Phần thứ hai — Phẩm "Gần gũi thực tập", thứ năm mươi chín.
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện (cụ thọ: tiếng tôn xưng bậc tu hành đáng kính; Thiện Hiện là tên dịch nghĩa của Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật) bạch Phật rằng: "Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật)! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ thấu suốt thực tướng, đưa người tu sang bờ giải thoát) sâu xa như thế, các Bồ-tát ma-ha-tát (người tu hạnh giác ngộ để cứu độ mọi loài, bậc lớn trong hàng Bồ-tát) gần gũi thực tập Không (tính trống rỗng, không có tự thể cố định của mọi pháp) như thế nào? Nhập Không tam-ma-địa (tam-ma-địa: trạng thái thiền định, tâm chuyên chú vào một chỗ) như thế nào? Gần gũi thực tập Vô tướng (không bám vào bất cứ hình tướng, dấu hiệu nào) như thế nào? Nhập Vô tướng tam-ma-địa như thế nào? Gần gũi thực tập Vô nguyện (không mong cầu, không tạo tác hướng tới điều gì) như thế nào? Nhập Vô nguyện tam-ma-địa như thế nào? Gần gũi thực tập bốn niệm trụ (bốn phép quán: thân, thọ, tâm, pháp) cho đến tám thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng) như thế nào? Tu bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi như thế nào? Gần gũi thực tập mười lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có, không chung với ai khác) như thế nào? Tu mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật như thế nào?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế nên quán sắc (thân xác và vật chất) là không; nên quán thọ (cảm giác), tưởng (nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm), thức (sự phân biệt nhận biết) là không. Nên quán nhãn xứ (mắt, với tư cách là chỗ phát sinh nhận thức) cho đến ý xứ (tâm ý) là không. Nên quán sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt) cho đến pháp xứ (đối tượng của ý) là không. Nên quán nhãn giới (mắt, xét như một yếu tố cấu thành nhận thức) cho đến ý giới là không. Nên quán sắc giới (yếu tố hình sắc) cho đến pháp giới (yếu tố đối tượng của ý) là không. Nên quán nhãn thức giới (yếu tố cái biết của mắt) cho đến ý thức giới là không. Nên quán nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, cảnh và cái biết) cho đến ý xúc là không. Nên quán các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là không. Nên quán địa giới (yếu tố đất, tính cứng) cho đến thức giới (yếu tố nhận biết) là không. Nên quán vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật) cho đến lão tử (già và chết) là không. Nên quán bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa (sáu pháp tu hoàn hảo đưa sang bờ giác: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) là không. Nên quán nội không (các căn bên trong là không) cho đến vô tính tự tính không (ngay cả tự tính của cái 'không có tự tính' cũng là không) — tức các loại Không ấy — đều là không. Nên quán chân như (bản tính chân thật, như thế như thế, của mọi pháp) cho đến bất tư nghị giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn) là không. Nên quán bốn thánh đế khổ, tập, diệt, đạo (bốn chân lý cao quý: sự khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ) là không. Nên quán bốn tĩnh lự (bốn tầng thiền định của cõi Sắc), bốn vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả trải rộng không giới hạn), bốn định vô sắc (bốn tầng định vượt khỏi mọi hình sắc) là không. Nên quán tám giải thoát (tám pháp định giúp thoát khỏi ràng buộc) cho đến mười biến xứ (mười phép quán một đối tượng trải khắp mọi nơi) là không. Nên quán bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi là không. Nên quán ba cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện là không. Nên quán mười địa của Bồ-tát trong ba thừa (mười giai vị tu chứng; ba thừa: ba cỗ xe đưa người đến giải thoát, gồm Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát) là không. Nên quán các pháp môn đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, nắm giữ mọi điều thiện không để mất) và các pháp môn tam-ma-địa là không. Nên quán năm loại mắt (mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) và sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm) là không. Nên quán mười lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật là không. Nên quán ba mươi hai tướng của bậc đại sĩ (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp nổi bật trên thân Phật) và tám mươi vẻ đẹp phụ (tám mươi nét đẹp nhỏ đi kèm) là không. Nên quán pháp không quên mất (không bao giờ quên sót điều cần làm) và tính luôn an trụ trong xả (tâm luôn bình thản, buông xả) là không. Nên quán nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu), nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn mọi tướng trạng chi tiết của mọi pháp, trí của Phật) là không. Nên quán quả Dự lưu (quả đầu tiên trong bốn quả Thanh văn, mới vào dòng thánh) cho đến Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc tự mình tỏ ngộ lý duyên khởi) là không. Nên quán hạnh của tất cả Bồ-tát ma-ha-tát là không. Nên quán vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ chân chính, trọn vẹn, cao tột của chư Phật) là không. Nên quán pháp hữu lậu (pháp còn dính phiền não) và vô lậu (pháp không còn phiền não) là không. Nên quán pháp thế gian và xuất thế gian (vượt khỏi thế gian) là không. Nên quán pháp hữu vi (do nhân duyên tạo thành, có sinh diệt) và vô vi (không do tạo tác, không sinh diệt) là không. Nên quán pháp quá khứ, vị lai, hiện tại là không. Nên quán pháp thiện, bất thiện, vô ký (không thiện không ác) là không. Nên quán pháp của cõi Dục (cõi còn ham muốn), cõi Sắc (cõi còn hình sắc vi tế), cõi Vô sắc (cõi không còn hình sắc) là không.
Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy khi quán như vậy không để tâm tán loạn. Nếu tâm không loạn thì không thấy có pháp. Nếu không thấy có pháp thì không tác chứng (chứng nhập vào quả giải thoát rồi dừng lại ở đó). Vì sao thế? Thiện Hiện! Vì vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy khéo học rằng tự tướng của các pháp đều là không, không có pháp nào có thể tăng, không có pháp nào có thể giảm; cho nên đối với các pháp, không thấy cũng không chứng. Vì sao thế? Thiện Hiện! Vì trong thắng nghĩa đế (chân lý tối hậu, sự thật ở tầng sâu nhất) của tất cả pháp, người chứng, cái được chứng, chỗ chứng, lúc chứng và cái nhờ đó mà chứng, dù hợp hay lìa, đều không thể nắm bắt, không thể thấy được."
Cụ thọ Thiện Hiện bạch rằng: "Thế Tôn! Như lời Phật dạy, các Bồ-tát ma-ha-tát nên quán pháp là không mà không tác chứng. Thế Tôn! Các Bồ-tát ma-ha-tát quán pháp là không mà không tác chứng như thế nào?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát ma-ha-tát khi quán pháp là không, trước hết nghĩ thế này: 'Ta nên quán mọi tướng của các pháp đều là không, chứ không nên tác chứng. Ta vì để học mà quán các pháp là không, chứ không phải vì để chứng mà quán các pháp là không. Nay là lúc học, không phải lúc chứng.' Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy khi chưa vào định thì buộc tâm vào sở duyên (đối tượng mà tâm hướng tới); khi đã vào định thì không buộc tâm vào cảnh.
Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy vào lúc như thế, không thoái lui bố thí ba-la-mật-đa mà cũng không chứng lậu tận (dứt sạch mọi phiền não rồi nhập Niết-bàn, tức quả vị của A-la-hán); cho đến không thoái lui bát-nhã ba-la-mật-đa mà cũng không chứng lậu tận. Không thoái lui nội không mà không chứng lậu tận; cho đến không thoái lui vô tính tự tính không mà không chứng lậu tận. Không thoái lui chân như mà không chứng lậu tận; cho đến không thoái lui bất tư nghị giới mà không chứng lậu tận. Không thoái lui khổ thánh đế mà không chứng lậu tận; không thoái lui tập, diệt, đạo thánh đế mà không chứng lậu tận. Không thoái lui bốn tĩnh lự mà không chứng lậu tận; không thoái lui bốn vô lượng, bốn định vô sắc mà không chứng lậu tận. Không thoái lui tám giải thoát mà không chứng lậu tận; không thoái lui tám thắng xứ (tám phép quán làm chủ được cảnh), chín thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp nhau theo thứ tự), mười biến xứ mà không chứng lậu tận. Không thoái lui bốn niệm trụ mà không chứng lậu tận; cho đến không thoái lui tám thánh đạo chi mà không chứng lậu tận. Không thoái lui cửa giải thoát Không mà không chứng lậu tận; không thoái lui cửa giải thoát Vô tướng, Vô nguyện mà không chứng lậu tận. Không thoái lui mười địa của Bồ-tát trong ba thừa mà không chứng lậu tận. Không thoái lui các pháp môn đà-la-ni, các pháp môn tam-ma-địa mà không chứng lậu tận. Không thoái lui năm loại mắt, sáu thần thông mà không chứng lậu tận. Không thoái lui mười lực của Phật mà không chứng lậu tận; cho đến không thoái lui mười tám pháp bất cộng của Phật mà không chứng lậu tận. Không thoái lui các tướng tốt và vẻ đẹp phụ mà không chứng lậu tận. Không thoái lui pháp không quên mất, tính luôn an trụ trong xả mà không chứng lậu tận. Không thoái lui nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí mà không chứng lậu tận. Không thoái lui hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát mà không chứng lậu tận. Không thoái lui vô thượng chánh đẳng bồ-đề mà không chứng lậu tận.
Vì sao thế? Thiện Hiện! Vì vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy thành tựu trí lớn vi diệu như thế, khéo an trụ nơi tính không của các pháp và tất cả các loại pháp bồ-đề phần (các pháp giúp đưa đến giác ngộ), thường nghĩ thế này: 'Nay là lúc nên học, không nên tác chứng.'
Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, luôn nghĩ thế này: 'Đối với bố thí cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa, nay là lúc ta nên học, không nên tác chứng. Đối với nội không cho đến vô tính tự tính không, nay là lúc ta nên học, không nên tác chứng. Đối với chân như cho đến bất tư nghị giới, nay là lúc ta nên học, không nên tác chứng. Đối với bốn thánh đế khổ, tập, diệt, đạo, nay là lúc ta nên học, không nên tác chứng. Đối với bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc, nay là lúc ta nên học, không nên tác chứng. Đối với tám giải thoát cho đến mười biến xứ, nay là lúc ta nên học, không nên tác chứng. Đối với bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi, nay là lúc ta nên học, không nên tác chứng. Đối với ba cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện, nay là lúc ta nên học, không nên tác chứng. Đối với mười địa của Bồ-tát trong ba thừa, nay là lúc ta nên học, không nên tác chứng. Đối với các pháp môn đà-la-ni, tam-ma-địa, nay là lúc ta nên học, không nên tác chứng. Đối với năm loại mắt, sáu thần thông, nay là lúc ta nên học, không nên tác chứng. Đối với mười lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, nay là lúc ta nên học, không nên tác chứng. Đối với các tướng tốt và vẻ đẹp phụ, nay là lúc ta nên học, không nên tác chứng. Đối với pháp không quên mất, tính luôn an trụ trong xả, nay là lúc ta nên học, không nên tác chứng. Đối với nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, nay là lúc ta nên học, không nên tác chứng. Đối với hạnh của tất cả Bồ-tát ma-ha-tát, nay là lúc ta nên học, không nên tác chứng. Đối với vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật, nay là lúc ta nên học, không nên tác chứng. Nay ta vì học nhất thiết trí trí (trí biết tất cả, trí tuệ viên mãn của Phật) nên phải học quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề, khiến cho đều thông thạo khéo léo, nhưng không nên tác chứng.'
Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nên gần gũi thực tập Không, nên an trụ nơi Không, nên tu hành Không tam-ma-địa, nhưng đối với thật tế (giới hạn của chân thật, tức chỗ chứng nhập Niết-bàn rốt ráo) thì không nên tác chứng. Nên gần gũi thực tập Vô tướng, nên an trụ nơi Vô tướng, nên tu hành Vô tướng tam-ma-địa, nhưng đối với thật tế thì không nên tác chứng. Nên gần gũi thực tập Vô nguyện, nên an trụ nơi Vô nguyện, nên tu hành Vô nguyện tam-ma-địa, nhưng đối với thật tế thì không nên tác chứng. Nên gần gũi thực tập bốn niệm trụ, nên an trụ nơi bốn niệm trụ, nên tu hành bốn niệm trụ, nhưng đối với thật tế thì không nên tác chứng. Nên gần gũi thực tập bốn chánh đoạn (bốn sự siêng năng đúng đắn: dứt ác đã sinh, ngăn ác chưa sinh, làm thiện chưa sinh, tăng thiện đã sinh) cho đến tám thánh đạo chi, nên an trụ nơi bốn chánh đoạn cho đến tám thánh đạo chi, nên tu hành bốn chánh đoạn cho đến tám thánh đạo chi, nhưng đối với thật tế thì không nên tác chứng. Như thế cho đến nên gần gũi thực tập mười lực của Phật, nên phát tâm hướng tới mười lực của Phật, nên tu hành mười lực của Phật, nhưng đối với thật tế thì không nên tác chứng. Nên gần gũi thực tập bốn vô sở úy (bốn điều hoàn toàn không sợ hãi khi giảng pháp của Phật) cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, nên phát tâm hướng tới bốn vô sở úy cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, nên tu hành bốn vô sở úy cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, nhưng đối với thật tế thì không nên tác chứng.
Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy tuy gần gũi thực tập Không, Vô tướng, Vô nguyện, cũng an trụ nơi Không, Vô tướng, Vô nguyện, cũng tu hành Không, Vô tướng, Vô nguyện tam-ma-địa, nhưng không chứng quả Dự lưu, cho đến không chứng Độc giác bồ-đề. Tuy gần gũi thực tập bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi, cũng an trụ nơi bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi, cũng tu hành bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi, nhưng không chứng quả Dự lưu, cho đến không chứng Độc giác bồ-đề. Do nhân duyên ấy mà không rơi vào địa vị Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy để tự giải thoát) và Độc giác, mau chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề.
