Thiên 554 — Hội 2 · Phẩm 55 Nghĩa rất sâu · phần 2
Phần thứ hai, phẩm "Nghĩa rất sâu xa", thứ năm mươi lăm (đoạn thứ hai). Bấy giờ cụ thọ (tiếng tôn xưng dành cho bậc tu hành, nghĩa là người đầy đủ tuổi thọ và đức hạnh) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về tánh không) lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn (đấng được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật)! Vì sao sắc (hình sắc, phần vật chất của thân và cảnh) cũng gọi là rất sâu xa? Vì sao thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ), tưởng (sự nhận biết, hình dung), hành (các hoạt động tạo tác của tâm, như ý muốn) và thức (sự hay biết phân biệt) cũng gọi là rất sâu xa? Năm thứ này gọi chung là năm uẩn, tức năm nhóm tạo nên con người. Cứ như thế, cho đến vì sao mọi hạnh của các Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh; Ma-ha-tát: bậc lớn) cũng gọi là rất sâu xa? Vì sao Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh và trọn vẹn của Phật) của chư Phật cũng gọi là rất sâu xa?" Phật bảo Thiện Hiện: "Vì chân như (bản tánh chân thật, đúng như vốn có, không hề biến đổi) của sắc rất sâu xa, nên sắc cũng gọi là rất sâu xa. Vì chân như của thọ, tưởng, hành, thức rất sâu xa, nên thọ, tưởng, hành, thức cũng gọi là rất sâu xa. Cứ như thế, cho đến vì chân như của mọi hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát rất sâu xa, nên mọi hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát cũng gọi là rất sâu xa. Vì chân như của Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật rất sâu xa, nên Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật cũng gọi là rất sâu xa." Bấy giờ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Vì sao chân như của sắc rất sâu xa? Vì sao chân như của thọ, tưởng, hành, thức rất sâu xa? Cứ như thế, cho đến vì sao chân như của mọi hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát rất sâu xa? Vì sao chân như của Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật rất sâu xa?" Phật bảo Thiện Hiện: "Chân như của sắc không phải chính là sắc, cũng không phải tách rời sắc, vì thế rất sâu xa. Chân như của thọ, tưởng, hành, thức không phải chính là thọ, tưởng, hành, thức, cũng không phải tách rời thọ, tưởng, hành, thức, vì thế rất sâu xa. Cứ như thế, cho đến chân như của mọi hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát không phải chính là mọi hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát, cũng không phải tách rời mọi hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát, vì thế rất sâu xa. Chân như của Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật không phải chính là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật, cũng không phải tách rời Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật, vì thế rất sâu xa." Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Thật kỳ diệu thay Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc từ chân như mà đến)! Ngài dùng phương tiện (cách khéo léo để dẫn dắt người tu) vi diệu, vì các Bồ-tát Ma-ha-tát ở bậc bất thoái chuyển (bậc tu đã vững chắc, không còn lui sụt trên đường thành Phật) mà gạt bỏ các sắc để chỉ bày Niết-bàn (cảnh giới tịch lặng, dứt sạch mọi phiền não và khổ đau), gạt bỏ thọ, tưởng, hành, thức để chỉ bày Niết-bàn; cứ như thế, cho đến gạt bỏ mọi hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát để chỉ bày Niết-bàn, gạt bỏ Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật để chỉ bày Niết-bàn. Thật kỳ diệu thay Thế Tôn! Ngài dùng phương tiện vi diệu, vì các Bồ-tát Ma-ha-tát ở bậc bất thoái chuyển mà gạt bỏ tất cả các pháp, dù là có sắc hay không sắc, dù là hữu kiến (thấy được bằng mắt) hay vô kiến (không thấy được), dù là hữu đối (có chất ngại, choán chỗ, ngăn ngại lẫn nhau) hay vô đối (không chất ngại), dù là thế gian hay xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian), dù là cộng (chung cho cả phàm phu và thánh nhân) hay bất cộng (riêng của thánh nhân), dù là hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn trói buộc trong sinh tử) hay vô lậu (không còn phiền não), dù là hữu vi (do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt) hay vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt), để chỉ bày Niết-bàn." Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, đúng như ông nói. Như Lai thật kỳ diệu, dùng phương tiện vi diệu, vì các Bồ-tát Ma-ha-tát ở bậc bất thoái chuyển mà gạt bỏ các sắc để chỉ bày Niết-bàn, gạt bỏ thọ, tưởng, hành, thức để chỉ bày Niết-bàn; cho đến Thế Tôn thật kỳ diệu, dùng phương tiện vi diệu, vì các Bồ-tát Ma-ha-tát ở bậc bất thoái chuyển mà gạt bỏ tất cả các pháp, dù có sắc hay không sắc, dù hữu kiến hay vô kiến, dù hữu đối hay vô đối, dù thế gian hay xuất thế gian, dù cộng hay bất cộng, dù hữu lậu hay vô lậu, dù hữu vi hay vô vi, để chỉ bày Niết-bàn. Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với những chỗ rất sâu xa như thế, nên nương theo đường lý tương ứng với Bát-nhã Ba-la-mật-đa (trí tuệ thấu suốt thật tướng các pháp, đưa người tu sang bờ giải thoát), mà suy nghĩ kỹ càng, cân nhắc, quán xét. Nên nghĩ như vầy: 'Nay ta nên an trụ đúng như Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu đã dạy. Nay ta nên học đúng như Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu đã nói.' Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nào đối với những chỗ rất sâu xa như thế mà có thể nương theo đường lý tương ứng với Bát-nhã Ba-la-mật-đa, suy nghĩ kỹ càng, cân nhắc, quán xét, an trụ đúng như Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa đã dạy, học đúng như Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa đã nói, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ siêng năng tu học như thế, chỉ cần nương theo Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa mà khởi lên một niệm tâm, còn có thể thu được căn lành (gốc rễ của điều thiện, tức công đức sinh ra quả tốt) nhiều vô số, vô lượng, vô biên, vượt qua sự trôi lăn trong sinh tử suốt vô lượng kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài), mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; huống chi là luôn luôn tu Bát-nhã Ba-la-mật-đa không gián đoạn, thường an trụ trong tác ý (sự chú tâm, hướng tâm) tương ứng với Bồ-đề. Thiện Hiện! Ví như một người nặng lòng ham muốn, cùng một cô gái xinh đẹp yêu say nhau và hẹn hò gặp gỡ. Nhưng cô gái ấy bị ngăn trở, không đến được chỗ hẹn. Lòng ham muốn của người ấy bốc lên hừng hực, tuôn chảy không ngừng. Thiện Hiện! Ý ông thế nào? Ý nghĩ ham muốn của người ấy xoay quanh chỗ nào?" "Bạch Thế Tôn! Ý nghĩ ham muốn của người ấy xoay quanh cô gái. Nghĩa là người ấy nghĩ: 'Bao giờ nàng mới đến đây để cùng ta vui chơi hoan lạc?'" "Thiện Hiện! Ý ông thế nào? Suốt một ngày một đêm, người ấy khởi lên bao nhiêu ý nghĩ ham muốn?" "Bạch Thế Tôn! Suốt ngày đêm, ý nghĩ ham muốn của người ấy rất nhiều." Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nương theo Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa mà khởi một niệm tâm, học đúng như Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa đã nói, thì số kiếp sinh tử trôi lăn mà vị ấy vượt qua được bằng với số ý nghĩ ham muốn mà người nặng lòng ham muốn kia khởi lên trong một ngày một đêm. Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, tùy theo việc nương vào ý nghĩa mà Bát-nhã Ba-la-mật-đa đã nói để suy nghĩ tu học, thì tùy đó mà thoát khỏi được mọi lỗi lầm có thể ngăn trở Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Vì thế, Bồ-tát nương theo Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa mà siêng năng tu học thì mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ đúng như Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa đã nói, thì công đức thu được trong một ngày một đêm, giả sử công đức ấy có hình dạng và kích thước, thì các cõi Phật tam thiên đại thiên (một đại thế giới gồm một nghìn lần một nghìn lần một nghìn thế giới nhỏ) nhiều như số cát sông Căng-già (tức sông Hằng ở Ấn Độ) cũng không chứa hết. Giả sử đem các công đức khác chứa đầy các cõi Phật tam thiên đại thiên nhiều như cát sông Căng-già mà so với công đức này, thì không bằng một phần trăm, không bằng một phần nghìn, không bằng một phần trăm nghìn, cho đến không bằng một phần ổ-ba-ni-sát-đàm (một phần cực nhỏ, nhỏ đến mức không thể chia nhỏ hơn được nữa). Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát xa lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa, dù trải qua số đại kiếp nhiều như cát sông Căng-già mà bố thí, cúng dường Ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng (Phật: bậc giác ngộ; Pháp: lời dạy của Phật; Tăng: đoàn thể người xuất gia tu hành). Thiện Hiện! Ý ông thế nào? Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ nhân duyên đó có được phước nhiều chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, rất nhiều! Phước ấy vô số, vô lượng, vô biên." Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nương theo Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, trong một ngày một đêm học đúng như lời dạy, thì công đức thu được còn nhiều hơn thế rất nhiều. Vì sao vậy? Thiện Hiện! Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu là con đường mà chúng Bồ-tát Ma-ha-tát cưỡi đi. Các Bồ-tát Ma-ha-tát nhờ cưỡi trên con đường này mà mau đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát xa lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa, dù trải qua số đại kiếp nhiều như cát sông Căng-già mà bố thí, cúng dường các bậc Dự lưu (bậc thánh đầu tiên, vừa bước vào dòng thánh), Nhất lai (bậc thánh còn trở lại cõi người một lần), Bất hoàn (bậc thánh không còn trở lại cõi Dục), A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh), Độc giác (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán lẽ nhân duyên, không cần nghe Phật dạy), Bồ-tát và các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (Ứng: đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác: giác ngộ chân chánh trọn vẹn — đều là danh hiệu của Phật). Thiện Hiện! Ý ông thế nào? Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ nhân duyên đó có được phước nhiều chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, rất nhiều! Phước ấy vô số, vô lượng, vô biên." Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nương theo Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, trong một ngày một đêm học đúng như lời dạy, thì công đức thu được còn nhiều hơn thế rất nhiều. Vì sao vậy? Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa thì vượt qua các bậc Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình) và Độc giác, mau vào chánh tánh ly sanh của Bồ-tát (giai vị dứt hẳn tánh phàm phu, chắc chắn bước vào dòng thánh, với Bồ-tát là chắc chắn sẽ thành Phật), rồi dần dần tu các hạnh Bồ-tát mà mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát xa lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa, dù trải qua số đại kiếp nhiều như cát sông Căng-già mà siêng năng tu học bố thí (cho người khác của cải, giáo pháp, sự an ổn), tịnh giới (giữ giới trong sạch), an nhẫn (nhẫn nại chịu đựng), tinh tấn (siêng năng không lười), tĩnh lự (thiền định, lắng tâm suy xét) và bát-nhã (trí tuệ). Thiện Hiện! Ý ông thế nào? Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ nhân duyên đó có được phước nhiều chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, rất nhiều! Phước ấy vô số, vô lượng, vô biên." Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ đúng như Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa đã nói, trong một ngày một đêm siêng năng tu học bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã, thì công đức thu được còn nhiều hơn thế rất nhiều. Vì sao vậy? Thiện Hiện! Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu là mẹ của các Bồ-tát Ma-ha-tát. Vì sao? Vì Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu sinh ra chúng Bồ-tát Ma-ha-tát; tất cả chúng Bồ-tát Ma-ha-tát nương theo Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa mà có thể mau viên mãn các pháp của Phật. Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát xa lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa, dù trải qua số đại kiếp nhiều như cát sông Căng-già mà đem giáo pháp bố thí cho tất cả hữu tình (chúng sinh có tình thức, có cảm giác). Thiện Hiện! Ý ông thế nào? Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ nhân duyên đó có được phước nhiều chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, rất nhiều! Phước ấy vô số, vô lượng, vô biên." Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ đúng như Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa đã nói, trong một ngày một đêm đem giáo pháp bố thí cho tất cả hữu tình, thì công đức thu được còn nhiều hơn thế rất nhiều. Vì sao vậy? Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát xa lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì tức là xa lìa Nhất thiết trí trí (trí tuệ biết tất cả, tức trí toàn giác của Phật). Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì tức là không lìa Nhất thiết trí trí. Vì thế, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề thì phải luôn luôn không lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu. Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát xa lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa, dù trải qua số đại kiếp nhiều như cát sông Căng-già mà tu hành Bố thí Ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa (sáu hạnh toàn hảo đưa sang bờ giác: bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã); an trụ nơi nội không (sự rỗng không của các căn bên trong như mắt, tai…) cho đến vô tánh tự tánh không (rốt ráo không có tự tánh, và chính cái 'không có tự tánh' ấy cũng rỗng không) — tức mười tám loại không; an trụ nơi chân như cho đến cõi bất tư nghị (cảnh giới không thể nghĩ bàn); an trụ nơi bốn Thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo (bốn chân lý cao quý: khổ đau, nguyên nhân của khổ, sự dứt khổ, con đường dứt khổ); tu hành bốn niệm trụ (bốn phép quán thân, thọ, tâm, pháp để giữ chánh niệm) cho đến tám chi thánh đạo (tám nẻo đúng đắn như chánh kiến, chánh tư duy…); tu hành bốn tĩnh lự (bốn tầng thiền định thuộc cõi Sắc), bốn vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả rộng lớn không giới hạn), bốn định vô sắc (bốn tầng định vượt khỏi mọi hình sắc); tu hành tám giải thoát (tám pháp thiền giúp thoát khỏi ràng buộc), tám thắng xứ (tám phép quán làm chủ được cảnh), chín định thứ đệ (chín tầng định nhập liền nhau theo thứ tự), mười biến xứ (mười phép quán một đối tượng như đất, nước, lửa, gió, màu xanh… lan khắp mọi nơi); tu hành ba môn giải thoát không, vô tướng, vô nguyện (quán các pháp rỗng không, không có tướng để nắm bắt, không có gì để mong cầu); tu hành Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa (mười bậc tu của Bồ-tát, từ bậc 'Rất vui mừng' đến bậc 'Mây pháp'); tu hành tất cả các môn đà-la-ni (pháp ghi nhớ, nắm giữ trọn vẹn giáo pháp không quên) và môn tam-ma-địa (các loại định, tâm chuyên chú một chỗ); tu hành năm nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) và sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm như thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước…); tu hành mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám đức riêng chỉ Phật mới có); tu hành pháp không quên mất (luôn nhớ rõ, không sai sót) và tánh luôn an trụ nơi xả (tâm luôn bình thản, buông xả); tu hành nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu), nhất thiết tướng trí (trí biết rõ mọi tướng trạng chi tiết của các pháp, tức trí trọn vẹn của Phật). Thiện Hiện! Ý ông thế nào? Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ nhân duyên đó có được phước nhiều chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, rất nhiều! Phước ấy vô số, vô lượng, vô biên." Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ đúng như Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa đã nói, trong một ngày một đêm tu hành Bố thí Ba-la-mật-đa, cho đến tu hành nhất thiết tướng trí, thì công đức thu được còn nhiều hơn thế rất nhiều. Vì sao vậy? Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không xa lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa mà lại lui sụt đối với Nhất thiết trí trí, thì không có lẽ ấy. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát xa lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa mà lui sụt đối với Nhất thiết trí trí, thì có lẽ ấy. Vì thế, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề thì phải luôn luôn không lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu. Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát xa lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa, dù trải qua số đại kiếp nhiều như cát sông Căng-già mà tu hành đủ loại tài thí (bố thí của cải) và pháp thí (bố thí giáo pháp), ở nơi vắng vẻ yên tĩnh chuyên chú suy nghĩ, đem phước đã tu từ trước cùng chung bình đẳng với tất cả hữu tình mà hồi hướng (đem công đức mình làm được hướng về một mục đích, ở đây là quả giác ngộ) về Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Thiện Hiện! Ý ông thế nào? Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ nhân duyên đó có được phước nhiều chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, rất nhiều! Phước ấy vô số, vô lượng, vô biên." Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ đúng như Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa đã nói, trong một ngày một đêm tu hành đủ loại tài thí và pháp thí, ở nơi vắng vẻ yên tĩnh chuyên chú suy nghĩ, đem phước đã tu từ trước cùng chung bình đẳng với tất cả hữu tình mà hồi hướng về Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, thì công đức thu được còn nhiều hơn thế rất nhiều. Vì sao vậy? Thiện Hiện! Sự hồi hướng khởi lên nhờ nương theo Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên biết đó là sự hồi hướng thù thắng nhất; sự hồi hướng khởi lên khi xa lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên biết đó là sự hồi hướng thấp kém. Vì sao? Thiện Hiện! Vì Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu có thể làm người dẫn đầu cho tất cả các pháp bồ-đề phần (các pháp tu giúp đạt giác ngộ). Vì thế, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề thì phải luôn luôn không lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu, đem đủ loại công đức mình tu hành, cùng chung bình đẳng với các hữu tình mà hồi hướng về Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát xa lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa, dù trải qua số đại kiếp nhiều như cát sông Căng-già, khắp hướng về công đức và căn lành của tất cả các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác trong quá khứ, vị lai, hiện tại cùng các đệ tử của các Ngài, gom hết lại mà tùy hỷ (vui theo điều lành người khác làm), rồi cùng chung bình đẳng với các hữu tình mà hồi hướng về Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Thiện Hiện! Ý ông thế nào? Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ nhân duyên đó có được phước nhiều chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, rất nhiều! Phước ấy vô số, vô lượng, vô biên." Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ đúng như Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa đã nói, trong một ngày một đêm khắp hướng về công đức và căn lành của tất cả các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác trong quá khứ, vị lai, hiện tại cùng các đệ tử của các Ngài, gom hết lại mà tùy hỷ, rồi cùng chung bình đẳng với các hữu tình mà hồi hướng về Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, thì công đức thu được còn nhiều hơn thế rất nhiều. Vì sao vậy? Thiện Hiện! Tất cả công đức và căn lành của việc tùy hỷ và hồi hướng đều lấy Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu làm đầu. Vì thế, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề thì phải luôn luôn không lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu, đối với các căn lành mà tùy hỷ và hồi hướng về Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề mà mình mong cầu." Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Như Phật đã nói, các hành (mọi pháp hữu vi, tức mọi sự vật do nhân duyên tạo thành) đều do tâm phân biệt tạo ra, từ vọng tưởng (ý nghĩ sai lầm, hư dối) mà sinh, hoàn toàn không có thật. Vậy do nhân duyên gì mà các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành tài thí v.v. lại được phước vô số, vô lượng, vô biên? Bạch Thế Tôn! Phước của tài thí v.v. do phân biệt tạo ra, lẽ ra không thể khởi lên chánh kiến (cái thấy đúng đắn) chân thật, không thể bước vào chánh tánh ly sanh (giai vị dứt hẳn tánh phàm phu, chắc chắn bước vào dòng thánh), không thể đắc quả Dự lưu, hoặc quả Nhất lai, hoặc quả Bất hoàn, hoặc quả A-la-hán, hoặc Bồ-đề của Độc giác (bốn quả thánh của hàng Thanh văn và sự giác ngộ của bậc tự mình giác ngộ), cũng không thể đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh và trọn vẹn của Phật) mà mình mong cầu." Phật nói: "Thiện Hiện! Đúng vậy, đúng vậy, đúng như ông nói. Các hành đều do phân biệt tạo ra, từ vọng tưởng mà sinh, hoàn toàn không có thật. Phước của tài thí v.v. do phân biệt tạo ra thì không thể khởi lên chánh kiến chân thật, không thể bước vào chánh tánh ly sanh, không thể đắc quả Dự lưu, cho đến không thể đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa thì biết rằng mọi loại pháp như tài thí v.v. do phân biệt tạo ra đều rỗng không, không có gì cả, hư dối không thật. Vì sao vậy? Thiện Hiện! Ta nói tất cả các pháp như tài thí v.v. do phân biệt tạo ra, không pháp nào là không rỗng không, tánh và tướng đều chẳng có, là hư dối, chẳng bền chắc. Vì sao? Thiện Hiện! Vì các Bồ-tát Ma-ha-tát khéo học nội không, cho đến khéo học vô tánh tự tánh không (mười tám loại không, từ sự rỗng không của các căn bên trong đến sự rốt ráo không có tự tánh), thông đạt đúng như Phật đã nói. Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy sau khi an trụ nơi không, càng quán xét rằng phước của tài thí v.v. do phân biệt tạo ra là rỗng không, không có gì cả, hư dối không thật bao nhiêu, thì càng có thể không xa lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu bấy nhiêu; càng không lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu bao nhiêu, thì càng được phước vô số, vô lượng, vô biên bấy nhiêu. Nhờ nhân duyên này mà khởi lên chánh kiến chân thật, cũng có thể bước vào chánh tánh ly sanh, cho đến có thể chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề mà mình mong cầu." Bấy giờ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Vô số, vô lượng, vô biên mà Ngài nói có gì khác nhau?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nói vô số là số không thể nắm bắt được: không thể đếm được trong cõi hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo tác), không thể đếm được trong cõi vô vi (các pháp không do tạo tác, không sinh không diệt). Nói vô lượng là lượng không thể nắm bắt được: không thể đo lường trong các pháp quá khứ, không thể đo lường trong các pháp vị lai, không thể đo lường trong các pháp hiện tại. Nói vô biên là bờ mé không thể nắm bắt được, vì không thể đo lường được bờ mé của nó." Cụ thọ Thiện Hiện bạch rằng: "Bạch Thế Tôn! Có nhân duyên nào mà sắc cũng được nói là vô số, vô lượng, vô biên, và thọ, tưởng, hành, thức cũng được nói là vô số, vô lượng, vô biên chăng?" Phật bảo Thiện Hiện: "Có nhân duyên, nên sắc cũng được nói là vô số, vô lượng, vô biên, thọ, tưởng, hành, thức cũng được nói là vô số, vô lượng, vô biên." Bấy giờ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Do nhân duyên gì mà sắc cũng được nói là vô số, vô lượng, vô biên, thọ, tưởng, hành, thức cũng được nói là vô số, vô lượng, vô biên?" Phật bảo Thiện Hiện: "Vì tự tánh của sắc vốn rỗng không, nên cũng được nói là vô số, vô lượng, vô biên. Vì tự tánh của thọ, tưởng, hành, thức vốn rỗng không, nên cũng được nói là vô số, vô lượng, vô biên." Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Chỉ có sắc tự tánh rỗng không, thọ, tưởng, hành, thức tự tánh rỗng không, hay là tất cả các pháp cũng đều tự tánh rỗng không?" Phật bảo Thiện Hiện: "Trước đây Ta há chẳng đã nói tất cả các pháp đều tự tánh rỗng không đó sao?" Thiện Hiện thưa: "Tuy Phật thường nói tất cả các pháp đều tự tánh rỗng không, và con cũng đã hiểu rõ, nhưng các hữu tình (chúng sinh có tình thức) không biết, không thấy, không nhận ra, cho nên nay con lại hỏi như vậy. Bạch Thế Tôn! Tự tánh rỗng không của tất cả các pháp chính là vô tận, cũng là vô số, cũng là vô lượng, cũng là vô biên. Bạch Thế Tôn! Trong tự tánh rỗng không của tất cả các pháp, cái tận không thể nắm bắt được, số không thể nắm bắt được, lượng không thể nắm bắt được, bờ mé không thể nắm bắt được. Do nhân duyên này, vô tận, vô số, vô lượng, vô biên, dù về nghĩa hay về chữ, đều không khác nhau." Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, đúng như ông nói. Vô tận, vô số, vô lượng, vô biên, dù về nghĩa hay về chữ, đều không khác nhau, vì đều cùng làm rõ sự rỗng không của các pháp. Thiện Hiện! Sự rỗng không của tất cả các pháp đều không thể nói ra được. Như Lai dùng phương tiện (cách khéo léo để dẫn dắt) mà nói là vô tận, hoặc nói là vô số, hoặc nói là vô lượng, hoặc nói là vô biên, hoặc nói là không, hoặc nói là vô tướng (không có tướng trạng để nắm bắt), hoặc nói là vô nguyện (không có gì để mong cầu), hoặc nói là vô tác (không có sự tạo tác), hoặc nói là vô sinh, hoặc nói là vô diệt, hoặc nói là lìa nhiễm (lìa mọi ô nhiễm), hoặc nói là tịch diệt (lặng dứt hoàn toàn), hoặc nói là Niết-bàn (cảnh giới tịch lặng, dứt sạch phiền não và khổ đau), hoặc nói là chân như (bản tánh chân thật, đúng như vốn có, không biến đổi), hoặc nói là thật tế (bờ mé chân thật, tức thực tại tối hậu). Những nghĩa như thế đều là do Như Lai dùng phương tiện mà diễn nói." Bấy giờ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Thật kỳ diệu thay phương tiện thiện xảo (sự khéo léo dùng phương tiện) của Ngài! Thật tướng của các pháp không thể nói ra được, vậy mà Ngài vì các hữu tình dùng phương tiện để chỉ bày. Bạch Thế Tôn! Theo chỗ con hiểu nghĩa Phật nói, thì tánh của tất cả các pháp đều không thể nói ra được." Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy. Tánh của tất cả các pháp đều không thể nói ra được. Vì sao? Vì tánh của tất cả các pháp đều rốt ráo rỗng không, mà cái rốt ráo rỗng không thì không ai có thể nói ra được." Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nghĩa không thể nói ra ấy có tăng có giảm chăng?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nghĩa không thể nói ra ấy không tăng, không giảm." Bấy giờ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu nghĩa không thể nói ra ấy không tăng không giảm, thì Bố thí Ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa (sáu hạnh toàn hảo đưa sang bờ giác: bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã) lẽ ra cũng không tăng không giảm; bốn niệm trụ (bốn phép quán thân, thọ, tâm, pháp để giữ chánh niệm) cho đến tám chi thánh đạo (tám nẻo đúng đắn như chánh kiến, chánh tư duy…) lẽ ra cũng không tăng không giảm; bốn tĩnh lự (bốn tầng thiền định thuộc cõi Sắc), bốn vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả không giới hạn), bốn định vô sắc (bốn tầng định vượt khỏi hình sắc) lẽ ra cũng không tăng không giảm; tám giải thoát (tám pháp thiền giúp thoát khỏi ràng buộc), tám thắng xứ (tám phép quán làm chủ được cảnh), chín định thứ đệ (chín tầng định nhập liền nhau theo thứ tự), mười biến xứ (mười phép quán một đối tượng lan khắp mọi nơi) lẽ ra cũng không tăng không giảm; ba môn giải thoát không, vô tướng, vô nguyện lẽ ra cũng không tăng không giảm; Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa (mười bậc tu của Bồ-tát) lẽ ra cũng không tăng không giảm; môn đà-la-ni (pháp ghi nhớ, nắm giữ giáo pháp không quên) và môn tam-ma-địa (các loại định) lẽ ra cũng không tăng không giảm; năm nhãn (mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) và sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm) lẽ ra cũng không tăng không giảm; mười lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám đức riêng chỉ Phật có) lẽ ra cũng không tăng không giảm; pháp không quên mất và tánh luôn an trụ nơi xả (tâm luôn bình thản, buông xả) lẽ ra cũng không tăng không giảm; nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu), nhất thiết tướng trí (trí biết rõ mọi tướng trạng chi tiết của các pháp) lẽ ra cũng không tăng không giảm. Bạch Thế Tôn! Nếu sáu Ba-la-mật-đa không tăng không giảm, cho đến nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí cũng không tăng không giảm, thì lẽ ra sáu Ba-la-mật-đa là không có gì cả, cho đến nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí cũng không có gì cả. Nếu sáu Ba-la-mật-đa không có gì cả, cho đến nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí cũng không có gì cả, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành sáu Ba-la-mật-đa cho đến nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí mà chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy. Nghĩa không thể nói ra thì không tăng không giảm; sáu Ba-la-mật-đa cũng không tăng không giảm; cho đến nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí cũng không tăng không giảm. Nghĩa không thể nói ra thì không có gì cả; sáu Ba-la-mật-đa cũng không có gì cả; cho đến nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí cũng không có gì cả. Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, an trụ nơi Bát-nhã Ba-la-mật-đa, khéo léo dùng phương tiện, không nghĩ rằng: 'Ta đối với Bát-nhã Ba-la-mật-đa cho đến Bố thí Ba-la-mật-đa có tăng hoặc có giảm.' Mà chỉ nghĩ rằng: 'Chỉ có tên gọi và ý niệm, gọi đó là Bát-nhã Ba-la-mật-đa cho đến Bố thí Ba-la-mật-đa.' Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi tu hành Bố thí Ba-la-mật-đa, đem tác ý (sự hướng tâm, chú tâm) cùng đi với Bố thí Ba-la-mật-đa này, cùng với tâm và căn lành (gốc rễ của điều thiện) khởi lên nhờ nương vào đó, cùng chung bình đẳng với các hữu tình mà hồi hướng (đem công đức hướng về mục đích giác ngộ) về Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; hồi hướng đúng như Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của Phật vốn vi diệu, rất sâu. Cứ như thế, cho đến khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, đem tác ý cùng đi với Bát-nhã Ba-la-mật-đa này, cùng với tâm và căn lành khởi lên nhờ nương vào đó, cùng chung bình đẳng với các hữu tình mà hồi hướng về Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; hồi hướng đúng như Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của Phật vốn vi diệu, rất sâu. Nhờ sức phương tiện khéo léo của sự hồi hướng này mà chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề." Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh và trọn vẹn của Phật)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Chân như (bản tánh chân thật, đúng như vốn có, không biến đổi) của tất cả các pháp, đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề." Bấy giờ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Thế nào là chân như của tất cả các pháp, mà nói chân như của tất cả các pháp gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề?" Phật bảo Thiện Hiện: "Chân như của các sắc (hình sắc, phần vật chất), chân như của thọ (cảm giác), tưởng (nhận biết), hành (tạo tác của tâm), thức (sự hay biết phân biệt) — năm uẩn, tức năm nhóm tạo nên con người — đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của nhãn xứ (mắt, chỗ sinh ra sự thấy) cho đến chân như của ý xứ (ý, chỗ sinh ra sự nghĩ biết) — tức sáu căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý — đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt) cho đến chân như của pháp xứ (các đối tượng của ý) — tức sáu cảnh sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp — đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của nhãn giới (yếu tố mắt) cho đến chân như của ý giới (yếu tố ý), đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của sắc giới (yếu tố hình sắc, đối tượng của mắt — không phải cõi Sắc) cho đến chân như của pháp giới (yếu tố pháp, đối tượng của ý), đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của nhãn thức giới (yếu tố cái biết của mắt) cho đến chân như của ý thức giới (yếu tố cái biết của ý), đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, cảnh và cái biết của mắt) cho đến chân như của ý xúc (sự tiếp xúc nơi ý), đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh, cho đến chân như của các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh, đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của địa giới (yếu tố đất, tức tính cứng chắc) cho đến chân như của thức giới (yếu tố thức) — tức sáu yếu tố đất, nước, lửa, gió, hư không, thức — đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của vô minh (sự mê muội, không thấy rõ chân lý) cho đến chân như của lão tử (già và chết) — tức mười hai khâu nhân duyên nối tiếp của sinh tử — đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của Bố thí Ba-la-mật-đa cho đến chân như của Bát-nhã Ba-la-mật-đa (sáu hạnh toàn hảo đưa sang bờ giác), đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của nội không (sự rỗng không của các căn bên trong) cho đến chân như của vô tánh tự tánh không (rốt ráo không có tự tánh), đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của Khổ thánh đế, chân như của Tập, Diệt, Đạo thánh đế (bốn chân lý cao quý: khổ đau, nguyên nhân của khổ, sự dứt khổ, con đường dứt khổ), đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của bốn niệm trụ cho đến chân như của tám chi thánh đạo, đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của bốn tĩnh lự, chân như của bốn vô lượng và bốn định vô sắc, đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của tám giải thoát, chân như của tám thắng xứ, chín định thứ đệ, mười biến xứ, đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của môn giải thoát không, chân như của môn giải thoát vô tướng và vô nguyện, đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của Tịnh quán địa cho đến chân như của Như Lai địa (mười giai vị tu chung cho cả ba hàng Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, từ bậc 'quán xét trong sạch' đến bậc thành Phật), đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của Cực hỷ địa cho đến chân như của Pháp vân địa (mười bậc tu riêng của Bồ-tát), đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của môn đà-la-ni, chân như của môn tam-ma-địa, đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của năm nhãn, chân như của sáu thần thông, đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của mười lực của Phật cho đến chân như của mười tám pháp bất cộng của Phật, đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của pháp không quên mất, chân như của tánh luôn an trụ nơi xả, đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của quả Dự lưu cho đến chân như của Bồ-đề Độc giác, đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của nhất thiết trí, chân như của đạo tướng trí và nhất thiết tướng trí, đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chân như của sinh tử, chân như của Niết-bàn, đó gọi là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Thiện Hiện! Vì tất cả chân như không tăng không giảm, nên Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật cũng không tăng không giảm. Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát không lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa, thường vui an trụ nơi chân như của các pháp, hoàn toàn không thấy pháp nào có tăng có giảm. Do nhân duyên này, nghĩa không thể nói ra không tăng không giảm; Bố thí Ba-la-mật-đa cũng không tăng không giảm; Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tấn, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa cũng không tăng không giảm; cho đến nhất thiết trí cũng không tăng không giảm; đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí cũng không tăng không giảm. Nghĩa không thể nói ra thì không có gì cả; sáu Ba-la-mật-đa cũng không có gì cả; cho đến nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí cũng không có gì cả. Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát nương vào chỗ không tăng không giảm, lấy sự không có gì cả làm phương tiện, mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa; lấy đó làm cửa ngõ mà gom các công đức, liền chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề." Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nương vào chỗ không tăng không giảm, lấy sự không có gì cả làm phương tiện, mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa (trí tuệ thấu suốt thật tướng các pháp, đưa sang bờ giải thoát), lấy đó làm cửa ngõ mà gom các công đức, liền chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh và trọn vẹn của Phật), thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là do tâm đầu tiên khởi lên mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, hay do tâm sau khởi lên mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề? Bạch Thế Tôn! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy do tâm đầu tiên khởi lên mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, thì khi tâm đầu tiên khởi lên, tâm sau chưa khởi, nên không có nghĩa hòa hợp (hai tâm gặp nhau, gom góp lại với nhau). Nếu do tâm sau khởi lên mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, thì khi tâm sau khởi lên, tâm trước đã diệt, nên cũng không có nghĩa hòa hợp. Như vậy, tâm và tâm sở pháp (các trạng thái tâm lý đi kèm theo tâm) trước sau, xét tới xét lui đều không có nghĩa hòa hợp, thì làm sao có thể gom góp căn lành? Nếu các căn lành không thể gom góp, thì các trí tuệ thù thắng không do đâu mà sinh. Trí tuệ thù thắng không sinh thì làm sao Bồ-tát có thể chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề?" Phật bảo Thiện Hiện: "Ta sẽ vì ông nói qua một ví dụ, khiến người có trí đối với nghĩa được nói dễ hiểu được. Thiện Hiện! Ý ông thế nào? Như khi thắp đèn, là ngọn lửa đầu tiên đốt cháy tim đèn, hay ngọn lửa sau đốt cháy tim đèn?" Thiện Hiện đáp: "Theo chỗ con hiểu, không phải ngọn lửa đầu tiên đốt cháy tim đèn, cũng không phải lìa ngọn lửa đầu tiên mà đốt cháy được tim đèn; không phải ngọn lửa sau đốt cháy tim đèn, cũng không phải lìa ngọn lửa sau mà đốt cháy được tim đèn." Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Khi thắp đèn, tim đèn có cháy không?" Thiện Hiện đáp: "Người đời tận mắt thấy tim đèn thật sự cháy." Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa mà chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề cũng như vậy. Không phải do tâm đầu tiên khởi lên mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, cũng không phải lìa tâm đầu tiên khởi lên mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; không phải do tâm sau khởi lên mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, cũng không phải lìa tâm sau khởi lên mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Thế nhưng các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, khiến các căn lành dần dần tăng trưởng mà chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm, tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, viên mãn mười địa (mười bậc tu), mà chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề." Bấy giờ Thiện Hiện bạch rằng: "Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát Ma-ha-tát tu học mười địa nào cho viên mãn mà chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề?" Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa (mười bậc tu riêng của Bồ-tát, từ bậc 'Rất vui mừng' đến bậc 'Mây pháp'), khiến cho viên mãn mà chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; cũng học Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa (mười giai vị tu chung cho cả ba hàng Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát), khiến cho viên mãn mà chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với mười địa này, khi siêng năng tu học đến chỗ viên mãn, thì không phải do tâm đầu tiên khởi lên mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, cũng không phải lìa tâm đầu tiên khởi lên mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; không phải do tâm sau khởi lên mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, cũng không phải lìa tâm sau khởi lên mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Thế nhưng các Bồ-tát Ma-ha-tát siêng năng tu học mười địa viên mãn, mà chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề." Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Đường lý duyên khởi (lẽ các pháp do nhân duyên mà sinh khởi) mà Như Lai nói thật vô cùng sâu xa, tức là các Bồ-tát Ma-ha-tát không phải do tâm đầu tiên khởi lên mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, cũng không phải lìa tâm đầu tiên khởi lên mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; không phải do tâm sau khởi lên mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, cũng không phải lìa tâm sau khởi lên mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; thế nhưng các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, khiến các căn lành dần dần tăng trưởng, viên mãn mười địa mà chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề." Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Tâm đã diệt rồi có thể sinh lại chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không!" Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Tâm đã sinh rồi có tính chất phải diệt chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, đúng vậy. Tâm đã sinh rồi thì chắc chắn có tính chất phải diệt." Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Tâm có tính chất phải diệt mà lại không sắp diệt chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không!" Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Tâm trụ có giống như chân như (bản tánh chân thật, không biến đổi) của tâm chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, đúng vậy. Chân như của tâm thế nào thì tâm trụ thế ấy." Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Nếu tâm trụ giống như chân như, thì tâm ấy có thường còn như chân như chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không!" Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Chân như của các pháp có rất sâu xa chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, đúng vậy. Chân như của các pháp vô cùng sâu xa." Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Chính chân như là tâm chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không!" Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Lìa chân như mà có tâm chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không!" Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Chính tâm là chân như chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không!" Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Lìa tâm mà có chân như chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không!" Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Chân như có thể thấy được chân như chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không!" Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành như thế, đó có phải là thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, đúng vậy. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành như thế, đó là thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa." Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành như thế, thì là thực hành ở chỗ nào?" Thiện Hiện đáp: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành như thế, thì hoàn toàn không có chỗ thực hành. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, thì không có tâm đang hiện hành, không có chỗ hiện hành. Vì sao? Bạch Thế Tôn! Vì khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa thì an trụ trong chân như, mà trong đó hoàn toàn không có sự hiện hành, chỗ hiện hành và người hiện hành." Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa thì thực hành cái gì?" Thiện Hiện đáp: "Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa thì thực hành thắng nghĩa đế (chân lý tối thượng, chân lý tuyệt đối). Trong đó, sự hiện hành và chỗ hiện hành đều không có gì cả, vì cái nắm bắt (chủ thể) và cái bị nắm bắt (đối tượng) đều không thể có được." Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, thực hành trong thắng nghĩa đế, tuy không chấp lấy tướng (hình tướng, dấu hiệu của sự vật) nhưng có thực hành theo tướng chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không!" Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Khi vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, thực hành trong thắng nghĩa đế, có gạt bỏ tướng chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không!" Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Khi vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, thực hành trong thắng nghĩa đế, có gạt bỏ tướng tưởng (ý niệm bám vào tướng) chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không!" Phật bảo Thiện Hiện: "Khi vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, vì sao không gạt bỏ tướng, cũng không gạt bỏ tướng tưởng?" Thiện Hiện đáp: "Khi vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, không nghĩ rằng: 'Ta sẽ gạt bỏ tướng và gạt bỏ tướng tưởng', cũng không nghĩ rằng: 'Ta sẽ gạt bỏ vô tướng và gạt bỏ ý niệm vô tướng', vì đối với mọi thứ đều không phân biệt. Bạch Thế Tôn! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, tuy có thể lìa các phân biệt như thế, nhưng vì vô lượng vô biên công đức thù thắng như mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều hoàn toàn không sợ hãi khi thuyết pháp), bốn vô ngại giải (bốn thứ hiểu biết và biện tài thông suốt không trở ngại), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả (tâm thương yêu ban vui, thương xót cứu khổ, vui theo điều lành, buông xả bình đẳng ở mức rộng lớn nhất), mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám đức riêng chỉ Phật có) v.v. chưa được viên mãn, nên chưa chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Bạch Thế Tôn! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thành tựu phương tiện thiện xảo (sự khéo léo dùng phương tiện) vi diệu. Nhờ phương tiện thiện xảo vi diệu này, đối với tất cả các pháp không làm thành, không phá hoại, không chấp lấy, không gạt bỏ. Vì sao? Bạch Thế Tôn! Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thấu suốt tự tướng không (tướng riêng của mỗi pháp vốn rỗng không) của tất cả các pháp. Bạch Thế Tôn! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trụ trong tự tướng không của tất cả các pháp, vì để độ các hữu tình (chúng sinh có tình thức) mà nhập vào ba tam-ma-địa (ba môn định: không, vô tướng, vô nguyện); do bị sức đại bi và sức nguyện lôi kéo thúc đẩy, nên nương vào ba môn định này mà làm cho hữu tình thành thục (chín muồi về căn lành, đủ sức giải thoát)." Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, đúng như ông nói." Cụ thọ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy làm sao nhập vào ba tam-ma-địa này để làm cho hữu tình thành thục?" Phật bảo Thiện Hiện: "Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trụ nơi không tam-ma-địa (định quán các pháp rỗng không), thấy các hữu tình phần nhiều chấp vào ngã và ngã sở (cái tôi và cái của tôi), thì dùng sức phương tiện dạy họ an trụ nơi không tam-ma-địa. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trụ nơi vô tướng tam-ma-địa (định quán các pháp không có tướng để nắm bắt), thấy các hữu tình phần nhiều chạy theo tướng của các pháp, thì dùng sức phương tiện dạy họ an trụ nơi vô tướng tam-ma-địa. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trụ nơi vô nguyện tam-ma-địa (định không mong cầu gì), thấy các hữu tình phần nhiều có điều mong muốn ưa thích, thì dùng sức phương tiện dạy họ an trụ nơi vô nguyện tam-ma-địa. Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nhập vào ba tam-ma-địa này như thế, tùy theo chỗ thích hợp mà dùng phương tiện làm cho tất cả hữu tình được thành thục." Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm năm mươi. Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm năm mươi mốt (nguyên văn ghi "bốn trăm mười một", có lẽ chép sót chữ) (?). Tam tạng Pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch.