi vẻ đẹp đều có vô số điều thù thắng hiếm có." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ an trụ trong một cõi tịnh độ trang nghiêm, cõi ấy rộng lớn, về mười phương bằng số thế giới nhiều như cát sông Căng-già." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ ngồi yên trên một tòa kim cương (tòa ngồi vững chắc không gì phá nổi, nơi Phật ngồi thành đạo), tòa ấy rộng lớn, kích thước bằng cả tam thiên đại thiên thế giới." Không nên trụ vào ý nghĩ: "Ta sẽ ngự dưới cây đại bồ-đề (cây mà Phật ngồi dưới gốc để thành đạo), cây ấy cao rộng, trang nghiêm bằng các thứ báu; hương thơm nhiệm mầu tỏa ra từ cây, hữu tình nào ngửi được thì những bệnh của tâm như tham, sân, si đều tiêu trừ, vô lượng vô biên bệnh của thân cũng được lành; những ai ngửi được hương cây bồ-đề này đều lìa bỏ ý hướng về Thanh văn, Độc giác, chắc chắn đạt được Vô thượng chánh đẳng bồ-đề."
Không nên trụ vào ý nghĩ: "Nguyện cho ta sẽ được cõi Phật trang nghiêm thanh tịnh, cõi ấy thanh tịnh, không có danh xưng sắc uẩn, không có danh xưng thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn; không có danh xưng nhãn xứ, không có danh xưng nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ; không có danh xưng sắc xứ, không có danh xưng thanh xứ, hương xứ, vị xứ, xúc xứ, pháp xứ; không có danh xưng nhãn giới, không có danh xưng nhĩ giới, tỷ giới, thiệt giới, thân giới, ý giới; không có danh xưng sắc giới, không có danh xưng thanh giới, hương giới, vị giới, xúc giới, pháp giới; không có danh xưng nhãn thức giới, không có danh xưng nhĩ thức giới, tỷ thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý thức giới; không có danh xưng nhãn xúc, không có danh xưng nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc; không có danh xưng các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra, không có danh xưng các thọ do nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc làm duyên sinh ra; không có danh xưng địa giới, không có danh xưng thủy giới, hỏa giới, phong giới, không giới, thức giới; không có danh xưng vô minh, không có danh xưng hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, già chết; chỉ có danh xưng bố thí ba-la-mật-đa, cho đến chỉ có danh xưng bát-nhã ba-la-mật-đa; chỉ có danh xưng nội không, cho đến chỉ có danh xưng vô tánh tự tánh không; chỉ có danh xưng chân như, cho đến chỉ có danh xưng bất tư nghị giới; chỉ có danh xưng tứ niệm trụ, nói rộng ra cho đến chỉ có danh xưng mười tám pháp bất cộng của Phật; trong đó hoàn toàn không có danh xưng Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, dị sinh (phàm phu, người chưa chứng thánh) v.v..., chỉ có danh xưng Bồ-tát ma-ha-tát, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác v.v..."
Vì sao vậy? Này Kiều-thi-ca, vì trụ như thế là có chỗ nắm bắt. Tại sao thế? Vì tất cả các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác khi chứng được Vô thượng chánh đẳng bồ-đề đều giác ngộ rằng mọi pháp hoàn toàn không có gì cả; tất cả chúng Bồ-tát ma-ha-tát khi trụ vào địa vị bất thoái chuyển cũng thấy mọi pháp hoàn toàn không có gì cả. Này Kiều-thi-ca! Đó là tướng trạng Bồ-tát ma-ha-tát nên trụ và không nên trụ đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát ma-ha-tát đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, tùy theo tướng trạng nên trụ và không nên trụ ấy, lấy vô sở đắc làm phương tiện, nên tu học như thế.
Bấy giờ Xá-lợi-tử (một trong các đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) nghĩ thầm: "Nếu khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát không nên trụ vào bất cứ pháp nào, thì làm sao lại nên an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa?"
Cụ thọ Thiện Hiện biết ý nghĩ trong lòng Xá-lợi-tử, liền nói với ông:
– Ý ông thế nào? Tâm của chư Như Lai trụ vào đâu?
Xá-lợi-tử đáp:
– Tâm của chư Như Lai hoàn toàn không trụ vào đâu cả. Vì sao vậy? Thưa Thiện Hiện, tâm của Như Lai không trụ sắc, không trụ thọ, tưởng, hành, thức; không trụ nhãn xứ, không trụ nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ; không trụ sắc xứ, không trụ thanh xứ, hương xứ, vị xứ, xúc xứ, pháp xứ; không trụ nhãn giới, không trụ nhĩ giới, tỷ giới, thiệt giới, thân giới, ý giới; không trụ sắc giới, không trụ thanh giới, hương giới, vị giới, xúc giới, pháp giới; không trụ nhãn thức giới, không trụ nhĩ thức giới, tỷ thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý thức giới; không trụ nhãn xúc, không trụ nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc; không trụ các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra, không trụ các thọ do nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc làm duyên sinh ra; không trụ cõi hữu vi, không trụ cõi vô vi; không trụ tứ niệm trụ, nói rộng ra cho đến không trụ mười tám pháp bất cộng của Phật; không trụ nhất thiết trí, không trụ đạo tướng trí và nhất thiết tướng trí. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp đều không thể nắm bắt được. Như thế, thưa Thiện Hiện, tâm của Như Lai đối với tất cả các pháp hoàn toàn không trụ vào đâu, mà cũng chẳng phải không trụ.
