Phần thứ hai, phẩm "Ví dụ cái cây", thứ sáu mươi chín.
Bấy giờ, Cụ thọ (tiếng tôn xưng bậc tỳ-kheo trưởng lão, đầy đủ tuổi đời và đức hạnh) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một trong mười đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lẽ không) thưa Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo, thấu suốt bản chất thật của mọi sự, đưa người tu sang bờ giác ngộ) như thế thật vô cùng sâu xa. Các vị Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát: người phát nguyện tu hành thành Phật để cứu giúp tất cả chúng sinh) làm được việc khó: nghĩa là không thấy có các hữu tình (chúng sinh, loài có tâm thức, có tình cảm), cũng không thấy có những tên gọi giả đặt ra cho họ, mà vẫn vì hữu tình mau cầu chứng đắc nhất thiết trí trí (trí tuệ biết rõ hết thảy mọi sự của Phật, trí cao nhất trong các trí).
Bạch Thế Tôn! Ví như có người muốn trồng cây giữa hư không — nơi không có hình sắc, không thấy được, không có gì ngăn ngại, không có chỗ nương tựa — việc ấy thật hết sức khó. Các vị Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy: không thấy có hữu tình cùng những tên gọi đặt cho họ, mà vẫn vì hữu tình mau cầu chứng đắc nhất thiết trí trí, ấy là việc cực kỳ khó."
Phật nói: "Thiện Hiện! Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế thật vô cùng sâu xa. Các vị Bồ-tát ma-ha-tát làm được việc khó: không thấy có hữu tình cùng những tên gọi đặt cho họ, mà vẫn vì hữu tình mau cầu chứng đắc nhất thiết trí trí.
Thiện Hiện, nên biết: các vị Bồ-tát ma-ha-tát tuy không thấy có hữu tình thật, cũng không thấy những tên gọi đặt cho họ, nhưng các hữu tình vì ngu si, điên đảo (thấy trái sự thật, lấy giả làm thật) mà chấp là có thật, nên chìm đắm trong vòng sinh tử, chịu khổ không cùng. Vì muốn cứu vớt họ, Bồ-tát mau cầu chứng đắc nhất thiết trí trí, dùng phương tiện khéo léo mà cứu độ họ.
Ví như có người trồng cây trên ruộng tốt. Người ấy tuy không biết rễ, thân, cành, lá, hoa, quả của cây này ra sao, nhưng khi đã nhận giống mà trồng cây rồi (?), thì tùy thời tưới nước, siêng năng chăm giữ; về sau cây dần lớn lên, rễ, thân, cành, lá, hoa, quả đều sum suê, mọi người dùng đến thì bệnh mau khỏi, được yên ổn. Các vị Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy: tuy không thấy có hữu tình nào hưởng quả báo, mà vẫn vì hữu tình mau cầu chứng đắc nhất thiết trí trí, lần lượt tu hành bố thí (đem của cải, giáo pháp, sự che chở cho người khác), tịnh giới (giữ giới trong sạch), an nhẫn (nhẫn nại chịu đựng mà tâm vẫn yên), tinh tiến (siêng năng không lùi bước), tĩnh lự (thiền định, tâm lắng yên chuyên chú), bát-nhã ba-la-mật-đa cùng vô lượng pháp bồ-đề phần (các pháp tu hỗ trợ cho việc đạt giác ngộ) khác. Khi đã viên mãn rồi thì chứng đắc được nhất thiết trí trí, khiến các hữu tình hưởng dụng quả báo như cành lá, hoa, quả, mỗi người đều được lợi ích.
Thiện Hiện, nên biết: lợi ích của cành lá, nghĩa là các hữu tình nhờ vị Bồ-tát này mà thoát khỏi ác thú (các cõi xấu khổ: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh). Lợi ích của hoa, nghĩa là các hữu tình nhờ vị Bồ-tát này mà hoặc sinh vào dòng họ lớn Sát-đế-lợi (giai cấp vua chúa, quý tộc võ tướng ở Ấn Độ xưa), hoặc sinh vào dòng họ lớn Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tư tế), hoặc sinh vào dòng họ lớn trưởng giả (người giàu sang, có danh vọng và đức độ), hoặc sinh vào dòng họ lớn cư sĩ (người tại gia giàu có, có học thức), hoặc sinh lên cõi trời Tứ Đại Vương Chúng (cõi trời thấp nhất trong cõi Dục, do bốn vị Thiên vương cai quản), cho đến hoặc sinh lên cõi trời Phi tưởng phi phi tưởng xứ (cõi trời cao nhất, nơi tâm thức vi tế đến mức không thể nói là có tưởng hay không có tưởng). Lợi ích của quả, nghĩa là vị Bồ-tát này tự chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chánh, trọn khắp của Phật), khiến các hữu tình hoặc đạt quả Dự lưu (quả thánh đầu tiên, mới bước vào dòng thánh), hoặc đạt quả Nhất lai (chỉ còn trở lại cõi Dục một lần nữa), hoặc đạt quả Bất hoàn (không còn trở lại cõi Dục), hoặc đạt quả A-la-hán (đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh), hoặc đạt Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc tự mình ngộ đạo, không cần thầy chỉ dạy), hoặc đạt vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Các hữu tình ấy siêng tu pháp lành, nương theo đạo tam thừa (ba con đường tu: Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát), dần dần chứng được niết-bàn (sự dứt sạch phiền não khổ đau, giải thoát hoàn toàn) của ba thừa. Như thế gọi là lợi ích của quả báo.
Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát ma-ha-tát tuy làm việc lợi ích lớn như thế, nhưng rốt cuộc không thấy có hữu tình thật nào được niết-bàn, chỉ thấy các khổ do vọng tưởng tạo ra lắng dứt mà thôi. Như vậy, Thiện Hiện, các vị Bồ-tát ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không thấy có hữu tình cùng những tên gọi đặt cho họ, nhưng vì muốn trừ diệt sự điên đảo chấp có cái tôi của họ mà mau cầu chứng đắc nhất thiết trí trí; vì lẽ ấy mà gọi là việc cực kỳ khó."
Cụ thọ Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn! Nên biết các vị Bồ-tát ma-ha-tát cũng như Phật. Vì sao vậy? Vì nhờ các vị Bồ-tát ma-ha-tát mà dứt hẳn được tất cả cõi địa ngục, bàng sinh (loài súc vật), ngạ quỷ (quỷ đói); cũng dứt hẳn được mọi nỗi khổ trong tam giới (ba cõi sinh tử: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc) như sinh vào chỗ vô hạ (những hoàn cảnh không có điều kiện nghe pháp, tu đạo), nghèo khổ, hèn hạ."
Phật nói: "Thiện Hiện! Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói, nên biết các vị Bồ-tát ma-ha-tát cũng như Phật. Thế gian nếu không có các vị Bồ-tát thì không có tất cả Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến) trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai), cũng không có các bậc Độc giác và Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu chứng), cũng không có lúc dứt hẳn tất cả cõi địa ngục, bàng sinh, ngạ quỷ cùng các khổ khác trong tam giới như sinh vào chỗ vô hạ, nghèo khổ, hèn hạ. Vì thế, Thiện Hiện, ông nói chúng Bồ-tát ma-ha-tát cũng như Phật, thật đúng như lời.
Lại nữa, Thiện Hiện, nên biết chúng Bồ-tát ma-ha-tát chính là Như Lai. Vì sao vậy? Thiện Hiện! Nếu do chân như (bản tánh chân thật, như như không đổi của mọi sự vật) này mà đặt tên là Như Lai, thì cũng do chân như này mà đặt tên là Độc giác, cũng do chân như này mà đặt tên là Thanh văn, cũng do chân như này mà đặt tên là tất cả bậc hiền thánh; cũng do chân như này mà đặt bày sắc, thọ, tưởng, hành, thức (năm uẩn — năm nhóm hợp thành con người: thân thể vật chất, cảm giác, tri giác, các hoạt động tâm ý, sự nhận biết); cũng do chân như này mà đặt bày nhãn xứ cho đến ý xứ (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); cũng do chân như này mà đặt bày sắc xứ cho đến pháp xứ (sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, đối tượng của ý); cũng do chân như này mà đặt bày nhãn giới cho đến ý giới (sáu giác quan xét như sáu yếu tố cấu thành); cũng do chân như này mà đặt bày sắc giới cho đến pháp giới (sáu đối tượng xét như sáu yếu tố cấu thành, ở đây không phải là cõi Sắc); cũng do chân như này mà đặt bày nhãn thức giới cho đến ý thức giới (sáu thức: sự nhận biết qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); cũng do chân như này mà đặt bày nhãn xúc cho đến ý xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và thức); cũng do chân như này mà đặt bày các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra (các cảm giác vui, khổ, không vui không khổ phát sinh từ sự tiếp xúc ấy); cũng do chân như này mà đặt bày địa giới cho đến thức giới (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, hư không, thức); cũng do chân như này mà đặt bày nhân duyên cho đến tăng thượng duyên (bốn loại điều kiện sinh ra sự vật: nguyên nhân trực tiếp; tâm niệm trước nối liền tâm niệm sau; đối tượng được nhận biết; các điều kiện trợ giúp hoặc không ngăn trở); cũng do chân như này mà đặt bày vô minh cho đến lão tử (mười hai mắt xích nối nhau của vòng sinh tử, từ sự mê muội không hiểu sự thật cho đến già và chết); cũng do chân như này mà đặt bày bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa (sáu hạnh hoàn hảo đưa sang bờ giác: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định, trí tuệ); cũng do chân như này mà đặt bày nội không cho đến vô tính tự tính không (các phương diện của tánh không, từ cái không của các giác quan bên trong cho đến cái không của tự tánh vốn không có tự tánh); cũng do chân như này mà đặt bày khổ, tập, diệt, đạo thánh đế (bốn chân lý cao quý: sự khổ, nguyên nhân của khổ, sự dứt khổ, con đường dứt khổ); cũng do chân như này mà đặt bày tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi (ba mươi bảy pháp tu hướng đến giác ngộ, bắt đầu bằng bốn phép quán niệm về thân, cảm giác, tâm, các pháp, và kết thúc bằng tám nhánh của con đường chánh); cũng do chân như này mà đặt bày bốn tĩnh lự (bốn bậc thiền định của cõi Sắc), bốn vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ, bi, hỷ, xả), bốn định vô sắc (bốn bậc định của cõi Vô sắc, vượt khỏi mọi hình sắc); cũng do chân như này mà đặt bày tám giải thoát cho đến mười biến xứ (các phép thiền quán: tám giải thoát, tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ — giúp tâm thoát ràng buộc, làm chủ cảnh, vào định theo thứ lớp và quán một cảnh trùm khắp mọi nơi); cũng do chân như này mà đặt bày ba cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện (thấy mọi pháp là không, không có tướng để nắm bắt, không còn gì để mong cầu); cũng do chân như này mà đặt bày tịnh quán địa cho đến Như Lai địa (mười bậc tu chung cho cả ba thừa, từ bậc mới quán xét trong sạch cho đến bậc Phật); cũng do chân như này mà đặt bày cực hỷ địa cho đến pháp vân địa (mười bậc tu riêng của Bồ-tát, từ bậc "Vui mừng tột độ" đến bậc "Mây pháp"); cũng do chân như này mà đặt bày tất cả pháp môn đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, giữ gìn trọn vẹn giáo pháp) và pháp môn tam-ma-địa (các phép định, tâm chuyên nhất vào một cảnh); cũng do chân như này mà đặt bày năm nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) và sáu thần thông (sáu năng lực siêu việt: đi lại biến hóa tự tại, thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, dứt sạch phiền não); cũng do chân như này mà đặt bày mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật (các năng lực và đức tánh riêng có của Phật, không chung với ai khác); cũng do chân như này mà đặt bày ba mươi hai tướng đại sĩ (ba mươi hai tướng tốt trên thân bậc đại nhân, tức Phật) và tám mươi vẻ đẹp phụ; cũng do chân như này mà đặt bày pháp không quên mất (không bao giờ quên sót điều gì) và tánh luôn an trú trong xả (tâm luôn bình thản, buông xả); cũng do chân như này mà đặt bày nhất thiết trí (trí biết toàn thể các pháp), đạo tướng trí (trí biết mọi con đường tu), nhất thiết tướng trí (trí biết mọi chi tiết, mọi tướng trạng của các pháp); cũng do chân như này mà đặt bày tất cả hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát; cũng do chân như này mà đặt bày vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật; cũng do chân như này mà đặt bày nhất thiết trí trí; cũng do chân như này mà đặt bày hữu vi giới (lĩnh vực các pháp do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt); cũng do chân như này mà đặt bày vô vi giới (lĩnh vực các pháp không do tạo tác, không sinh không diệt); cũng do chân như này mà đặt bày tất cả pháp; cũng do chân như này mà đặt bày tất cả hữu tình; cũng do chân như này mà đặt bày tất cả Bồ-tát ma-ha-tát.
Như vậy, Thiện Hiện, dù là chân như của Như Lai, chân như của Độc giác, chân như của Thanh văn, chân như của tất cả hiền thánh, chân như của tất cả pháp như sắc v.v., chân như của tất cả hữu tình, hay chân như của tất cả Bồ-tát ma-ha-tát — các chân như ấy thật đều không khác nhau. Vì không khác nhau nên gọi là chân như. Các vị Bồ-tát ma-ha-tát tu học viên mãn nơi chân như này thì chứng đắc được nhất thiết trí trí; vì đã chứng đắc nhất thiết trí trí nên gọi là Như Lai. Vì nhân duyên ấy, nên biết chúng Bồ-tát ma-ha-tát chính là Như Lai, bởi tất cả pháp, tất cả hữu tình đều lấy chân như làm chuẩn mực nhất định.
