Thiên 540 — Hội 2 · Phẩm 47 Chỉ bày tướng · phần 1
Phần thứ hai, phẩm "Chỉ bày tướng", thứ bốn mươi bảy, đoạn một. Lúc ấy, tất cả chư thiên (các vị trời) thuộc cõi Dục (cõi của những chúng sinh còn ham muốn) và cõi Sắc (cõi của những chúng sinh có thân hình vi tế, đã lìa ham muốn thô) trong cả tam thiên đại thiên thế giới (một đại vũ trụ gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ), mỗi vị đều lấy đủ loại hoa thơm mầu nhiệm của cõi trời, từ xa rải lên Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật) để cúng dường. Rồi họ đến chỗ Phật, cúi đầu lễ dưới hai chân Phật, lui đứng sang một bên, cùng thưa Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ siêu việt đưa người sang bờ giải thoát, thấy rõ thực tướng của mọi sự vật) sâu xa mà Ngài đã giảng, lấy gì làm tướng (đặc điểm, dấu hiệu)?" Khi ấy Phật bảo chúng chư thiên rằng: "Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lấy không (trống rỗng, không có thực thể riêng) làm tướng. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lấy vô tướng (không có hình tướng) làm tướng. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lấy vô nguyện (không mong cầu) làm tướng. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lấy không tạo không làm làm tướng. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lấy không sinh không diệt làm tướng. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lấy không nhiễm ô không trong sạch làm tướng. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lấy không có tự tính, không có hình tướng làm tướng. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lấy không nương tựa, không dừng trụ làm tướng. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lấy chẳng đứt đoạn chẳng thường còn làm tướng. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lấy chẳng phải một chẳng phải khác làm tướng. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lấy không đến không đi làm tướng. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lấy hư không làm tướng. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa có vô lượng tướng như thế. Các vị trời nên biết! Những tướng như thế, tất cả các Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác (danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc đến từ chân như; Ứng là bậc đáng được cúng dường; Chính Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chính và trọn khắp) vì muốn làm lợi ích cho trời, người, a-tố-lạc (tức a-tu-la, một loài thần có phúc lớn nhưng hay ganh ghét, tranh đấu) v.v. trong thế gian, nên dựa vào thế tục đế (sự thật theo quy ước của thế gian) mà dùng khái niệm và các quy ước tương đương để đặt ra lời nói, chứ không dựa vào thắng nghĩa (chân lý tối thượng, vượt ngoài mọi lời nói). Các vị trời nên biết! Những tướng như thế của Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, trời, người, a-tố-lạc v.v. trong thế gian đều không thể phá hoại. Vì sao vậy? Vì trời, người, a-tố-lạc v.v. trong thế gian đều còn có tướng. Các vị trời nên biết! Các tướng không thể phá hoại các tướng; các tướng không thể hiểu rõ các tướng. Các tướng không thể phá hoại vô tướng; các tướng không thể hiểu rõ vô tướng. Vô tướng không thể phá hoại các tướng; vô tướng không thể hiểu rõ các tướng. Vô tướng không thể phá hoại vô tướng; vô tướng không thể hiểu rõ vô tướng. Vì sao vậy? Vì dù là tướng, là vô tướng, hay cả tướng lẫn vô tướng, đều không có gì cả; cái có thể phá, cái có thể biết, cái bị phá, cái bị biết, người phá, người biết đều không thể nắm bắt được. Các vị trời nên biết! Những tướng như thế không phải do sắc (phần hình chất: thân thể và thế giới vật chất) tạo ra, không phải do thọ (cảm giác), tưởng (sự nhận biết, hình dung, gọi tên), hành (các hoạt động tạo tác của tâm), thức (sự nhận biết phân biệt) tạo ra. Không phải do nhãn xứ (mắt, xét như một trong mười hai "xứ", tức cửa ngõ và chỗ dựa để sự nhận biết nảy sinh) tạo ra; không phải do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ (tai, mũi, lưỡi, thân, ý) tạo ra. Không phải do sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt) tạo ra; không phải do thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ (âm thanh, mùi, vị, vật chạm, đối tượng của ý) tạo ra. Không phải do nhãn giới (mắt, xét như một trong mười tám "giới", tức mười