Phần thứ hai, phẩm "Đại Sư" (Bậc Thầy lớn, chỉ Đức Phật), thứ ba mươi tám.
Bấy giờ cụ thọ (cách gọi tôn kính một vị tu hành lâu năm, nghĩa là "bậc đủ tuổi đạo", tương đương "Trưởng lão") Xá-lợi-tử (Śāriputra, vị đệ tử trí tuệ bậc nhất của Đức Phật) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính)! Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ siêu việt thấy rõ thực tướng mọi sự vật, đưa người tu từ bờ mê sang bờ giác ngộ) như thế có thể chiếu sáng, vì rốt ráo trong sạch.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đều đáng được kính lễ, vì được chư thiên (các vị trời), loài người và các loài khác cung kính phụng thờ. Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế không hề bị nhiễm dính, vì các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) của thế gian không thể làm nó ô uế. Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế xa lìa mọi màn che mờ và hoa mắt của tam giới (ba cõi luân hồi: cõi Dục — nơi chúng sinh còn ham muốn ăn uống, dục tình; cõi Sắc — nơi các vị trời còn thân hình vi tế nhưng đã lìa dục; cõi Vô sắc — nơi chỉ còn tâm thức, không còn thân hình), vì có thể trừ bóng tối của phiền não (những trạng thái tâm làm rối loạn, khổ não như tham, giận, si mê) và của các kiến chấp sai lầm.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là đứng đầu cao nhất, vì trong hết thảy các loại bồ-đề phần pháp (các pháp tu giúp đạt giác ngộ, gồm ba mươi bảy phẩm) thì nó tôn quý, thù thắng hơn cả. Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế có thể đem lại an ổn, vì dứt hẳn mọi việc kinh sợ, bức bách và tai họa bất ngờ. Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế có thể ban ánh sáng, vì thu nhận che chở các hữu tình (chúng sinh có tình thức), khiến họ được ngũ nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp và mắt Phật — năm mức độ thấy biết từ thấp đến cao). Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế có thể chỉ ra trung đạo (con đường ở giữa, không rơi vào cực đoan nào), vì khiến người lạc đường lìa bỏ hai bên cực đoan (như chấp "có" và chấp "không", chấp "còn mãi" và chấp "mất hẳn").
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế khéo có thể sinh ra nhất thiết tướng trí (trí tuệ biết rõ trọn vẹn mọi khía cạnh, mọi tướng trạng của tất cả các pháp — trí tuệ của Phật), vì dứt hẳn sự nối tiếp của mọi phiền não cùng tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại do phiền não huân tập lâu đời, dù phiền não đã dứt). Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là mẹ của các Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát là người phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh; Ma-ha-tát nghĩa là "bậc đại sĩ", chỉ Bồ-tát lớn), vì mọi Phật pháp (các pháp, các phẩm chất dẫn đến và thuộc về quả Phật) mà Bồ-tát tu tập đều từ đây sinh ra. Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế không sinh không diệt, vì tự tướng (tướng riêng của chính nó) là không (trống rỗng, không có thực thể cố định). Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế lìa mọi sinh tử (vòng sống chết luân hồi), vì chẳng phải thường còn cũng chẳng phải hư hoại.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế có thể làm chỗ nương tựa, vì ban cho các hữu tình của báu là chính pháp (giáo pháp chân chính). Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế có thể làm thành tựu trọn vẹn Như Lai thập lực (mười trí lực của Như Lai — mười năng lực hiểu biết đặc biệt chỉ Phật mới có, như biết rõ điều gì hợp lẽ, điều gì không hợp lẽ, biết rõ nghiệp báo ba đời…; Như Lai là danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như), vì có thể hàng phục mọi luận thuyết của kẻ khác. Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế có thể chuyển bánh xe pháp vô thượng "tam chuyển thập nhị hành tướng" (ba lần chuyển, mười hai hành tướng: Phật giảng bốn chân lý Khổ, Tập, Diệt, Đạo qua ba lượt — chỉ rõ, khuyên tu, chứng minh — bốn chân lý nhân ba lượt thành mười hai), vì thông đạt rằng mọi pháp không có chuyển đi cũng không có quay lại. Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế có thể chỉ ra tự tính không điên đảo của các pháp, vì làm sáng tỏ vô tính tự tính không (ngay cả cái gọi là "không có tự tính" cũng là trống rỗng).
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát hoặc những người hướng theo Bồ-tát thừa (cỗ xe của Bồ-tát, tức con đường tu cầu thành Phật để độ tất cả chúng sinh), các vị Thanh văn (đệ tử nghe tiếng Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho chính mình) hoặc những người hướng theo Thanh văn thừa, các vị Độc giác (người tự tu, tự ngộ lý nhân duyên mà giải thoát, không cần thầy chỉ dạy) hoặc những người hướng theo Độc giác thừa — đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa này nên an trụ thế nào?"
Phật dạy: "Này Xá-lợi-tử! Các hữu tình ấy an trụ nơi Bát-nhã ba-la-mật-đa này thì nên cúng dường, lễ kính như đối với Đại sư (Bậc Thầy lớn, tức Phật). Đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế, nên cúng dường lễ kính như cúng dường lễ kính Đại sư. Vì sao? Này Xá-lợi-tử! Đại sư chẳng khác Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bát-nhã ba-la-mật-đa chẳng khác Đại sư; Đại sư chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bát-nhã ba-la-mật-đa chính là Đại sư.
Này Xá-lợi-tử! Hết thảy các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: Như Lai; Ứng Cúng — bậc đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác — bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn, bình đẳng) đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện. Này Xá-lợi-tử! Hết thảy các Bồ-tát Ma-ha-tát, Độc giác, A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh — quả vị cao nhất của Thanh văn), cho đến Dự lưu (quả vị thánh đầu tiên của Thanh văn, nghĩa là "người đã nhập vào dòng thánh") đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện. Này Xá-lợi-tử! Hết thảy thập thiện nghiệp đạo (mười con đường hành động thiện: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói chia rẽ, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không tà kiến) của thế gian đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện.
Này Xá-lợi-tử! Hết thảy tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định thuộc cõi Sắc, tâm lắng yên và sáng suốt dần lên), tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ — ban vui, bi — cứu khổ, hỷ — vui theo niềm vui người khác, xả — buông bỏ, bình đẳng), tứ vô sắc định (bốn tầng thiền định cao hơn, vượt khỏi mọi hình sắc, thuộc cõi Vô sắc), ngũ thần thông (năm năng lực siêu thường: thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, biến hóa đi lại tự tại) đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện. Này Xá-lợi-tử! Hết thảy từ bố thí ba-la-mật-đa (sự cho tặng hoàn hảo, đưa sang bờ giác) cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa (tức sáu ba-la-mật-đa: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định, trí tuệ) đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện.
Này Xá-lợi-tử! Hết thảy từ nội không cho đến vô tính tự tính không (mười tám loại "không" — mười tám cách quán xét thấy mọi sự vật đều trống rỗng, không có thực thể, từ "nội không" — các giác quan bên trong là trống rỗng — cho đến "vô tính tự tính không"); từ tứ niệm trụ (bốn phép chú tâm quán xét: thân là không sạch, cảm thụ là khổ, tâm là vô thường, các pháp là vô ngã) cho đến bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng); như vậy cho đến từ mười lực của Như Lai cho đến thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có, không chung với các bậc khác); cho đến nhất thiết tướng trí — đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện."
Lúc ấy Thiên Đế Thích (vua cõi trời Ba Mươi Ba, vị thần hộ trì Phật pháp) nghĩ thầm: "Nay ngài Xá-lợi-tử vì nhân duyên gì mà hỏi Phật việc này?" Nghĩ xong, liền thưa với Xá-lợi-tử rằng: "Thưa Đại đức (cách gọi tôn kính vị xuất gia có đức lớn)! Nay vì nhân duyên gì mà ngài đặt ra câu hỏi như thế?"
Khi ấy Xá-lợi-tử bảo Đế Thích rằng: "Này Kiêu-thi-ca (tên họ của Đế Thích khi còn làm người)! Các Bồ-tát Ma-ha-tát nhờ được Bát-nhã ba-la-mật-đa này nắm giữ, hộ trì, nên có phương tiện thiện xảo (sự khéo léo dùng phương cách thích hợp để tu tập và giáo hóa); có thể đối với hết thảy công đức và thiện căn (gốc lành, những việc thiện sinh ra quả tốt) của tất cả các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác ở các thế giới mười phương trong quá khứ, vị lai, hiện tại — từ lúc mới phát tâm cho đến khi đạt vô thượng chính đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật), chuyển bánh xe pháp nhiệm mầu, độ vô lượng chúng sinh, vào cõi vô dư y bát-niết-bàn (niết-bàn trọn vẹn, không còn sót lại thân xác nương tựa — sự tịch diệt hoàn toàn khi bậc giác ngộ qua đời), cho đến khi giáo pháp diệt mất, trong suốt khoảng giữa ấy — cùng với công đức thiện căn của các Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát và các loài hữu tình khác; đối với hết thảy những điều ấy, có thể lấy vô tướng (không bám vào hình tướng) và vô sở đắc (không thấy có gì để nắm bắt, đạt được) làm phương tiện, gom góp, cân lường, ngay trước mắt mà tùy hỷ (vui mừng theo điều thiện của người khác); tùy hỷ rồi thì cùng các hữu tình bình đẳng chung hưởng, hồi hướng (đem công đức hướng về mục đích) lên vô thượng chính đẳng bồ-đề. Vì nhân duyên ấy nên tôi hỏi việc này.