Thiện Hiện! Ví như có một tráng sĩ dung mạo đoan nghiêm, oai mãnh dũng kiện, ai thấy cũng vui mừng; có đầy đủ quyến thuộc tốt đẹp, trọn vẹn, trong sạch; học binh pháp đến chỗ rốt ráo; khéo cầm khí giới, vững vàng không lay động; sáu mươi bốn nghề và mười tám môn học thuật (các nghề nghiệp, kỹ năng và học vấn theo truyền thống Ấn Độ xưa), mọi kỹ thuật không gì không thông thạo; mọi người kính ngưỡng, ai cũng nể phục. Vì khéo làm việc nên công ít mà lợi nhiều. Do đó mọi người cúng dường, cung kính, tôn trọng, khen ngợi, không lúc nào tạm bỏ. Lúc ấy người kia càng thêm vui mừng hớn hở, ở trước quyến thuộc mà tự mừng vui an ủi. Vì có duyên cớ, người ấy đưa cha mẹ, vợ con và quyến thuộc lên đường đi phương khác. Giữa đường đi qua một vùng đồng hoang hiểm trở, trong đó có nhiều thú dữ, giặc cướp, kẻ thù rình rập và nhiều chuyện đáng sợ. Quyến thuộc lớn nhỏ ai nấy đều kinh hoàng. Người ấy cậy mình có nhiều kỹ thuật, oai mãnh dũng kiện, thân tâm thản nhiên, an ủi cha mẹ cùng quyến thuộc: 'Chớ lo sợ, ta nhất định sẽ khiến mọi người không khổ.' Rồi người ấy dùng kỹ thuật khéo léo, đưa quyến thuộc đến chỗ an ổn. Đã thoát nạn nguy, mọi người vui vẻ hưởng sự an lạc. Còn tráng sĩ kia ở giữa đồng hoang, thú dữ và giặc thù không có ý làm hại. Vì sao thế? Vì người ấy cậy có oai mãnh, đủ các kỹ thuật, nên không có gì phải sợ.
Thiện Hiện nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát cũng như thế: thương xót các loài hữu tình (chúng sinh có tình thức) chịu khổ sinh tử, phát tâm hướng tới vô thượng chánh đẳng bồ-đề, duyên khắp các hữu tình mà phát bốn vô lượng, an trụ nơi tâm đi cùng bốn vô lượng, dũng mãnh tu tập bố thí, tịnh giới (giữ giới trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhục), tinh tấn, tĩnh lự (thiền định), bát-nhã ba-la-mật-đa, khiến mau được viên mãn. Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy, khi sáu ba-la-mật-đa này chưa viên mãn, vì muốn tu học nhất thiết trí trí nên không chứng lậu tận. Tuy an trụ nơi ba cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện, nhưng không bị sức mạnh của chúng lôi theo, cũng không bị chướng ngại của chúng lôi kéo cướp mất; đối với các cửa giải thoát cũng không tác chứng. Do không chứng nên không rơi vào địa vị Thanh văn và Độc giác, chắc chắn hướng tới vô thượng chánh đẳng bồ-đề.
Thiện Hiện! Ví như chim cánh cứng (một loài chim lớn, cánh mạnh, bay rất khỏe) bay vút trong hư không, tự tại liệng lượn lâu mà không rơi xuống; tuy nương vào khoảng không mà rong chơi nhưng không bám trụ vào khoảng không, cũng không bị khoảng không câu thúc ngăn ngại. Thiện Hiện nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát cũng như thế: tuy đối với ba cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện nhiều lần gần gũi thực tập, an trụ, tu hành, nhưng ở trong đó có thể không tác chứng. Do không chứng nên không rơi vào địa vị Thanh văn và Độc giác. Khi tu mười lực của Phật, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải (bốn trí biện tài không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về lời giảng nói), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật, pháp không quên mất, tính luôn an trụ trong xả, các pháp môn đà-la-ni, các pháp môn tam-ma-địa, nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí cùng vô lượng vô biên Phật pháp khác, nếu chưa viên mãn thì trọn không nương vào ba tam-ma-địa Không, Vô tướng, Vô nguyện mà chứng lậu tận.
Thiện Hiện! Ví như có người đàn ông mạnh mẽ giỏi nghề bắn cung, muốn tỏ tài mình, ngửa lên bắn vào hư không. Để mũi tên trên không không rơi xuống đất, anh lại lấy mũi tên sau bắn trúng đuôi mũi tên trước. Cứ thế nối tiếp nhau trải qua thời gian lâu, mũi này đỡ mũi kia, không để rơi. Nếu muốn cho rơi thì thôi bắn mũi sau, lúc ấy các mũi tên mới cùng rơi xuống một lượt. Thiện Hiện nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát cũng như thế: thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nhờ được phương tiện thiện xảo (cách thức khéo léo thích hợp) nhiếp giữ, nên cho đến khi căn lành của các hạnh làm nhân cho vô thượng chánh đẳng bồ-đề chưa thành thục hết, trọn không giữa đường chứng thật tế. Đến khi căn lành của các hạnh làm nhân cho vô thượng chánh đẳng bồ-đề đều đã thành thục, bấy giờ Bồ-tát mới chứng thật tế, liền đạt được vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Vì vậy, Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đều nên quán sát kỹ càng, chắc thật như vậy về thực tướng của các pháp như đã nói ở trước."