tám loại yếu tố làm nên mọi kinh nghiệm) tạo ra; không phải do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới tạo ra. Không phải do sắc giới (ở đây là yếu tố hình sắc, đối tượng của mắt) tạo ra; không phải do thanh, hương, vị, xúc, pháp giới tạo ra. Không phải do nhãn thức giới (yếu tố nhận biết qua mắt) tạo ra; không phải do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới tạo ra. Không phải do nhãn xúc (sự gặp gỡ giữa mắt, hình sắc và cái biết qua mắt) tạo ra; không phải do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc tạo ra. Không phải do các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra (các cảm giác nảy sinh nhờ sự gặp gỡ ấy) tạo ra; không phải do các thọ do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên sinh ra tạo ra. Không phải do bố thí ba-la-mật-đa (sự hoàn hảo của việc cho đi) tạo ra; không phải do tịnh giới (giữ giới trong sạch), an nhẫn (nhẫn chịu), tinh tấn (siêng năng), tĩnh lự (thiền định), bát-nhã (trí tuệ) ba-la-mật-đa tạo ra. Không phải do nội không (các giác quan bên trong vốn trống rỗng) tạo ra; không phải do ngoại không (cảnh bên ngoài vốn trống rỗng), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều trống rỗng), không không (chính cái "không" cũng trống rỗng), đại không (mười phương rộng lớn cũng trống rỗng), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng cũng trống rỗng), hữu vi không (pháp do nhân duyên tạo thành là trống rỗng), vô vi không (pháp không do tạo tác cũng trống rỗng), tất cánh không (rốt ráo trống rỗng), vô tế không (không đầu không cuối nên trống rỗng), tán vô tán không (cái phân tán và không phân tán đều trống rỗng), bản tính không (bản tính vốn trống rỗng), tự cộng tướng không (tướng riêng và tướng chung đều trống rỗng), nhất thiết pháp không (mọi pháp đều trống rỗng), bất khả đắc không (không thể nắm bắt nên trống rỗng), vô tính không (cái không có tự tính cũng trống rỗng), tự tính không (tự tính vốn trống rỗng), vô tính tự tính không (cả không có tính lẫn tự tính đều trống rỗng) tạo ra. Không phải do chân như (bản tính chân thật, không đổi khác của mọi pháp) tạo ra; không phải do pháp giới (cõi bản thể chung của mọi pháp), pháp tính (bản tính của các pháp), bất hư vọng tính (tính không giả dối), bất biến dị tính (tính không biến đổi), bình đẳng tính (tính bình đẳng), ly sinh tính (tính lìa sinh khởi), pháp định (pháp vốn nhất định như thế), pháp trụ (pháp vốn an trụ như thế), thực tế (bờ mé chân thật), hư không giới (cõi hư không), bất tư nghị giới (cõi không thể nghĩ bàn) tạo ra. Không phải do khổ thánh đế (chân lý cao quý về khổ) tạo ra; không phải do tập (nguyên nhân của khổ), diệt (sự chấm dứt khổ), đạo (con đường dứt khổ) thánh đế tạo ra. Không phải do tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định cõi Sắc) tạo ra; không phải do tứ vô lượng (bốn tâm thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả trải khắp chúng sinh), tứ vô sắc định (bốn tầng định cõi Vô sắc, nơi không còn hình thể) tạo ra. Không phải do bát giải thoát (tám phép thiền giúp thoát khỏi ràng buộc) tạo ra; không phải do bát thắng xứ (tám phép quán làm chủ được cảnh), cửu thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp), thập biến xứ (mười phép quán một cảnh trùm khắp) tạo ra. Không phải do tứ niệm trụ (bốn chỗ đặt sự chú tâm: thân, cảm giác, tâm, các pháp) tạo ra; không phải do tứ chính đoạn (bốn sự siêng năng đúng đắn), tứ thần túc (bốn nền tảng của năng lực thần thông), ngũ căn (năm căn lành: niềm tin, siêng năng, nhớ biết, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh ấy), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố giác ngộ), bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường cao quý) tạo ra. Không phải do không giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ quán mọi pháp trống rỗng) tạo ra; không phải do vô tướng (quán không có hình tướng), vô nguyện (không còn mong cầu) giải thoát môn tạo ra. Không phải do tịnh quán địa (giai đoạn mới tu, quán sát trong sạch) tạo ra; không phải do chủng tính địa (giai đoạn đã có hạt giống bậc thánh), đệ bát địa (giai đoạn thứ tám, bậc đang hướng tới quả Dự lưu), cụ kiến địa (giai đoạn thấy đủ chân lý, tức quả Dự lưu), bạc địa (giai đoạn phiền não đã mỏng, tức quả Nhất lai), ly dục địa (giai đoạn