Khi ấy cụ thọ Thiện Hiện nói với Xá-lợi-tử:
– Các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng lại như thế: tuy an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa, nhưng giống như Như Lai, đối với tất cả các pháp hoàn toàn không trụ vào đâu, mà cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Thưa Xá-lợi-tử, khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ma-ha-tát tuy an trụ Bát-nhã ba-la-mật-đa, nhưng đối với sắc thì chẳng phải trụ cũng chẳng phải không trụ, cho đến đối với nhất thiết tướng trí cũng chẳng phải trụ cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Thưa Xá-lợi-tử, vì các pháp như sắc v.v... không có tướng hai. Thưa Xá-lợi-tử! Các Bồ-tát ma-ha-tát đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, tùy theo tướng chẳng phải trụ cũng chẳng phải không trụ ấy, lấy vô sở đắc làm phương tiện, nên tu học như thế.
Bấy giờ trong hội có các thiên tử thầm nghĩ: "Những lời nói, câu chú của các loài dược-xoa (một loài quỷ thần, có loài hung dữ, có loài hộ trì Phật pháp) tuy kín đáo khó hiểu, nhưng bọn ta vẫn còn có thể hiểu được. Tôn giả Thiện Hiện nói về Bát-nhã ba-la-mật-đa này, tuy dùng đủ thứ lời lẽ để bày tỏ, mà bọn ta rốt cuộc vẫn không thể hiểu nổi."
Cụ thọ Thiện Hiện biết ý nghĩ trong lòng các thiên tử, liền bảo họ:
– Các thiên tử! Các ông không hiểu những gì tôi nói chăng?
Các thiên tử thưa:
– Đúng vậy, đúng vậy.
Cụ thọ Thiện Hiện lại bảo họ:
– Trong nghĩa lý tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu này, tôi chưa từng nói một chữ nào, các ông cũng chẳng nghe gì, thì lấy gì mà hiểu? Vì sao vậy? Các thiên tử, vì trong nghĩa lý tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, chữ nghĩa và lời nói đều đã xa lìa; do đó trong ấy người nói, người nghe và người hiểu được đều không thể nắm bắt được. Vô thượng chánh đẳng bồ-đề vi diệu rất sâu mà tất cả các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác chứng được cũng lại như thế.
Các thiên tử! Như các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác biến hóa ra một hóa thân (thân do thần thông biến hiện ra), rồi hóa thân ấy lại biến hóa ra bốn chúng (bốn hàng đệ tử Phật: tăng, ni, nam cư sĩ và nữ cư sĩ), cùng đến họp lại để nghe thuyết pháp. Ý các ông thế nào? Trong đó có thật người nói được, người nghe được, người hiểu được chăng?
Các thiên tử thưa:
– Thưa Đại đức (cách xưng hô kính trọng đối với vị tu hành có đức lớn), không có.
Thiện Hiện bảo:
– Đúng như thế, các thiên tử, vì tất cả các pháp đều như hóa hiện, nên nay trong nghĩa lý tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu này, người nói, người nghe và người hiểu được đều hoàn toàn không thể nắm bắt được.
Các thiên tử! Như có người trong giấc mộng thấy có Phật vì đại chúng giảng nói chánh pháp. Ý các ông thế nào? Trong đó có thật người nói được, người nghe được, người hiểu được chăng?
Các thiên tử thưa:
– Thưa Đại đức, không có.
Thiện Hiện bảo:
– Đúng như thế, các thiên tử, vì tất cả các pháp đều như giấc mộng, nên nay trong nghĩa lý tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu này, người nói, người nghe và người hiểu được đều hoàn toàn không thể nắm bắt được.
Các thiên tử! Như có hai người ở trong một hang núi, mỗi người đứng một phía, cùng lúc lên tiếng ca ngợi Phật, Pháp, Tăng, khiến tiếng vang dội lại. Ý các ông thế nào? Hai tiếng vang ấy có thể nghe nhau, hiểu nhau chăng?
Các thiên tử thưa:
– Thưa Đại đức, không thể.
Thiện Hiện bảo:
– Đúng như thế, các thiên tử, vì tất cả các pháp đều như tiếng vang, nên nay trong nghĩa lý tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu này, người nói, người nghe và người hiểu được đều hoàn toàn không thể nắm bắt được.
Các thiên tử! Như một nhà ảo thuật khéo tay, hoặc học trò của ông ta, ở ngã tư đường làm phép ảo hóa ra bốn chúng và một đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác; đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác do ảo thuật ấy giảng nói chánh pháp cho bốn chúng do ảo thuật kia. Ý các ông thế nào? Trong đó có thật người nói, người nghe, người hiểu được chăng?
Các thiên tử thưa:
– Thưa Đại đức, không có.
Thiện Hiện bảo:
– Đúng như thế, các thiên tử, vì tất cả các pháp đều như ảo thuật, nên nay trong nghĩa lý tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu này, người nói, người nghe và người hiểu được đều hoàn toàn không thể nắm bắt được. Các thiên tử, vì lý do ấy mà trong nghĩa lý tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu này, tôi chưa từng nói một chữ nào, các ông cũng chẳng nghe gì, thì lấy gì mà hiểu?
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm hai mươi lăm (hết).
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười sáu (?) (theo thứ tự thì có lẽ là quyển bốn trăm hai mươi sáu).
Pháp sư Tam Tạng (danh hiệu dành cho vị pháp sư thông suốt cả ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video