Như vậy, Thiện Hiện, các vị Bồ-tát ma-ha-tát nên học bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Nếu học bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì học được chân như của tất cả pháp. Nếu học chân như của tất cả pháp thì được tự tại đối với chân như của tất cả pháp. Nếu được tự tại đối với chân như của tất cả pháp thì được trí biết căn cơ hơn kém của tất cả hữu tình. Nếu được trí biết căn cơ hơn kém của tất cả hữu tình thì biết đầy đủ sự sai khác trong thắng giải (sự tin hiểu, ưa thích, quyết định của tâm) của tất cả hữu tình. Nếu biết đầy đủ sự sai khác trong thắng giải của tất cả hữu tình thì biết tất cả hữu tình tự chịu quả theo nghiệp của mình. Nếu biết tất cả hữu tình tự chịu quả theo nghiệp của mình thì nguyện trí (trí tuệ muốn biết điều gì liền biết đúng như vậy) được viên mãn. Nếu nguyện trí viên mãn thì tu trong sạch được trí mầu nhiệm biết ba đời. Nếu tu trong sạch được trí mầu nhiệm biết ba đời thì viên mãn được nhất thiết trí trí. Nếu viên mãn được nhất thiết trí trí thì thực hành hạnh Bồ-tát không sai lệch. Nếu thực hành hạnh Bồ-tát không sai lệch thì thường dùng tài thí (bố thí của cải) và pháp thí (bố thí giáo pháp) để làm lợi ích cho hữu tình. Nếu thường dùng tài thí và pháp thí để làm lợi ích cho hữu tình thì đúng như thật mà làm cho hữu tình thành thục (dẫn dắt chúng sinh đến chỗ chín muồi về căn lành, đủ sức giác ngộ). Nếu đúng như thật làm cho hữu tình thành thục thì đúng như thật mà trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật. Nếu đúng như thật trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật thì chứng đắc được nhất thiết trí trí. Nếu chứng đắc được nhất thiết trí trí thì đúng như thật mà chuyển bánh xe pháp mầu (giảng dạy giáo pháp, ví như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não). Nếu đúng như thật chuyển bánh xe pháp mầu thì đặt được hữu tình vào đạo ba thừa. Nếu đặt được hữu tình vào đạo ba thừa thì khiến được hữu tình vào cõi niết-bàn vô dư y (niết-bàn trọn vẹn, không còn thân năm uẩn làm chỗ nương). Như vậy, Thiện Hiện, các vị Bồ-tát ma-ha-tát thấy vô lượng công đức tự lợi, lợi tha (làm lợi cho mình và làm lợi cho người) như thế, muốn cho tâm đại bồ-đề (tâm lớn cầu giác ngộ) đã phát được bền chắc không thoái lui, thì nên siêng năng tinh tiến tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa và phương tiện khéo léo."
Khi ấy, Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát phát được tâm vô thượng chánh đẳng giác (tâm cầu sự giác ngộ cao nhất, chân chánh, trọn khắp), tu hành đúng như lời dạy về bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì trời, người, a-tu-la (một loài thần có phước lớn nhưng hay giận dữ, tranh đấu) v.v. trong thế gian đều nên kính lễ."
Phật nói: "Thiện Hiện! Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát phát được tâm vô thượng chánh đẳng giác, tu hành đúng như lời dạy về bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì trời, người, a-tu-la v.v. trong thế gian đều nên kính lễ."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát vì làm lợi ích khắp cho tất cả hữu tình mà mới phát tâm vô thượng chánh đẳng giác, thì được bao nhiêu phước?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Giả sử tất cả hữu tình đầy khắp một tiểu thiên thế giới (một nghìn thế giới nhỏ, mỗi thế giới có một mặt trời, một mặt trăng, một núi Tu-di) đều hướng về bậc Thanh văn hoặc bậc Độc giác, ý ông nghĩ sao? Phước của các hữu tình ấy có nhiều không?"
Thiện Hiện đáp: "Rất nhiều, bạch Thế Tôn! Phước họ có được là vô lượng vô biên."
Phật bảo Thiện Hiện: "Khối phước mà các hữu tình ấy có được, so với khối phước của một vị Bồ-tát ma-ha-tát vì làm lợi ích khắp cho tất cả hữu tình mà mới phát tâm vô thượng chánh đẳng giác như ông hỏi, thì trăm phần không bằng một, nghìn phần không bằng một, như thế cho đến trăm nghìn câu-chi (đơn vị số lớn, khoảng mười triệu) na-dữu-đa (đơn vị số cực lớn) phần cũng không bằng một. Vì sao vậy? Vì Thanh văn và Độc giác đều nương nơi Bồ-tát ma-ha-tát mà có, chứ chẳng phải Bồ-tát ma-ha-tát nương nơi Thanh văn, Độc giác mà có.
Lại nữa, Thiện Hiện, hãy gác lại khối phước của tất cả hữu tình đầy khắp tiểu thiên thế giới, hay trung thiên thế giới (một nghìn tiểu thiên thế giới), đều hướng về bậc Thanh văn hoặc bậc Độc giác. Giả sử tất cả hữu tình đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới (một nghìn trung thiên thế giới, tức một tỷ thế giới nhỏ) đều hướng về bậc Thanh văn hoặc bậc Độc giác, ý ông nghĩ sao? Phước của các hữu tình ấy có nhiều không?"
Thiện Hiện đáp: "Rất nhiều, bạch Thế Tôn! Phước họ có được là vô lượng vô biên."
Phật bảo Thiện Hiện: "Khối phước mà các hữu tình ấy có được, so với khối phước của một vị Bồ-tát ma-ha-tát vì làm lợi ích khắp cho tất cả hữu tình mà mới phát tâm vô thượng chánh đẳng giác như ông hỏi, thì trăm phần không bằng một, nghìn phần không bằng một, như thế cho đến trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa phần cũng không bằng một. Vì sao vậy? Vì Thanh văn và Độc giác đều nương nơi Bồ-tát ma-ha-tát mà có, chứ chẳng phải Bồ-tát ma-ha-tát nương nơi Thanh văn, Độc giác mà có.