Lại nữa, Kiêu-thi-ca! Bát-nhã ba-la-mật-đa mà các Bồ-tát Ma-ha-tát tu học vượt hơn bố thí, tịnh giới (giữ giới trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhục, chịu đựng an ổn), tinh tiến (siêng năng không lùi), tĩnh lự (thiền định) ba-la-mật-đa gấp vô lượng lần. Kiêu-thi-ca! Ví như những người mù từ lúc mới sinh, hoặc trăm, hoặc nghìn, hoặc nhiều trăm nghìn người, nếu không có người mắt sáng dẫn đường đi trước, thì còn không thể đi gần đến đường chính, huống chi có thể đi xa đến được những thành ấp, kinh đô an ổn, giàu vui. Cũng như vậy, bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự ba-la-mật-đa giống như đám người mù bẩm sinh; nếu không có người mắt sáng là Bát-nhã ba-la-mật-đa dẫn đường, thì còn không thể đi vào con đường chính của Bồ-tát, huống chi có thể đi xa đến tòa thành nhất thiết trí (trí tuệ biết tất cả, ví như tòa thành là đích đến cuối cùng).
Lại nữa, Kiêu-thi-ca! Năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v... phải nhờ được Bát-nhã ba-la-mật-đa dẫn dắt mới gọi là có mắt; lại nhờ được Bát-nhã ba-la-mật-đa nắm giữ hộ trì, năm pháp này mới có được tên gọi là "đáo bỉ ngạn" (đến bờ bên kia, tức nghĩa của chữ ba-la-mật-đa)."
Khi ấy Thiên Đế Thích liền thưa với cụ thọ Xá-lợi-tử rằng: "Như Đại đức nói, năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v... phải nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa nắm giữ hộ trì mới được gọi là đến bờ bên kia. Há chẳng nên nói rằng: phải nhờ bố thí cho đến tĩnh lự ba-la-mật-đa nắm giữ hộ trì, thì năm pháp còn lại mới có tên gọi là đến bờ bên kia hay sao? Nếu vậy, vì sao chỉ riêng khen ngợi Bát-nhã ba-la-mật-đa?"
Xá-lợi-tử đáp: "Đúng vậy, đúng vậy, như ông nói. Sáu ba-la-mật-đa như bố thí v.v... nắm giữ hộ trì lẫn nhau mà có thể đến bờ bên kia. Nhưng an trụ nơi Bát-nhã ba-la-mật-đa thì có sức mạnh lớn, có phương tiện thiện xảo, có thể mau chóng làm trọn vẹn bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự ba-la-mật-đa đã tu; còn an trụ nơi năm pháp trước thì không làm được việc ấy. Vì thế Bát-nhã ba-la-mật-đa, so với năm pháp trước, là bậc nhất, là thù thắng, là tôn quý, là cao, là đẹp đẽ, là vi diệu, là trên hết, là vô thượng (không gì cao hơn), là vô đẳng (không gì bằng), là vô đẳng đẳng (chỉ ngang bằng với cái không gì sánh được). Vì nhân duyên ấy mà chỉ riêng khen ngợi Bát-nhã vượt hơn năm ba-la-mật-đa kia."
Bấy giờ Xá-lợi-tử bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên dẫn khởi (làm phát sinh, làm hiện ra) Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào?"
Phật dạy: "Này Xá-lợi-tử! Các Bồ-tát Ma-ha-tát không vì để dẫn khởi sắc cho đến thức (tức năm uẩn — năm nhóm hợp thành thân tâm con người: sắc là phần vật chất, thụ là cảm giác, tưởng là nhận biết hình tướng và khái niệm, hành là các hoạt động tạo tác của tâm, thức là sự phân biệt nhận biết) mà nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không vì để dẫn khởi nhãn xứ cho đến ý xứ (sáu xứ bên trong — sáu căn cứ nhận biết: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) mà nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không vì để dẫn khởi sắc xứ cho đến pháp xứ (sáu xứ bên ngoài — sáu đối tượng được nhận biết: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, cảm xúc chạm, và các đối tượng của ý) mà nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Không vì để dẫn khởi nhãn giới cho đến ý giới (sáu yếu tố giác quan trong mười tám giới — mười tám yếu tố cấu thành mọi kinh nghiệm: sáu giác quan, sáu đối tượng, sáu thức) mà nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không vì để dẫn khởi sắc giới cho đến pháp giới (ở đây chỉ sáu yếu tố đối tượng: hình sắc cho đến đối tượng của ý, chứ không phải cõi Sắc) mà nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không vì để dẫn khởi nhãn thức giới cho đến ý thức giới (sáu yếu tố nhận biết: cái biết của mắt cho đến cái biết của ý) mà nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không vì để dẫn khởi nhãn xúc cho đến ý xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và cái biết, từ mắt cho đến ý) mà nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không vì để dẫn khởi các thụ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ) do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các thụ do ý xúc làm duyên sinh ra mà nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Không vì để dẫn khởi bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa mà nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không vì để dẫn khởi nội không cho đến vô tính tự tính không mà nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không vì để dẫn khởi tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi mà nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Như vậy cho đến không vì để dẫn khởi mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật mà nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không vì để dẫn khởi nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp đều là không), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu tập khác nhau để dẫn dắt chúng sinh), nhất thiết tướng trí mà nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không vì để dẫn khởi hết thảy các pháp mà nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Khi ấy Xá-lợi-tử bạch rằng: "Bạch Thế Tôn! Vì sao các Bồ-tát Ma-ha-tát không vì để dẫn khởi sắc cho đến hết thảy các pháp mà nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa?" Phật dạy: "Này Xá-lợi-tử! Vì sắc cho đến hết thảy các pháp không có tạo tác, không có sinh, không có đạt được, không có hư hoại, không có tự tính (bản chất riêng cố định), nên các Bồ-tát Ma-ha-tát không vì để dẫn khởi sắc cho đến hết thảy các pháp mà nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Khi ấy Xá-lợi-tử lại bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát Ma-ha-tát dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế thì hợp với pháp nào?" Phật dạy: "Này Xá-lợi-tử! Các Bồ-tát Ma-ha-tát dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế thì không hợp với bất cứ pháp nào. Vì không hợp nên mới được gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa." Xá-lợi-tử hỏi: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế không hợp với những pháp nào?"