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật rằng: "Thế Tôn! Các Bồ-tát ma-ha-tát thật là hiếm có, làm được việc khó. Tuy học chân như, pháp giới (cảnh giới chân thật của các pháp), pháp tính (bản tính của các pháp), thật tế của các pháp; tuy học các pháp đều là tất cánh không (không đến rốt ráo) cho đến tự tướng không (tướng riêng của từng pháp cũng là không); tuy học bốn thánh đế khổ, tập, diệt, đạo; tuy học bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi; tuy học ba cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện, mà giữa đường không rơi vào địa vị Thanh văn và Độc giác, không thoái mất vô thượng chánh đẳng bồ-đề."
Phật bảo Thiện Hiện: "Vì các Bồ-tát ma-ha-tát đã thề không bỏ các hữu tình, nên phát nguyện thế này: 'Nếu các hữu tình chưa được giải thoát, ta trọn không bỏ gia hạnh (sự gắng sức tu tập) đã khởi.' Thiện Hiện! Các Bồ-tát ma-ha-tát có sức nguyện thù thắng, thường nghĩ thế này: 'Tất cả hữu tình nếu chưa giải thoát, ta trọn không bỏ.' Do khởi tâm rộng lớn như thế nên giữa đường nhất định không thoái đọa. Thiện Hiện! Các Bồ-tát ma-ha-tát luôn nghĩ thế này: 'Ta không nên bỏ tất cả hữu tình, nhất định phải khiến họ giải thoát. Nhưng các hữu tình làm theo pháp không chân chính; ta vì cứu độ họ nên phải nhiều lần khơi dậy các cửa giải thoát vắng lặng Không, Vô tướng, Vô nguyện; tuy nhiều lần khơi dậy nhưng không nắm lấy sự chứng đắc.' Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy vì thành tựu sức phương tiện thiện xảo, nên tuy nhiều lần hiện khởi ba cửa giải thoát mà ở giữa chừng không chứng thật tế; cho đến khi chưa đạt nhất thiết trí trí thì chưa chứng, phải đạt vô thượng chánh đẳng bồ-đề rồi mới nắm lấy sự chứng.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát ma-ha-tát thường ưa quán sát chỗ sâu xa, tức là ưa quán sát nội không (các căn bên trong là không), ngoại không (các cảnh bên ngoài là không), nội ngoại không, không không (chính cái 'không' cũng là không), đại không (mười phương là không), thắng nghĩa không (chân lý tối hậu cũng là không), hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không (không có đầu cuối), tán vô tán không (pháp tan rã hay không tan rã đều là không), bản tính không, tự cộng tướng không (tướng riêng và tướng chung đều là không), nhất thiết pháp không, bất khả đắc không (không thể nắm bắt), vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không. Cũng ưa quán sát bốn niệm trụ, bốn chánh đoạn, bốn thần túc (bốn nền tảng của năng lực thần thông: ý muốn, tinh tấn, tâm, quán xét), năm căn (năm gốc lành: tín, tấn, niệm, định, tuệ), năm lực (năm sức mạnh phát sinh từ năm căn), bảy đẳng giác chi (bảy yếu tố giác ngộ), tám thánh đạo chi, cùng ba cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện v.v., đều có tự tướng là không.
Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy quán như vậy rồi, khởi lên ý nghĩ thế này: 'Các loài hữu tình vì sức của bạn xấu, trong đêm dài (tức thời gian sinh tử lâu dài) khởi lên sự chấp tưởng có ngã (cái tôi), chấp tưởng có hữu tình, cho đến chấp tưởng có người biết, người thấy. Do sự chấp tưởng ấy mà làm theo lối có chỗ nắm bắt (hữu sở đắc: cho rằng có cái thật để nắm giữ), luân hồi trong sinh tử, chịu đủ thứ khổ. Để dứt sự chấp tưởng như thế của hữu tình, ta nên hướng tới vô thượng chánh đẳng bồ-đề, vì các hữu tình mà nói pháp sâu xa vi diệu, khiến họ dứt chấp tưởng, lìa khổ sinh tử.'
Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy lúc bấy giờ tuy học cửa giải thoát Không nhưng không nương vào đó mà chứng thật tế; tuy học cửa giải thoát Vô tướng, Vô nguyện nhưng không nương vào đó mà chứng thật tế. Vì đối với thật tế không nắm lấy sự chứng, nên không rơi vào quả Dự lưu, Nhất lai (quả thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), Bất hoàn (quả thứ ba, không còn trở lại cõi Dục), A-la-hán (quả cao nhất của Thanh văn, đã dứt hết phiền não), cũng không rơi vào Độc giác bồ-đề.
Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy do ý nghĩ như thế mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thành tựu căn lành mà không chứng thật tế. Tuy đối với thật tế chưa liền tác chứng, nhưng không thoái mất bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc; cũng không thoái mất bốn niệm trụ, bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi; cũng không thoái mất tám giải thoát, tám thắng xứ (tám phép quán làm chủ được cảnh), chín thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp nhau), mười biến xứ (mười phép quán một đối tượng trải khắp mọi nơi); cũng không thoái mất ba cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện; cũng không thoái mất nội không cho đến vô tính tự tính không; cũng không thoái mất chân như cho đến bất tư nghị giới; cũng không thoái mất bốn thánh đế khổ, tập, diệt, đạo; cũng không thoái mất bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; cũng không thoái mất các pháp môn đà-la-ni, tam-ma-địa; cũng không thoái mất năm loại mắt, sáu thần thông; cũng không thoái mất mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; cũng không thoái mất pháp không quên mất, tính luôn an trụ trong xả; cũng không thoái mất nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; cũng không thoái mất vô lượng vô biên Phật pháp khác. Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy lúc bấy giờ thành tựu tất cả pháp bồ-đề phần, cho đến khi chứng đắc vô thượng chánh đẳng bồ-đề, đối với các công đức trọn không suy giảm. Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, vì được phương tiện thiện xảo nhiếp giữ, nên trong từng niệm, pháp trắng (pháp thiện, trong sạch) đều tăng thêm, các căn mạnh mẽ sắc bén vượt hơn tất cả Thanh văn, Độc giác.
Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thường nghĩ thế này: 'Các loài hữu tình trong đêm dài vì bị bạn xấu lôi kéo, tâm thường mắc ba loại điên đảo đối với bốn điều, tức là: đối với Thường (cho vô thường là thường) có tưởng điên đảo (nhận thức sai), tâm điên đảo (ý nghĩ sai), kiến điên đảo (quan điểm sai); đối với Lạc (cho khổ là vui) có tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo; đối với Ngã (cho vô ngã là có ngã) có tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo; đối với Tịnh (cho bất tịnh là trong sạch) có tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo. Ta vì các hữu tình như thế nên hướng tới vô thượng chánh đẳng bồ-đề, tu các hạnh Bồ-tát ma-ha-tát; khi chứng được vô thượng chánh đẳng giác, sẽ vì các hữu tình mà nói pháp không điên đảo, tức nói rằng sinh tử là vô thường, không vui, không có ngã, không trong sạch; chỉ có Niết-bàn (cảnh giới tịch diệt, dứt hết khổ đau) là vi diệu vắng lặng, đầy đủ đủ loại công đức chân thật thường, lạc, ngã, tịnh.'
Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy thành tựu ý nghĩ này, thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, vì được phương tiện thiện xảo nhiếp giữ, nên đối với mười lực của Phật, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật và vô lượng vô biên Phật pháp khác, nếu chưa viên mãn thì trọn không chứng nhập thắng định của Như Lai (tầng định thù thắng của Phật). Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy lúc bấy giờ tuy học ba cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện, ra vào tự tại, nhưng đối với thật tế chưa liền tác chứng; cho đến khi công đức của các hạnh làm nhân cho vô thượng chánh đẳng bồ-đề chưa khéo viên mãn thì không chứng thật tế và các công đức khác. Khi đạt được vô thượng chánh đẳng giác mới có thể chứng đắc thật tế này v.v. Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy lúc bấy giờ tuy đối với các công đức khác tu chưa viên mãn, nhưng đối với pháp môn Vô nguyện tam-ma-địa thì đã tu viên mãn.
Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thường nghĩ thế này: 'Các loài hữu tình trong đêm dài vì bị bạn xấu lôi kéo, làm theo lối có chỗ nắm bắt, tức là chấp có ngã, hoặc có hữu tình, cho đến chấp có người biết, người thấy; hoặc chấp có sắc, thọ, tưởng, hành, thức; hoặc chấp có nhãn xứ cho đến ý xứ; hoặc chấp có sắc xứ cho đến pháp xứ; hoặc chấp có nhãn giới cho đến ý giới; hoặc chấp có sắc giới cho đến pháp giới; hoặc chấp có nhãn thức giới cho đến ý thức giới; hoặc chấp có nhãn xúc cho đến ý xúc; hoặc chấp có các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên; hoặc chấp có địa giới cho đến thức giới; hoặc chấp có vô minh cho đến lão tử; hoặc chấp có mười thiện nghiệp đạo (mười đường nghiệp lành: không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói ác, không nói thêu dệt, không tham, không sân, không tà kiến); hoặc chấp có bốn tĩnh lự; hoặc chấp có bốn vô lượng; hoặc chấp có bốn định vô sắc; hoặc chấp có bốn nhiếp sự (bốn cách thu phục, gần gũi người: bố thí, nói lời dịu dàng, làm lợi ích, cùng làm việc). Ta vì các hữu tình như thế nên hướng tới vô thượng chánh đẳng bồ-đề, tu các hạnh Bồ-tát ma-ha-tát; khi chứng được vô thượng chánh đẳng giác, sẽ khiến các hữu tình dứt hẳn sự chấp có chỗ nắm bắt như thế.'
Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy thành tựu ý nghĩ này, thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, vì được phương tiện thiện xảo nhiếp giữ, nên đối với mười lực của Phật, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật và vô lượng vô biên Phật pháp khác, nếu chưa viên mãn thì trọn không chứng nhập thắng định của Như Lai. Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy lúc bấy giờ tuy học ba cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện, ra vào tự tại, nhưng đối với thật tế chưa liền tác chứng; cho đến khi công đức của các hạnh làm nhân cho vô thượng chánh đẳng bồ-đề chưa khéo viên mãn thì không chứng thật tế và các công đức khác. Khi đạt được vô thượng chánh đẳng giác mới có thể chứng đắc thật tế này v.v. Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy lúc bấy giờ tuy đối với các công đức khác tu chưa viên mãn, nhưng riêng đối với pháp môn Không tam-ma-địa thì đã tu viên mãn.
Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thường nghĩ thế này: 'Các loài hữu tình trong đêm dài vì bị bạn xấu lôi kéo, thường chạy theo các tướng, tức là chấp tướng nam hoặc chấp tướng nữ, hoặc chấp tướng sắc hoặc chấp tướng tiếng, hoặc chấp tướng hương hoặc chấp tướng vị, hoặc chấp tướng xúc chạm hoặc chấp tướng pháp, hoặc ở trong đó lại chấp các tướng khác. Ta vì các loài hữu tình như thế nên hướng tới vô thượng chánh đẳng bồ-đề, tu các hạnh Bồ-tát ma-ha-tát; khi chứng được vô thượng chánh đẳng giác, sẽ khiến các hữu tình dứt hẳn sự chấp trước các tướng như thế.'
Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy thành tựu ý nghĩ này, thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, vì được phương tiện thiện xảo nhiếp giữ, nên đối với mười lực của Phật, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật và vô lượng vô biên Phật pháp khác, nếu chưa viên mãn thì trọn không chứng nhập thắng định của Như Lai. Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy lúc bấy giờ tuy học ba cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện, ra vào tự tại, nhưng đối với thật tế chưa liền tác chứng; cho đến khi công đức của các hạnh làm nhân cho vô thượng chánh đẳng bồ-đề chưa khéo viên mãn thì không chứng thật tế và các công đức khác. Khi đạt được vô thượng chánh đẳng giác mới có thể chứng đắc thật tế này v.v. Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy lúc bấy giờ tuy đối với các công đức khác tu chưa viên mãn, nhưng đối với pháp môn Vô tướng tam-ma-địa thì đã tu viên mãn.
Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát đã khéo tu học bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; đã khéo an trụ nội không cho đến vô tính tự tính không; đã khéo an trụ chân như cho đến bất tư nghị giới; đã khéo an trụ bốn thánh đế khổ, tập, diệt, đạo; đã khéo tu học bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi; đã khéo tu học ba cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện; đã khéo tu học bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc; đã khéo tu học tám giải thoát, tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ; đã khéo tu học mười địa phải đi qua; đã khéo tu học các pháp môn đà-la-ni, tam-ma-địa; đã khéo tu học năm loại mắt, sáu thần thông; đã khéo tu học mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; đã khéo tu học pháp không quên mất, tính luôn an trụ trong xả; đã khéo tu học nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; đã khéo tu học hạnh của tất cả Bồ-tát ma-ha-tát; đã khéo tu học vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật. Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy thành tựu công đức trí tuệ như thế, mà lại đối với sinh tử khởi lên ý tưởng vui sướng, hoặc nói sinh tử có vui, hoặc an trụ chấp trước nơi ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc), thì chắc chắn không có lẽ ấy.
Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát đã khéo tu hành các pháp bồ-đề phần, thì tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (danh hiệu của Phật: bậc đáng được cúng dường, giác ngộ chân chính trọn vẹn) và chúng Bồ-tát ma-ha-tát theo lẽ thường (?) nên thử hỏi rằng: 'Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề, thì tu học các pháp bồ-đề phần thế nào mà không chứng Không, Vô tướng, Vô nguyện, vô sinh, vô diệt, vô tác (không tạo tác), vô vi, vô tính, thật tế; do không chứng nên không đắc quả Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề, mà vẫn siêng năng tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thường không chấp vào đâu?'
Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy khi được hỏi như vậy, nếu trả lời thế này: 'Các Bồ-tát ma-ha-tát muốn chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề, chỉ nên suy nghĩ về Không, Vô tướng, Vô nguyện, vô sinh, vô diệt, vô tác, vô vi, vô tính, thật tế và tất cả các pháp bồ-đề phần khác, chứ không nên tu học', thì Thiện Hiện nên biết, vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy chưa được Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác thọ ký bất thoái chuyển (lời Phật báo trước rằng người ấy sẽ không còn thoái lui trên đường) đối với vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Vì sao thế? Thiện Hiện! Vì vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy chưa thể chỉ bày, phân biệt, làm sáng tỏ tướng trạng của pháp tu học của các Bồ-tát ma-ha-tát an trụ ở địa vị bất thoái chuyển.
Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy khi được hỏi như vậy, nếu trả lời thế này: 'Các Bồ-tát ma-ha-tát muốn chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề, nên suy nghĩ đúng đắn về Không, Vô tướng, Vô nguyện, vô sinh, vô diệt, vô tác, vô vi, vô tính, thật tế và tất cả các pháp bồ-đề phần khác, cũng nên dùng phương tiện như đã nói ở trước mà khéo léo tu học nhưng không tác chứng', thì Thiện Hiện nên biết, vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy đã được Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác thọ ký bất thoái chuyển đối với vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Vì sao thế? Thiện Hiện! Vì vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy đã có thể chỉ bày, phân biệt, làm sáng tỏ tướng trạng của pháp tu học của các Bồ-tát ma-ha-tát an trụ ở địa vị bất thoái chuyển.
Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát chưa thể chỉ bày, phân biệt, làm sáng tỏ tướng trạng của pháp tu học của các Bồ-tát ma-ha-tát an trụ ở địa vị bất thoái chuyển, thì nên biết vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy chưa khéo tu học sáu ba-la-mật-đa và tất cả các pháp bồ-đề phần khác, chưa vào Bạc địa (giai vị mà phiền não đã mỏng bớt), chưa giống như các Bồ-tát ma-ha-tát khác an trụ ở địa vị bất thoái chuyển mà chỉ bày, phân biệt, làm sáng tỏ tướng an trụ bất thoái chuyển. Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát đã có thể chỉ bày, phân biệt, làm sáng tỏ tướng trạng của pháp tu học của các Bồ-tát ma-ha-tát an trụ ở địa vị bất thoái chuyển, thì nên biết vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy đã khéo tu học sáu ba-la-mật-đa và tất cả các pháp bồ-đề phần khác, đã vào Bạc địa, đã giống như các Bồ-tát ma-ha-tát khác an trụ ở địa vị bất thoái chuyển mà chỉ bày, phân biệt, làm sáng tỏ tướng an trụ bất thoái chuyển."
Bấy giờ Thiện Hiện bạch rằng: "Thế Tôn! Có Bồ-tát ma-ha-tát nào chưa đạt bất thoái chuyển mà có thể trả lời đúng như thật như thế không?" Phật bảo Thiện Hiện: "Có Bồ-tát ma-ha-tát tuy chưa đạt bất thoái chuyển nhưng có thể trả lời đúng như thật về điều này. Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy tuy chưa đạt bất thoái chuyển, nhưng có thể tu học sáu ba-la-mật-đa và tất cả các pháp bồ-đề phần khác, đã được thành thục, trí tuệ giác ngộ mạnh mẽ sắc bén; dù đã nghe hay chưa nghe, đều có thể trả lời như thật, giống như Bồ-tát ma-ha-tát ở địa vị bất thoái chuyển."
Bấy giờ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Có nhiều Bồ-tát ma-ha-tát tu hành hướng tới vô thượng chánh đẳng bồ-đề, nhưng ít có vị trả lời được như thật giống như Bồ-tát ma-ha-tát ở địa vị bất thoái chuyển, vì có vị đã khéo tu tập các địa, có vị chưa khéo tu tập các địa mà đã an trụ (?)." Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Vì sao thế? Thiện Hiện! Vì ít có Bồ-tát ma-ha-tát được nhận lời thọ ký về trí tuệ vi diệu của địa vị bất thoái chuyển như thế. Nếu ai được nhận lời thọ ký như thế, đều có thể trả lời như thật về điều này. Thiện Hiện! Nếu ai có thể trả lời như thật về điều này, thì nên biết vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy căn lành sáng suốt sắc bén, trí tuệ sâu rộng; trời, người, a-tố-lạc (loài thần hiếu chiến, thường đánh nhau với chư thiên) v.v. ở thế gian đều không thể lôi kéo cướp mất."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video