Lại nữa, Thiện Hiện, hãy gác lại khối phước của tất cả hữu tình đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới đều hướng về bậc Thanh văn hoặc bậc Độc giác. Giả sử tất cả hữu tình đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới đều ở bậc Tịnh quán địa (bậc đầu tiên trong mười bậc tu chung của ba thừa, bắt đầu quán xét trong sạch), ý ông nghĩ sao? Phước của các hữu tình ấy có nhiều không?"
Thiện Hiện đáp: "Rất nhiều, bạch Thế Tôn! Phước họ có được là vô lượng vô biên."
Phật bảo Thiện Hiện: "Khối phước mà các hữu tình ấy có được, so với khối phước của một vị Bồ-tát ma-ha-tát vì làm lợi ích khắp cho tất cả hữu tình mà mới phát tâm vô thượng chánh đẳng giác như ông hỏi, thì trăm phần không bằng một, nghìn phần không bằng một, như thế cho đến trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa phần cũng không bằng một. Vì sao vậy? Vì Thanh văn và Độc giác đều nương nơi Bồ-tát ma-ha-tát mà có, chứ chẳng phải Bồ-tát ma-ha-tát nương nơi Thanh văn, Độc giác mà có.
Lại nữa, Thiện Hiện, hãy gác lại khối phước của tất cả hữu tình đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới đều ở bậc Tịnh quán địa. Giả sử có khối phước của tất cả hữu tình đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới đều ở bậc Chủng tánh địa (bậc đã có hạt giống thánh), hoặc Đệ bát địa (bậc thứ tám, tức bậc hướng đến quả Dự lưu), hoặc Cụ kiến địa (bậc đã thấy đầy đủ chân lý, tức quả Dự lưu), hoặc Bạc địa (bậc phiền não đã mỏng, tức quả Nhất lai), hoặc Ly dục địa (bậc đã lìa ham muốn cõi Dục, tức quả Bất hoàn), hoặc Dĩ biện địa (bậc đã làm xong việc cần làm, tức quả A-la-hán); giả sử tất cả hữu tình đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới đều ở bậc Độc giác địa, ý ông nghĩ sao? Phước của các hữu tình ấy có nhiều không?"
Thiện Hiện đáp: "Rất nhiều, bạch Thế Tôn! Phước họ có được là vô lượng vô biên."
Phật bảo Thiện Hiện: "Khối phước mà các hữu tình ấy có được, so với khối phước của một vị Bồ-tát ma-ha-tát vì làm lợi ích khắp cho tất cả hữu tình mà mới phát tâm vô thượng chánh đẳng giác như ông hỏi, thì trăm phần không bằng một, nghìn phần không bằng một, như thế cho đến trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa phần cũng không bằng một. Vì sao vậy? Vì Thanh văn và Độc giác đều nương nơi Bồ-tát ma-ha-tát mà có, chứ chẳng phải Bồ-tát ma-ha-tát nương nơi Thanh văn, Độc giác mà có.
Lại nữa, Thiện Hiện, giả sử tất cả hữu tình đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới đều vì làm lợi ích khắp cho tất cả hữu tình mà mới phát tâm vô thượng chánh đẳng giác, thì khối phước của chúng Bồ-tát ma-ha-tát ấy, so với khối phước của một vị Bồ-tát ma-ha-tát đã vào chánh tánh ly sinh (địa vị chắc chắn của Bồ-tát, đã lìa hẳn thân phận phàm phu, không còn thoái lui) của Bồ-tát, thì trăm phần không bằng một, nghìn phần không bằng một, như thế cho đến trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa phần cũng không bằng một.
Lại nữa, Thiện Hiện, giả sử tất cả hữu tình đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới đều đã vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát, thì khối phước của chúng Bồ-tát ma-ha-tát ấy, so với khối phước của một vị Bồ-tát ma-ha-tát đang đi trên đường hướng tới bồ-đề (giai đoạn sắp thành tựu giác ngộ), thì trăm phần không bằng một, nghìn phần không bằng một, như thế cho đến trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa phần cũng không bằng một.
Lại nữa, Thiện Hiện, giả sử tất cả hữu tình đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới đều đang đi trên đường hướng tới bồ-đề, thì khối phước của chúng Bồ-tát ma-ha-tát ấy, so với khối phước mà một vị Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (danh hiệu Phật: bậc đáng được cúng dường, bậc giác ngộ chân chánh trọn khắp) đã thành tựu, thì trăm phần không bằng một, nghìn phần không bằng một, như thế cho đến trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa phần cũng không bằng một."
Khi ấy, Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát ma-ha-tát mới phát tâm vô thượng chánh đẳng giác thì suy nghĩ về điều gì?"
Phật nói: "Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy luôn suy nghĩ chân chánh về nhất thiết trí trí."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Nhất thiết trí trí lấy gì làm tánh? Lấy gì làm sở duyên (đối tượng mà tâm nhận biết)? Lấy gì làm tăng thượng (yếu tố trợ lực chủ đạo)? Lấy gì làm hành tướng (cách thức tâm vận hành khi nhận biết đối tượng)? Lấy gì làm tướng (đặc điểm nhận biết)?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Nhất thiết trí trí lấy không có tánh làm tánh, vì không có tướng, không có nhân, không có gì đánh thức, không có sự sinh khởi hiện ra. Còn điều ông hỏi nhất thiết trí trí lấy gì làm sở duyên, lấy gì làm tăng thượng, lấy gì làm hành tướng, lấy gì làm tướng — Thiện Hiện, nhất thiết trí trí lấy không có tánh làm sở duyên, lấy chánh niệm (sự nhớ biết, chú tâm chân chánh) làm tăng thượng, lấy tịch tĩnh (vắng lặng, lắng yên) làm hành tướng, lấy pháp giới (bản tánh chân thật chung của mọi pháp) làm tướng."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Chỉ riêng nhất thiết trí trí lấy không có tánh làm tánh, hay là sắc, thọ, tưởng, hành, thức cũng lấy không có tánh làm tánh? Nhãn xứ cho đến ý xứ cũng lấy không có tánh làm tánh? Sắc xứ cho đến pháp xứ cũng lấy không có tánh làm tánh? Nhãn giới cho đến ý giới cũng lấy không có tánh làm tánh? Sắc giới cho đến pháp giới cũng lấy không có tánh làm tánh? Nhãn thức giới cho đến ý thức giới cũng lấy không có tánh làm tánh? Nhãn xúc cho đến ý xúc cũng lấy không có tánh làm tánh? Các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra cũng lấy không có tánh làm tánh? Địa giới cho đến thức giới cũng lấy không có tánh làm tánh? Nhân duyên cho đến tăng thượng duyên cũng lấy không có tánh làm tánh? Vô minh cho đến lão tử cũng lấy không có tánh làm tánh? Bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa cũng lấy không có tánh làm tánh? Nội không cho đến vô tính tự tính không cũng lấy không có tánh làm tánh? Chân như cho đến bất tư nghì giới (các tên gọi khác nhau của bản tánh chân thật: chân như, pháp giới, pháp tánh... cho đến cảnh giới không thể nghĩ bàn) cũng lấy không có tánh làm tánh? Khổ, tập, diệt, đạo thánh đế cũng lấy không có tánh làm tánh? Tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi cũng lấy không có tánh làm tánh? Bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc cũng lấy không có tánh làm tánh? Tám giải thoát cho đến mười biến xứ cũng lấy không có tánh làm tánh? Ba cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện cũng lấy không có tánh làm tánh? Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa cũng lấy không có tánh làm tánh? Cực hỷ địa cho đến pháp vân địa cũng lấy không có tánh làm tánh? Tất cả pháp môn đà-la-ni, pháp môn tam-ma-địa cũng lấy không có tánh làm tánh? Năm nhãn, sáu thần thông cũng lấy không có tánh làm tánh? Mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật cũng lấy không có tánh làm tánh? Ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ cũng lấy không có tánh làm tánh? Pháp không quên mất, tánh luôn an trú trong xả cũng lấy không có tánh làm tánh? Nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí cũng lấy không có tánh làm tánh? Quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề cũng lấy không có tánh làm tánh? Tất cả hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát cũng lấy không có tánh làm tánh? Vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật cũng lấy không có tánh làm tánh? Hữu vi giới cũng lấy không có tánh làm tánh? Vô vi giới cũng lấy không có tánh làm tánh?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Chẳng phải chỉ riêng nhất thiết trí trí lấy không có tánh làm tánh; sắc, thọ, tưởng, hành, thức cũng lấy không có tánh làm tánh; như thế cho đến hữu vi giới, vô vi giới cũng lấy không có tánh làm tánh."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Vì sao nhất thiết trí trí lấy không có tánh làm tánh; sắc, thọ, tưởng, hành, thức cũng lấy không có tánh làm tánh; như thế cho đến hữu vi giới, vô vi giới cũng lấy không có tánh làm tánh?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Vì nhất thiết trí trí không có tự tánh; pháp nào không có tự tánh thì pháp ấy lấy không có tánh làm tánh. Sắc, thọ, tưởng, hành, thức cũng không có tự tánh; pháp nào không có tự tánh thì pháp ấy lấy không có tánh làm tánh. Như thế cho đến hữu vi giới, vô vi giới cũng không có tự tánh; pháp nào không có tự tánh thì pháp ấy lấy không có tánh làm tánh."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Vì sao nhất thiết trí trí không có tự tánh; sắc, thọ, tưởng, hành, thức cũng không có tự tánh; như thế cho đến hữu vi giới, vô vi giới cũng không có tự tánh?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Vì nhất thiết trí trí không có tự tánh do hòa hợp mà thành; pháp nào không có tự tánh do hòa hợp mà thành thì pháp ấy lấy không có tánh làm tánh. Sắc, thọ, tưởng, hành, thức cũng không có tự tánh do hòa hợp mà thành; pháp nào không có tự tánh do hòa hợp mà thành thì pháp ấy lấy không có tánh làm tánh. Như thế cho đến hữu vi giới, vô vi giới cũng không có tự tánh do hòa hợp mà thành; pháp nào không có tự tánh do hòa hợp mà thành thì pháp ấy lấy không có tánh làm tánh. Thiện Hiện, vì nhân duyên ấy, các vị Bồ-tát ma-ha-tát nên biết tất cả pháp đều lấy không có tánh làm tánh.