lìa ham muốn cõi Dục, tức quả Bất hoàn), dĩ biện địa (giai đoạn việc cần làm đã xong, tức quả A-la-hán), độc giác địa (giai đoạn của bậc tự giác ngộ không cần thầy), bồ-tát địa, Như Lai địa tạo ra. Không phải do cực hỷ địa (tầng thứ nhất trong mười tầng tu của bồ-tát, vui mừng tột bậc) tạo ra; không phải do ly cấu địa (lìa nhơ bẩn), phát quang địa (phát ánh sáng trí tuệ), diễm tuệ địa (trí tuệ rực như lửa), cực nan thắng địa (cực khó vượt qua), hiện tiền địa (trí tuệ hiện rõ trước mắt), viễn hành địa (đi xa), bất động địa (không còn lay động), thiện tuệ địa (trí tuệ khéo léo), pháp vân địa (giáo pháp che khắp như mây) tạo ra. Không phải do ngũ nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) tạo ra. Không phải do lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm) tạo ra. Không phải do Như Lai thập lực (mười năng lực trí tuệ của Phật) tạo ra. Không phải do tứ vô sở úy (bốn điều không hề sợ hãi khi giảng pháp), tứ vô ngại giải (bốn khả năng hiểu và nói không trở ngại), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả (lòng thương yêu lớn, xót thương lớn, vui theo lớn, buông xả lớn), thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có) tạo ra. Không phải do ba mươi hai tướng đại sĩ (ba mươi hai tướng tốt trên thân Phật) tạo ra. Không phải do tám mươi vẻ đẹp phụ (tám mươi nét đẹp nhỏ đi kèm các tướng tốt) tạo ra. Không phải do vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót) tạo ra. Không phải do hằng trụ xả tính (tâm luôn buông xả, bình thản) tạo ra. Không phải do tất cả các pháp môn đà-la-ni (pháp môn tổng trì, giúp ghi nhớ và giữ gìn giáo pháp không quên) tạo ra. Không phải do tất cả các pháp môn tam-ma-địa (các pháp môn định, giữ tâm chuyên nhất) tạo ra. Không phải do nhất thiết trí (trí biết tổng quát mọi pháp) tạo ra. Không phải do đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu), nhất thiết tướng trí (trí biết mọi pháp đến từng chi tiết, tức trí tuệ trọn vẹn của Phật) tạo ra. Các vị trời nên biết! Những tướng như thế không phải do trời tạo ra, không phải do phi thiên (loài "chẳng phải trời", tức a-tu-la) tạo ra, không phải do người tạo ra, không phải do phi nhân (loài chẳng phải người, như quỷ thần) tạo ra; không thuộc về trời, không thuộc về phi thiên, không thuộc về người, không thuộc về phi nhân; chẳng phải hữu lậu (còn phiền não rò rỉ, còn dẫn đến sinh tử) cũng chẳng phải vô lậu (không còn phiền não); chẳng phải thế gian cũng chẳng phải xuất thế gian (vượt khỏi thế gian sinh tử); chẳng phải hữu vi (do nhân duyên tạo thành) cũng chẳng phải vô vi (không do tạo tác); không lệ thuộc vào đâu, không thể nói ra được. Các vị trời nên biết! Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa xa lìa mọi tướng, không nên hỏi rằng Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lấy gì làm tướng. Các vị trời nghĩ sao? Giả sử có người hỏi: "Hư không có tướng gì?", hỏi như thế có phải là câu hỏi đúng không?" Chư thiên đáp: "Bạch Thế Tôn, không phải! Bạch Thiện Thệ (danh hiệu của Phật: bậc đã khéo đi đến nơi giải thoát), không phải! Vì sao vậy? Vì hư không không có thể chất, không có tướng, không do tạo tác, nên không nên hỏi." Thế Tôn bảo: "Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, không nên hỏi như thế. Tuy nhiên, tướng của các pháp thì dù có Phật ra đời hay không có Phật ra đời, pháp giới và pháp trụ vẫn y nguyên như thế. Phật đối với tướng ấy đã giác ngộ biết đúng như thật, nên gọi là Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác." Khi ấy chúng chư thiên cùng thưa Phật rằng: "Những tướng như thế mà Như Lai đã giác ngộ thật vô cùng sâu xa, khó thấy, khó hiểu. Vì Như Lai tự mình giác ngộ những tướng như thế, nên đối với tất cả các pháp, trí tuệ không chướng ngại được vận hành. Tất cả các Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác an trụ nơi tướng như thế mà phân tích, chỉ bày Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, vì các hữu tình (chúng sinh, loài có tình cảm và nhận thức) mà gom các tướng của pháp lại, khéo léo chỉ bày, khiến họ đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa đạt được trí tuệ không chướng ngại. Thật hiếm có thay, Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa là nơi mà các Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác thường đi đến (tức chỗ thường an trụ, thường thực hành). Vì tất cả các Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác trong quá khứ, vị lai và hiện tại đều thực hành nơi ấy, nên chứng được vô thượng chính đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn khắp), và vì các hữu tình mà phân tích, chỉ bày tướng của tất cả các pháp. Nghĩa là phân tích chỉ bày tướng của sắc; phân tích chỉ bày tướng của thọ, tưởng, hành, thức. Phân tích chỉ bày tướng của nhãn xứ; phân tích chỉ bày tướng của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ. Phân tích chỉ bày tướng của sắc xứ; phân tích chỉ bày tướng của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ. Phân tích chỉ bày tướng của nhãn giới; phân tích chỉ bày tướng của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới. Phân tích chỉ bày tướng của sắc giới; phân tích chỉ bày tướng của thanh, hương, vị, xúc, pháp giới. Phân tích chỉ bày tướng của nhãn thức giới; phân tích chỉ bày tướng của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới. Phân tích chỉ bày tướng của nhãn xúc; phân tích chỉ bày tướng của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc. Phân tích chỉ bày tướng của các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra; phân tích chỉ bày tướng của các thọ do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên sinh ra. Phân tích chỉ bày tướng của bố thí ba-la-mật-đa; phân tích chỉ bày tướng của tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa. Phân tích chỉ bày tướng của nội không; phân tích chỉ bày tướng của ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán vô tán không, bản tính không, tự cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không. Phân tích chỉ bày tướng của chân như; phân tích chỉ bày tướng của pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới. Phân tích chỉ bày tướng của khổ thánh đế; phân tích chỉ bày tướng của tập, diệt, đạo thánh đế. Phân tích chỉ bày tướng của tứ tĩnh lự; phân tích chỉ bày tướng của tứ vô lượng, tứ vô sắc định. Phân tích chỉ bày tướng của bát giải thoát; phân tích chỉ bày tướng của bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ. Phân tích chỉ bày tướng của tứ niệm trụ; phân tích chỉ bày tướng của tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi. Phân tích chỉ bày tướng của không giải thoát môn; phân tích chỉ bày tướng của vô tướng, vô nguyện giải thoát môn. Phân tích chỉ bày tướng của tịnh quán địa; phân tích chỉ bày tướng của chủng tính địa, đệ bát địa, cụ kiến địa, bạc địa, ly dục địa, dĩ biện địa, độc giác địa, bồ-tát địa, Như Lai địa. Phân tích chỉ bày tướng của cực hỷ địa; phân tích chỉ bày tướng của ly cấu địa, phát quang địa, diễm tuệ địa, cực nan thắng địa, hiện tiền địa, viễn hành địa, bất động địa, thiện tuệ địa, pháp vân địa. Phân tích chỉ bày tướng của ngũ nhãn; phân tích chỉ bày tướng của lục thần thông. Phân tích chỉ bày tướng của Như Lai thập lực; phân tích chỉ bày tướng của tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, thập bát Phật bất cộng pháp. Phân tích chỉ bày tướng của ba mươi hai tướng đại sĩ. Phân tích chỉ bày tướng của tám mươi vẻ đẹp phụ. Phân tích chỉ bày tướng của vô vong thất pháp. Phân tích chỉ bày tướng của hằng trụ xả tính. Phân tích chỉ bày tướng của tất cả các pháp môn đà-la-ni. Phân tích chỉ bày tướng của tất cả các pháp môn tam-ma-địa. Phân tích chỉ bày tướng của quả Dự lưu (quả vị thánh đầu tiên, người đã vào dòng thánh); phân tích chỉ bày tướng của quả Nhất lai (còn trở lại cõi người một lần), quả Bất hoàn (không còn trở lại cõi Dục), quả A-la-hán (đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh) và Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc tự tu tự ngộ). Phân tích chỉ bày tướng của hạnh của tất cả bồ-tát ma-ha-tát (những bậc đại bồ-tát, người phát nguyện thành Phật để cứu độ chúng sinh). Phân tích chỉ bày tướng của vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật. Phân tích chỉ bày tướng của nhất thiết trí; phân tích chỉ bày tướng của đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí." Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm bốn mươi hai. Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười ba (?). Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang (cao tăng đời Đường, Trung Quốc) vâng chiếu vua mà dịch.