Thế Tôn bảo: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế không hợp với pháp thiện, không hợp với pháp chẳng thiện; không hợp với pháp thế gian, không hợp với pháp xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian, thuộc về giải thoát); không hợp với pháp hữu lậu (còn rỉ chảy phiền não, còn dẫn đến luân hồi), không hợp với pháp vô lậu (không còn phiền não); không hợp với pháp có tội, không hợp với pháp không tội; không hợp với pháp hữu vi (do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), không hợp với pháp vô vi (không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt). Vì sao? Này Xá-lợi-tử! Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với hết thảy các pháp đều không có gì để nắm bắt, nên không thể nói là hợp với những pháp như thế."
Khi ấy Thiên Đế Thích bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế lẽ nào cũng không hợp với nhất thiết tướng trí sao?" Phật dạy: "Này Kiêu-thi-ca! Đúng vậy, đúng vậy, như ông nói. Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế cũng không hợp với nhất thiết tướng trí, vì đối với nó không có gì để nắm bắt."
"Bạch Thế Tôn! Vì sao Bát-nhã ba-la-mật-đa đối với nhất thiết tướng trí không hợp cũng không đắc (đạt được)?" "Này Kiêu-thi-ca! Không phải Bát-nhã ba-la-mật-đa đối với nhất thiết tướng trí mà có hợp, có đắc theo đúng như tên gọi, như hình tướng, như việc làm của nó."
"Bạch Thế Tôn! Vậy làm sao Bát-nhã ba-la-mật-đa đối với nhất thiết tướng trí cũng có thể nói là có hợp, có đắc?" "Này Kiêu-thi-ca! Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa đối với nhất thiết tướng trí — theo tên gọi, hình tướng v.v... — không nhận, không lấy, không trụ, không dứt, không chấp giữ, không buông bỏ; như thế là hợp, là đắc mà không có hợp, không có đắc. Này Kiêu-thi-ca! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với hết thảy các pháp cũng vậy, theo tên gọi, hình tướng v.v... mà không nhận, không lấy, không trụ, không dứt, không chấp giữ, không buông bỏ; như thế là hợp, là đắc mà không có hợp, không có đắc."
Khi ấy Thiên Đế Thích lại bạch Phật rằng: "Thật hiếm có, bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế hiện ra trước mắt là vì hết thảy các pháp không sinh, không diệt, không tạo tác, không thành tựu, không đắc, không hoại, vì không có tự tính; tuy có hợp, có đắc mà không hợp, không đắc. Đạo lý như thế thật không thể nghĩ bàn."
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện (Subhūti, vị đệ tử của Phật hiểu lý "không" bậc nhất) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa khởi lên ý tưởng thế này: 'Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế hợp với các pháp', hoặc 'không hợp với các pháp', thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đều là đã bỏ Bát-nhã ba-la-mật-đa, đều là đã xa Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Phật dạy: "Này Thiện Hiện! Lại có nhân duyên khiến các Bồ-tát Ma-ha-tát bỏ và xa Bát-nhã ba-la-mật-đa, đó là: Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa khởi lên ý tưởng thế này: 'Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là không có gì cả, không phải chân thật, không bền chắc, không tự tại.' Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là đã bỏ và xa Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tin Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì là không tin pháp nào?"
Phật dạy: "Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tin Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không tin sắc, không tin thụ, tưởng, hành, thức. Không tin nhãn xứ, không tin nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ (xứ tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Không tin sắc xứ, không tin thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ (xứ âm thanh, mùi, vị, cảm xúc chạm, đối tượng của ý). Không tin nhãn giới, không tin nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới. Không tin sắc giới, không tin thanh, hương, vị, xúc, pháp giới. Không tin nhãn thức giới, không tin nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới. Không tin nhãn xúc, không tin nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc. Không tin các thụ do nhãn xúc làm duyên sinh ra, không tin các thụ do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên sinh ra. Không tin bố thí ba-la-mật-đa, không tin tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự ba-la-mật-đa.