Lại nữa, Thiện Hiện, tất cả pháp đều lấy không làm tự tánh, lấy vô tướng làm tự tánh, lấy vô nguyện làm tự tánh. Thiện Hiện, vì nhân duyên ấy, các vị Bồ-tát ma-ha-tát nên biết tất cả pháp đều lấy không có tánh làm tánh. Lại nữa, Thiện Hiện, tất cả pháp đều lấy chân như làm tự tánh, lấy thật tế (chỗ tột cùng chân thật của sự vật) làm tự tánh, lấy pháp giới làm tự tánh. Thiện Hiện, vì nhân duyên ấy, các vị Bồ-tát ma-ha-tát nên biết tất cả pháp đều lấy không có tánh làm tánh."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Nếu tất cả pháp đều không có tánh, thì các vị Bồ-tát ma-ha-tát mới phát tâm vô thượng chánh đẳng giác thành tựu phương tiện khéo léo nào mà thực hành được bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa, làm cho hữu tình thành thục (dẫn dắt chúng sinh đến chỗ chín muồi về căn lành), trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật? Thành tựu phương tiện khéo léo nào mà an trú được nơi nội không cho đến vô tính tự tính không, làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật? Thành tựu phương tiện khéo léo nào mà an trú được nơi chân như cho đến bất tư nghì giới, làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật? Thành tựu phương tiện khéo léo nào mà an trú được nơi khổ, tập, diệt, đạo thánh đế, làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật? Thành tựu phương tiện khéo léo nào mà thực hành được tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi, làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật? Thành tựu phương tiện khéo léo nào mà thực hành được bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc, làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật? Thành tựu phương tiện khéo léo nào mà thực hành được tám giải thoát cho đến mười biến xứ, làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật? Thành tựu phương tiện khéo léo nào mà thực hành được ba cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện, làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật? Thành tựu phương tiện khéo léo nào mà thực hành được các địa (các bậc tu) của Bồ-tát ma-ha-tát, làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật? Thành tựu phương tiện khéo léo nào mà thực hành được tất cả pháp môn đà-la-ni, pháp môn tam-ma-địa, làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật? Thành tựu phương tiện khéo léo nào mà thực hành được năm nhãn, sáu thần thông, làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật? Thành tựu phương tiện khéo léo nào mà thực hành được mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật? Thành tựu phương tiện khéo léo nào mà thực hành được pháp không quên mất, tánh luôn an trú trong xả, làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật? Thành tựu phương tiện khéo léo nào mà thực hành được nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật? Thành tựu phương tiện khéo léo nào mà thực hành được tất cả hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát, làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật? Thành tựu phương tiện khéo léo nào mà thực hành được vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật, làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật? Thành tựu phương tiện khéo léo nào mà thực hành được nhất thiết trí trí, làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy thành tựu phương tiện khéo léo thù thắng nhất: tuy biết tất cả pháp đều lấy không có tánh làm tánh, mà vẫn thường siêng năng làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật; tuy thường siêng năng làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật, mà vẫn luôn thấu suốt rằng tất cả hữu tình và các cõi Phật không gì là không lấy không có tánh làm tánh. Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy tuy thực hành bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa để học đạo bồ-đề (con đường dẫn đến giác ngộ), mà biết bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa và đạo bồ-đề không gì là không lấy không có tánh làm tánh. Như thế cho đến tuy thực hành nhất thiết trí trí để học đạo bồ-đề, mà biết nhất thiết trí trí và đạo bồ-đề không gì là không lấy không có tánh làm tánh.
Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy tu hành bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa như thế để học đạo bồ-đề, nói rộng ra cho đến tu hành nhất thiết trí trí như thế để học đạo bồ-đề; nếu chưa thành tựu mười lực của Như Lai, bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp), bốn vô ngại giải (bốn trí hiểu biết và biện luận không bị ngăn ngại), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật, pháp không quên mất, tánh luôn an trú trong xả, nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí cùng vô lượng vô biên Phật pháp khác, thì đều gọi là đang học đạo bồ-đề mà chưa được viên mãn. Nếu học đạo này đã được viên mãn, thì nhờ trí bát-nhã tương ứng trong một sát-na (khoảnh khắc cực ngắn), liền chứng đắc được nhất thiết trí trí. Lúc ấy, sự tiếp nối của mọi phiền não vi tế và tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não) đều vĩnh viễn không sinh nữa, gọi là dứt hết không còn sót, được gọi là Phật. Lại dùng mắt Phật thanh tịnh không chướng ngại, quán khắp các pháp trong mười phương ba đời, còn chẳng thấy có cái "không", huống chi thấy có cái "có".
Như vậy, Thiện Hiện, các vị Bồ-tát ma-ha-tát nên thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa, tin hiểu rằng tất cả pháp đều lấy không có tánh làm tánh. Thiện Hiện, đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu phương tiện khéo léo thù thắng nhất, tức là thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa mà quán tất cả pháp, còn chẳng thấy có cái "không", huống chi thấy có cái "có".