Không tin nội không; không tin ngoại không (các đối tượng bên ngoài là trống rỗng), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều trống rỗng), không không (chính cái "không" cũng là không), đại không (mười phương không gian rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối hậu như niết-bàn cũng là không), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (các pháp không do nhân duyên tạo thành cũng là không), tất cánh không (rốt ráo là không), vô tế không (không có điểm đầu, điểm cuối nên là không), tán vô tán không (không có gì để buông bỏ hay giữ lại nên là không), bản tính không (bản tính vốn là không), tự cộng tướng không (tướng riêng và tướng chung đều là không), nhất thiết pháp không (mọi pháp đều là không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được nên là không), vô tính không (không có tự thể nên là không), tự tính không (tự tính vốn là không), vô tính tự tính không.
Không tin tứ niệm trụ; không tin tứ chính đoạn (bốn sự siêng năng đúng đắn: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm điều thiện chưa sinh, tăng điều thiện đã sinh), tứ thần túc (bốn nền tảng của năng lực thiền định: ý muốn, tinh tấn, tâm, quán xét), ngũ căn (năm gốc rễ của việc tu: tin, tinh tấn, nhớ nghĩ, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh phát triển từ năm căn ấy), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố giác ngộ: nhớ nghĩ, chọn lựa pháp, tinh tấn, hoan hỷ, nhẹ nhàng an ổn, định, xả), bát thánh đạo chi. Như vậy cho đến không tin mười lực của Phật; không tin tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), tứ vô ngại giải (bốn sự hiểu biết và diễn đạt không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn ngữ, về biện tài), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật.
Không tin quả Dự lưu; không tin quả Nhất lai (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần nữa), quả Bất hoàn (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi Dục), quả A-la-hán. Không tin Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của hàng Độc giác). Không tin hết thảy hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát. Không tin vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật. Không tin nhất thiết trí, không tin đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí."
Khi ấy cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi tin Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không tin sắc, nói rộng ra cho đến không tin nhất thiết tướng trí?"
Phật dạy: "Này Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì quán thấy hết thảy sắc đều không thể nắm bắt, nên tuy tin Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không tin sắc; nói rộng ra cho đến vì quán thấy hết thảy nhất thiết tướng trí đều không thể nắm bắt, nên tuy tin Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không tin nhất thiết tướng trí. Vì thế, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát khi tin Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không tin sắc, nói rộng ra cho đến không tin nhất thiết tướng trí."
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là đại ba-la-mật-đa (ba-la-mật-đa lớn lao)." Phật dạy: "Này Thiện Hiện! Ông dựa vào ý gì mà nói như thế, rằng Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là đại ba-la-mật-đa?"
Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn! Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa này đối với sắc cho đến thức không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; đối với nhãn xứ cho đến ý xứ không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; đối với sắc xứ cho đến pháp xứ không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; đối với nhãn giới cho đến ý giới không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; đối với sắc giới cho đến pháp giới không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; đối với nhãn thức giới cho đến ý thức giới không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; đối với nhãn xúc cho đến ý xúc không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; đối với các thụ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các thụ do ý xúc làm duyên sinh ra không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; đối với bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; đối với nội không cho đến vô tính tự tính không không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; đối với tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; như vậy cho đến đối với mười lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác không làm cho lớn, không làm cho nhỏ. Bạch Thế Tôn! Con dựa vào ý ấy mà nói Bát-nhã ba-la-mật-đa là đại ba-la-mật-đa.
Lại nữa, bạch Thế Tôn! Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa này đối với sắc không làm cho tụ lại, không làm cho tan ra; đối với thụ, tưởng, hành, thức không làm cho tụ lại, không làm cho tan ra; như vậy cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật không làm cho tụ lại, không làm cho tan ra; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác không làm cho tụ lại, không làm cho tan ra. Bạch Thế Tôn! Con dựa vào ý ấy mà nói Bát-nhã ba-la-mật-đa là đại ba-la-mật-đa.
Lại nữa, bạch Thế Tôn! Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa này đối với sắc không làm cho có hạn lượng, không làm cho không có hạn lượng; đối với thụ, tưởng, hành, thức không làm cho có hạn lượng, không làm cho không có hạn lượng; như vậy cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật không làm cho có hạn lượng, không làm cho không có hạn lượng; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác không làm cho có hạn lượng, không làm cho không có hạn lượng. Bạch Thế Tôn! Con dựa vào ý ấy mà nói Bát-nhã ba-la-mật-đa là đại ba-la-mật-đa.
Lại nữa, bạch Thế Tôn! Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa này đối với sắc không làm cho rộng, không làm cho hẹp; đối với thụ, tưởng, hành, thức không làm cho rộng, không làm cho hẹp; như vậy cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật không làm cho rộng, không làm cho hẹp; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác không làm cho rộng, không làm cho hẹp. Bạch Thế Tôn! Con dựa vào ý ấy mà nói Bát-nhã ba-la-mật-đa là đại ba-la-mật-đa.
Lại nữa, bạch Thế Tôn! Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa này đối với sắc không làm cho mạnh, không làm cho yếu; đối với thụ, tưởng, hành, thức không làm cho mạnh, không làm cho yếu; như vậy cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật không làm cho mạnh, không làm cho yếu; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác không làm cho mạnh, không làm cho yếu. Bạch Thế Tôn! Con dựa vào ý ấy mà nói Bát-nhã ba-la-mật-đa là đại ba-la-mật-đa.
Lại nữa, bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát mới hướng về Đại thừa (cỗ xe lớn, con đường tu cầu thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh), nương tựa Bát-nhã cho đến bố thí ba-la-mật-đa, mà khởi lên ý tưởng thế này: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng không làm cho lớn, không làm cho nhỏ.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc không làm cho tụ lại, không làm cho tan ra; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng không làm cho tụ lại, không làm cho tan ra; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật không làm cho tụ lại, không làm cho tan ra; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng không làm cho tụ lại, không làm cho tan ra.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc không làm cho có hạn lượng, không làm cho không có hạn lượng; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng không làm cho có hạn lượng, không làm cho không có hạn lượng; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật không làm cho có hạn lượng, không làm cho không có hạn lượng; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng không làm cho có hạn lượng, không làm cho không có hạn lượng.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc không làm cho rộng, không làm cho hẹp; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng không làm cho rộng, không làm cho hẹp; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật không làm cho rộng, không làm cho hẹp; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng không làm cho rộng, không làm cho hẹp.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc không làm cho mạnh, không làm cho yếu; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng không làm cho mạnh, không làm cho yếu; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật không làm cho mạnh, không làm cho yếu; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng không làm cho mạnh, không làm cho yếu." Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy do khởi lên ý tưởng này nên không phải là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát mới hướng về Đại thừa, nương tựa Bát-nhã cho đến bố thí ba-la-mật-đa, mà khởi lên ý tưởng thế này: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc làm cho lớn, làm cho nhỏ; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng làm cho lớn, làm cho nhỏ; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật làm cho lớn, làm cho nhỏ; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng làm cho lớn, làm cho nhỏ.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc làm cho tụ lại, làm cho tan ra; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng làm cho tụ lại, làm cho tan ra; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật làm cho tụ lại, làm cho tan ra; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng làm cho tụ lại, làm cho tan ra.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc làm cho có hạn lượng, làm cho không có hạn lượng; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng làm cho có hạn lượng, làm cho không có hạn lượng; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật làm cho có hạn lượng, làm cho không có hạn lượng; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng làm cho có hạn lượng, làm cho không có hạn lượng.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc làm cho rộng, làm cho hẹp; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng làm cho rộng, làm cho hẹp; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật làm cho rộng, làm cho hẹp; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng làm cho rộng, làm cho hẹp.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc làm cho mạnh, làm cho yếu; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng làm cho mạnh, làm cho yếu; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật làm cho mạnh, làm cho yếu; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng làm cho mạnh, làm cho yếu." Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy do khởi lên ý tưởng này nên không phải là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát mới hướng về Đại thừa, không nương tựa Bát-nhã cho đến bố thí ba-la-mật-đa, mà khởi lên ý tưởng thế này: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật không làm cho lớn, không làm cho nhỏ; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng không làm cho lớn, không làm cho nhỏ.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc không làm cho tụ lại, không làm cho tan ra; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng không làm cho tụ lại, không làm cho tan ra; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật không làm cho tụ lại, không làm cho tan ra; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng không làm cho tụ lại, không làm cho tan ra.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc không làm cho có hạn lượng, không làm cho không có hạn lượng; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng không làm cho có hạn lượng, không làm cho không có hạn lượng; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật không làm cho có hạn lượng, không làm cho không có hạn lượng; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng không làm cho có hạn lượng, không làm cho không có hạn lượng.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc không làm cho rộng, không làm cho hẹp; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng không làm cho rộng, không làm cho hẹp; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật không làm cho rộng, không làm cho hẹp; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng không làm cho rộng, không làm cho hẹp.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc không làm cho mạnh, không làm cho yếu; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng không làm cho mạnh, không làm cho yếu; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật không làm cho mạnh, không làm cho yếu; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng không làm cho mạnh, không làm cho yếu." Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy do khởi lên ý tưởng này nên không phải là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát mới hướng về Đại thừa, không nương tựa Bát-nhã cho đến bố thí ba-la-mật-đa, mà khởi lên ý tưởng thế này: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc làm cho lớn, làm cho nhỏ; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng làm cho lớn, làm cho nhỏ; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật làm cho lớn, làm cho nhỏ; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng làm cho lớn, làm cho nhỏ.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc làm cho tụ lại, làm cho tan ra; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng làm cho tụ lại, làm cho tan ra; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật làm cho tụ lại, làm cho tan ra; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng làm cho tụ lại, làm cho tan ra.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc làm cho có hạn lượng, làm cho không có hạn lượng; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng làm cho có hạn lượng, làm cho không có hạn lượng; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật làm cho có hạn lượng, làm cho không có hạn lượng; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng làm cho có hạn lượng, làm cho không có hạn lượng.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc làm cho rộng, làm cho hẹp; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng làm cho rộng, làm cho hẹp; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật làm cho rộng, làm cho hẹp; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng làm cho rộng, làm cho hẹp.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc làm cho mạnh, làm cho yếu; đối với thụ, tưởng, hành, thức cũng làm cho mạnh, làm cho yếu; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật làm cho mạnh, làm cho yếu; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng làm cho mạnh, làm cho yếu." Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy do khởi lên ý tưởng này nên không phải là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Vì sao? Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khởi lên ý tưởng thế này: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc hoặc làm cho lớn nhỏ, hoặc không làm cho lớn nhỏ; đối với thụ, tưởng, hành, thức hoặc làm cho lớn nhỏ, hoặc không làm cho lớn nhỏ; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật hoặc làm cho lớn nhỏ, hoặc không làm cho lớn nhỏ; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác hoặc làm cho lớn nhỏ, hoặc không làm cho lớn nhỏ.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc hoặc làm cho tụ tan, hoặc không làm cho tụ tan; đối với thụ, tưởng, hành, thức hoặc làm cho tụ tan, hoặc không làm cho tụ tan; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật hoặc làm cho tụ tan, hoặc không làm cho tụ tan; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác hoặc làm cho tụ tan, hoặc không làm cho tụ tan.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc hoặc làm cho có hạn lượng hay không có hạn lượng, hoặc không làm cho có hạn lượng hay không có hạn lượng; đối với thụ, tưởng, hành, thức hoặc làm cho có hạn lượng hay không có hạn lượng, hoặc không làm cho có hạn lượng hay không có hạn lượng; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật hoặc làm cho có hạn lượng hay không có hạn lượng, hoặc không làm cho có hạn lượng hay không có hạn lượng; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác hoặc làm cho có hạn lượng hay không có hạn lượng, hoặc không làm cho có hạn lượng hay không có hạn lượng.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc hoặc làm cho rộng hẹp, hoặc không làm cho rộng hẹp; đối với thụ, tưởng, hành, thức hoặc làm cho rộng hẹp, hoặc không làm cho rộng hẹp; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật hoặc làm cho rộng hẹp, hoặc không làm cho rộng hẹp; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác hoặc làm cho rộng hẹp, hoặc không làm cho rộng hẹp.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc hoặc làm cho mạnh yếu, hoặc không làm cho mạnh yếu; đối với thụ, tưởng, hành, thức hoặc làm cho mạnh yếu, hoặc không làm cho mạnh yếu; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật hoặc làm cho mạnh yếu, hoặc không làm cho mạnh yếu; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác hoặc làm cho mạnh yếu, hoặc không làm cho mạnh yếu." Bạch Thế Tôn! Vì hết thảy những ý tưởng như thế đều không phải là đẳng lưu quả (quả cùng một dòng, tương ứng đúng với cái nhân sinh ra nó) của Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khởi lên ý tưởng thế này: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc hoặc làm cho lớn nhỏ, hoặc không làm cho lớn nhỏ; đối với thụ, tưởng, hành, thức hoặc làm cho lớn nhỏ, hoặc không làm cho lớn nhỏ; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật hoặc làm cho lớn nhỏ, hoặc không làm cho lớn nhỏ; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác hoặc làm cho lớn nhỏ, hoặc không làm cho lớn nhỏ.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc hoặc làm cho tụ tan, hoặc không làm cho tụ tan; đối với thụ, tưởng, hành, thức hoặc làm cho tụ tan, hoặc không làm cho tụ tan; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật hoặc làm cho tụ tan, hoặc không làm cho tụ tan; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác hoặc làm cho tụ tan, hoặc không làm cho tụ tan.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc hoặc làm cho có hạn lượng hay không có hạn lượng, hoặc không làm cho có hạn lượng hay không có hạn lượng; đối với thụ, tưởng, hành, thức hoặc làm cho có hạn lượng hay không có hạn lượng, hoặc không làm cho có hạn lượng hay không có hạn lượng; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật hoặc làm cho có hạn lượng hay không có hạn lượng, hoặc không làm cho có hạn lượng hay không có hạn lượng; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác hoặc làm cho có hạn lượng hay không có hạn lượng, hoặc không làm cho có hạn lượng hay không có hạn lượng.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc hoặc làm cho rộng hẹp, hoặc không làm cho rộng hẹp; đối với thụ, tưởng, hành, thức hoặc làm cho rộng hẹp, hoặc không làm cho rộng hẹp; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật hoặc làm cho rộng hẹp, hoặc không làm cho rộng hẹp; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác hoặc làm cho rộng hẹp, hoặc không làm cho rộng hẹp.
Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc hoặc làm cho mạnh yếu, hoặc không làm cho mạnh yếu; đối với thụ, tưởng, hành, thức hoặc làm cho mạnh yếu, hoặc không làm cho mạnh yếu; cho đến đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật hoặc làm cho mạnh yếu, hoặc không làm cho mạnh yếu; đối với các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác hoặc làm cho mạnh yếu, hoặc không làm cho mạnh yếu."
Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy gọi là người rất "hữu sở đắc" (còn tâm chấp rằng có cái để nắm bắt, có cái để đạt được), không phải là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao? Vì ý tưởng hữu sở đắc không thể chứng được vô thượng chính đẳng bồ-đề. Tại sao vậy? Bạch Thế Tôn!
Vì hữu tình không sinh, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không sinh. Vì sắc không sinh, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không sinh. Vì thụ, tưởng, hành, thức không sinh, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không sinh. Như vậy cho đến vì vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật không sinh, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không sinh. Vì hết thảy các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác không sinh, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không sinh.
Bạch Thế Tôn! Vì hữu tình không có tự tính, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có tự tính. Vì sắc không có tự tính, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có tự tính. Vì thụ, tưởng, hành, thức không có tự tính, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có tự tính. Như vậy cho đến vì vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật không có tự tính, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có tự tính. Vì hết thảy các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác không có tự tính, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có tự tính.
Bạch Thế Tôn! Vì hữu tình không có gì cả, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có gì cả. Vì sắc không có gì cả, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có gì cả. Vì thụ, tưởng, hành, thức không có gì cả, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có gì cả. Như vậy cho đến vì vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật không có gì cả, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có gì cả. Vì hết thảy các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác không có gì cả, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có gì cả.
Bạch Thế Tôn! Vì hữu tình là không, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng là không. Vì sắc là không, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng là không. Vì thụ, tưởng, hành, thức là không, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng là không. Như vậy cho đến vì vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là không, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng là không. Vì hết thảy các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác là không, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng là không.
Bạch Thế Tôn! Vì hữu tình là xa lìa (vắng lặng, tách rời, không dính mắc vào đâu), nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng xa lìa. Vì sắc xa lìa, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng xa lìa. Vì thụ, tưởng, hành, thức xa lìa, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng xa lìa. Như vậy cho đến vì vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật xa lìa, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng xa lìa. Vì hết thảy các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác xa lìa, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng xa lìa.
Bạch Thế Tôn! Vì hữu tình không thể nắm bắt, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không thể nắm bắt. Vì sắc không thể nắm bắt, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không thể nắm bắt. Vì thụ, tưởng, hành, thức không thể nắm bắt, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không thể nắm bắt. Như vậy cho đến vì vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật không thể nắm bắt, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không thể nắm bắt. Vì hết thảy các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác không thể nắm bắt, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không thể nắm bắt.
Bạch Thế Tôn! Vì hữu tình không thể nghĩ bàn, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không thể nghĩ bàn. Vì sắc không thể nghĩ bàn, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không thể nghĩ bàn. Vì thụ, tưởng, hành, thức không thể nghĩ bàn, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không thể nghĩ bàn. Như vậy cho đến vì vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật không thể nghĩ bàn, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không thể nghĩ bàn. Vì hết thảy các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác không thể nghĩ bàn, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không thể nghĩ bàn.
Bạch Thế Tôn! Vì hữu tình không có hư hoại tiêu diệt, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có hư hoại tiêu diệt. Vì sắc không có hư hoại tiêu diệt, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có hư hoại tiêu diệt. Vì thụ, tưởng, hành, thức không có hư hoại tiêu diệt, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có hư hoại tiêu diệt. Như vậy cho đến vì vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật không có hư hoại tiêu diệt, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có hư hoại tiêu diệt. Vì hết thảy các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác không có hư hoại tiêu diệt, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có hư hoại tiêu diệt.
Bạch Thế Tôn! Vì hữu tình không có sự hay biết, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có sự hay biết. Vì sắc không có sự hay biết, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có sự hay biết. Vì thụ, tưởng, hành, thức không có sự hay biết, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có sự hay biết. Như vậy cho đến vì vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật không có sự hay biết, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có sự hay biết. Vì hết thảy các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác không có sự hay biết, nên phải quán Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có sự hay biết.
Bạch Thế Tôn! Vì sức lực của hữu tình không thành tựu, nên phải quán sức lực của Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không thành tựu. Vì sức lực của sắc không thành tựu, nên phải quán sức lực của Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không thành tựu. Vì sức lực của thụ, tưởng, hành, thức không thành tựu, nên phải quán sức lực của Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không thành tựu. Như vậy cho đến vì sức lực của vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật không thành tựu, nên phải quán sức lực của Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không thành tựu. Vì sức lực của hết thảy các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác không thành tựu, nên phải quán sức lực của Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không thành tựu.
Bạch Thế Tôn! Con dựa vào ý ấy mà nói Bát-nhã ba-la-mật-đa của Bồ-tát Ma-ha-tát là đại ba-la-mật-đa.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video