Thiện Hiện! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy khi tu hành bố thí ba-la-mật-đa, đối với việc bố thí này, người cho, người nhận, vật cho, quả của sự bố thí và tâm bồ-đề, còn chẳng thấy là không có, huống chi thấy là có. Như thế cho đến khi chứng đắc nhất thiết trí trí, đối với nhất thiết trí trí — dù là người chứng, điều được chứng, cái nhờ đó mà chứng, hay thời gian và nơi chốn chứng — còn chẳng thấy là không có, huống chi thấy là có. Vì sao vậy? Thiện Hiện, vì vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy thường nghĩ thế này: 'Các pháp đều lấy không có tánh làm tánh. Cái không có tánh như thế chẳng phải do Phật làm ra, chẳng phải do Bồ-tát làm ra, chẳng phải do Độc giác làm ra, chẳng phải do Thanh văn làm ra, cũng chẳng phải do ai khác làm ra, vì tất cả pháp đều không có người làm ra, đã lìa người làm ra.'"
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Há chẳng phải các pháp đều lìa tánh của các pháp sao?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Thật vậy. Các pháp đều lìa tánh của các pháp."
Thiện Hiện lại hỏi: "Nếu tất cả pháp đều lìa pháp tánh, thì làm sao pháp đã lìa lại biết được pháp đã lìa là có hay không có? Bạch Thế Tôn! Pháp có không thể biết pháp không; pháp không không thể biết pháp có; pháp có không thể biết pháp có; pháp không không thể biết pháp không. Bạch Thế Tôn! Như vậy tất cả pháp đều lấy sự không biết làm tánh, vậy làm sao Bồ-tát ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lại chỉ bày đủ cách trong các pháp, nói rằng: sắc, thọ, tưởng, hành, thức là có hay là không; nhãn xứ cho đến ý xứ là có hay là không; sắc xứ cho đến pháp xứ là có hay là không; nhãn giới cho đến ý giới là có hay là không; sắc giới cho đến pháp giới là có hay là không; nhãn thức giới cho đến ý thức giới là có hay là không; nhãn xúc cho đến ý xúc là có hay là không; các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra là có hay là không; địa giới cho đến thức giới là có hay là không; nhân duyên cho đến tăng thượng duyên là có hay là không; vô minh cho đến lão tử là có hay là không; bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa là có hay là không; nội không cho đến vô tính tự tính không là có hay là không; chân như cho đến bất tư nghì giới là có hay là không; khổ, tập, diệt, đạo thánh đế là có hay là không; tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi là có hay là không; bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc là có hay là không; tám giải thoát cho đến mười biến xứ là có hay là không; ba cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện là có hay là không; tịnh quán địa cho đến Như Lai địa là có hay là không; cực hỷ địa cho đến pháp vân địa là có hay là không; tất cả pháp môn đà-la-ni, pháp môn tam-ma-địa là có hay là không; năm nhãn, sáu thần thông là có hay là không; mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật là có hay là không; ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ là có hay là không; pháp không quên mất, tánh luôn an trú trong xả là có hay là không; nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là có hay là không; quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề là có hay là không; tất cả hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát là có hay là không; vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật là có hay là không; nhất thiết trí trí là có hay là không; hữu vi giới, vô vi giới là có hay là không?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Các vị Bồ-tát ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, là theo thế tục (cách nói thông thường của thế gian, chân lý quy ước) mà chỉ bày các pháp là có hay là không, chứ không theo thắng nghĩa (chân lý tối thượng, sự thật rốt ráo)."
Thiện Hiện lại hỏi: "Thế tục và thắng nghĩa có khác nhau không?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Chẳng phải ngoài thế tục ra riêng có thắng nghĩa. Vì sao vậy? Chân như của thế tục chính là thắng nghĩa. Các loài hữu tình vì điên đảo, chấp trước sai lầm nên đối với chân như này không biết, không thấy. Các vị Bồ-tát ma-ha-tát vì làm lợi ích cho họ, nên theo hình tướng thế tục mà chỉ bày các pháp là có hay là không, chứ chẳng phải theo thắng nghĩa. Lại nữa, Thiện Hiện, vô lượng hữu tình đối với các pháp như uẩn (các nhóm hợp thành con người) v.v. khởi lên ý tưởng là thật có hoặc ý tưởng là thật không, không thông đạt rằng các pháp chẳng phải có, chẳng phải không. Các vị Bồ-tát ma-ha-tát vì làm lợi ích cho họ, nên chỉ bày các uẩn v.v. là có hay là không, khiến các hữu tình nhân đó mà hiểu thấu các pháp như uẩn v.v. chẳng phải có, chẳng phải không, chứ chẳng phải muốn khiến họ chấp lấy tướng thật có hay thật không. Như vậy, Thiện Hiện, các vị Bồ-tát ma-ha-tát nên siêng năng tinh tiến, lìa bỏ sự chấp có chấp không, mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa."
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm sáu mươi ba.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm (sáu mươi) bốn (?).
Tam tạng pháp sư (vị thầy tinh thông cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video