Thiên 578 — Hội 2 · Phẩm 70 Hạnh Bồ-tát

 Phần thứ hai, phẩm "Hạnh Bồ-tát", thứ bảy mươi.

 Bấy giờ, Cụ thọ (tiếng tôn xưng bậc tỳ-kheo trưởng lão, đầy đủ tuổi đời và đức hạnh) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một trong mười đại đệ tử của Phật) thưa Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Ngài nói 'hạnh Bồ-tát, hạnh Bồ-tát', vậy pháp gì gọi là hạnh Bồ-tát?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Hạnh Bồ-tát, hạnh Bồ-tát, nghĩa là vì vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chánh, trọn khắp của Phật) mà đi trong vòng sinh tử, nên gọi là hạnh Bồ-tát."

 Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát: người phát nguyện tu hành thành Phật để cứu giúp tất cả chúng sinh) nên thực hành hạnh Bồ-tát ở chỗ nào?"

 Phật nói: "Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát ma-ha-tát nên thực hành hạnh Bồ-tát nơi cái không (tánh không: không có tự thể cố định) của sắc, thọ, tưởng, hành, thức (năm uẩn — năm nhóm hợp thành con người: thân thể vật chất, cảm giác, tri giác, các hoạt động tâm ý, sự nhận biết); nên thực hành hạnh Bồ-tát nơi cái không của nhãn xứ cho đến ý xứ (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); nên thực hành hạnh Bồ-tát nơi cái không của sắc xứ cho đến pháp xứ (sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, đối tượng của ý); nên thực hành hạnh Bồ-tát nơi cái không của nhãn giới cho đến ý giới (sáu giác quan xét như sáu yếu tố cấu thành); nên thực hành hạnh Bồ-tát nơi cái không của sắc giới cho đến pháp giới (sáu đối tượng xét như sáu yếu tố cấu thành, ở đây không phải là cõi Sắc); nên thực hành hạnh Bồ-tát nơi cái không của nhãn thức giới cho đến ý thức giới (sáu thức: sự nhận biết qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); nên thực hành hạnh Bồ-tát nơi cái không của nhãn xúc cho đến ý xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và thức); nên thực hành hạnh Bồ-tát nơi cái không của các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra (các cảm giác vui, khổ, không vui không khổ phát sinh từ sự tiếp xúc ấy); nên thực hành hạnh Bồ-tát nơi cái không của địa giới cho đến thức giới (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, hư không, thức); nên thực hành hạnh Bồ-tát nơi cái không của nhân duyên cho đến tăng thượng duyên (bốn loại điều kiện sinh ra sự vật: nguyên nhân trực tiếp; tâm niệm trước nối liền tâm niệm sau; đối tượng được nhận biết; các điều kiện trợ giúp hoặc không ngăn trở); nên thực hành hạnh Bồ-tát nơi cái không của vô minh cho đến lão tử (mười hai mắt xích nối nhau của vòng sinh tử, từ sự mê muội không hiểu sự thật cho đến già và chết).

 Nên nương bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa (sáu hạnh hoàn hảo đưa sang bờ giác: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định, trí tuệ) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương nội không cho đến vô tính tự tính không (các phương diện của tánh không, từ cái không của các giác quan bên trong cho đến cái không của tự tánh vốn không có tự tánh) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương chân như cho đến bất tư nghì giới (các tên gọi khác nhau của bản tánh chân thật của mọi pháp: chân như, pháp giới, pháp tánh... cho đến cảnh giới không thể nghĩ bàn) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương khổ, tập, diệt, đạo thánh đế (bốn chân lý cao quý: sự khổ, nguyên nhân của khổ, sự dứt khổ, con đường dứt khổ) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi (ba mươi bảy pháp tu hướng đến giác ngộ, bắt đầu bằng bốn phép quán niệm về thân, cảm giác, tâm, các pháp, và kết thúc bằng tám nhánh của con đường chánh) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương bốn tĩnh lự (bốn bậc thiền định của cõi Sắc) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương bốn vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ, bi, hỷ, xả) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương bốn định vô sắc (bốn bậc định của cõi Vô sắc, vượt khỏi mọi hình sắc) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương tám giải thoát (tám phép thiền giúp tâm thoát khỏi ràng buộc) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương tám thắng xứ (tám phép quán giúp tâm làm chủ, vượt trội đối với cảnh) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương chín thứ đệ định (chín bậc định vào theo thứ lớp, không xen tâm khác) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương mười biến xứ (mười phép quán một cảnh như đất, nước, lửa, gió, các màu... trùm khắp mọi nơi) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương ba cửa giải thoát (thấy mọi pháp là không, không có tướng để nắm bắt, không còn gì để mong cầu) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương mười địa (mười bậc tu của Bồ-tát) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương tất cả pháp môn đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, giữ gìn trọn vẹn giáo pháp) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương tất cả pháp môn tam-ma-địa (các phép định, tâm chuyên nhất vào một cảnh) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương năm nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương sáu thần thông (sáu năng lực siêu việt: đi lại biến hóa tự tại, thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, dứt sạch phiền não) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương mười lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả (lòng thương yêu ban vui, xót thương cứu khổ, vui theo điều lành, buông xả bình đẳng ở mức rộng lớn nhất) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám đức tánh riêng có của Phật, không chung với ai khác) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương pháp không quên mất (không bao giờ quên sót điều gì) và tánh luôn an trú trong xả (tâm luôn bình thản, buông xả) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương nhất thiết trí (trí biết toàn thể các pháp), đạo tướng trí (trí biết mọi con đường tu), nhất thiết tướng trí (trí biết mọi chi tiết, mọi tướng trạng của các pháp) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương việc trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương việc làm cho hữu tình (chúng sinh, loài có tâm thức) thành thục (dẫn dắt đến chỗ chín muồi về căn lành, đủ sức giác ngộ) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương việc khơi phát văn tự đà-la-ni (năng lực ghi nhớ thông qua chữ nghĩa) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương việc ngộ nhập văn tự đà-la-ni mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương việc ngộ nhập vô văn tự đà-la-ni (năng lực nắm giữ vượt ngoài chữ nghĩa) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương việc khơi phát biện tài vô ngại (tài nói năng, giảng giải không bị ngăn trở) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương hữu vi giới (lĩnh vực các pháp do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt) mà thực hành hạnh Bồ-tát; nên nương vô vi giới (lĩnh vực các pháp không do tạo tác, không sinh không diệt) mà thực hành hạnh Bồ-tát.

 Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành hạnh Bồ-tát như thế, thì cũng như vô thượng chánh đẳng bồ-đề của Phật, đối với các pháp không tạo ra hai tướng (không phân chia đối đãi). Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo, thấu suốt bản chất thật của mọi sự, đưa sang bờ giác ngộ) như thế, thì gọi là vì vô thượng chánh đẳng bồ-đề mà tu hạnh Bồ-tát. Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát ma-ha-tát nếu tu hạnh Bồ-tát được như thế, thì mau chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề."

 Bấy giờ, Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Ngài nói 'Phật-đà, Phật-đà', vậy theo nghĩa nào mà gọi là Phật-đà (bậc Giác ngộ)?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Vì có nghĩa là giác ngộ, nghĩa là chân thật, nghĩa là Bạc-già-phạm (bậc Thế Tôn, đầy đủ phước đức, đã phá trừ phiền não), nên gọi là Phật-đà. Lại nữa, Thiện Hiện, vì đối với các pháp chân thật đã hiện tiền giác ngộ một cách chân chánh và bình đẳng, nên gọi là Phật-đà. Lại nữa, Thiện Hiện, vì thông suốt pháp chân thật, nên gọi là Phật-đà. Lại nữa, Thiện Hiện, vì đối với tất cả pháp — cả bản tánh như thật vốn có và toàn bộ mọi sai biệt của chúng — đều giác biết không điên đảo, nên gọi là Phật-đà. Lại nữa, Thiện Hiện, vì trí không chướng ngại vận hành khắp ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) và các pháp vô vi, nên gọi là Phật-đà. Lại nữa, Thiện Hiện, vì đúng như thật mà mở bày giác ngộ cho tất cả hữu tình, khiến họ lìa điên đảo (thấy trái sự thật), nên gọi là Phật-đà."

 Bấy giờ, Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Ngài nói 'bồ-đề, bồ-đề', vậy theo nghĩa nào mà gọi là bồ-đề (giác ngộ)?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Bồ-đề có nghĩa là không, có nghĩa là chân như (bản tánh chân thật, như như không đổi của mọi sự vật), có nghĩa là thật tế (chỗ tột cùng chân thật), có nghĩa là pháp tánh (bản tánh của các pháp), có nghĩa là pháp giới (bản tánh chân thật chung của mọi pháp). Lại nữa, Thiện Hiện, vì dựa vào danh tướng giả lập, đặt bày lời nói mà giác ngộ chân thật điều cao tột, thù thắng, mầu nhiệm nhất, nên gọi là bồ-đề. Lại nữa, Thiện Hiện, nghĩa không thể phá hoại là nghĩa của bồ-đề; nghĩa không phân biệt là nghĩa của bồ-đề. Lại nữa, Thiện Hiện, vì là chân, là thật, không hư dối, không biến đổi, nên gọi là bồ-đề. Lại nữa, Thiện Hiện, vì chỉ là danh tướng giả đặt, không có gì thật có thể nắm bắt, nên gọi là bồ-đề. Lại nữa, Thiện Hiện, vì là sự giác ngộ cùng khắp, chân thật, thanh tịnh của chư Phật, nên gọi là bồ-đề. Lại nữa, Thiện Hiện, vì chư Phật nhờ đó mà đối với tất cả pháp, tất cả mọi loại tướng, đều hiện tiền giác ngộ một cách chân chánh và bình đẳng, nên gọi là bồ-đề."

 Bấy giờ, Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát ma-ha-tát vì bồ-đề mà tu hành sáu ba-la-mật-đa cho đến nhất thiết trí trí (trí tuệ biết rõ hết thảy mọi sự của Phật), thì đối với pháp nào là làm lợi hay làm tổn, làm tăng hay làm giảm, làm sinh hay làm diệt, làm nhiễm hay làm tịnh?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các vị Bồ-tát ma-ha-tát vì bồ-đề mà tu hành sáu ba-la-mật-đa cho đến nhất thiết trí trí, thì đối với tất cả pháp không làm lợi, không làm tổn, không làm tăng, không làm giảm, không làm sinh, không làm diệt, không làm nhiễm, không làm tịnh. Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy vì bồ-đề mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, đối với tất cả pháp đều lấy sự không có sở duyên (không có đối tượng để tâm bám vào) làm phương tiện, không vì lợi tổn, không vì tăng giảm, không vì sinh diệt, không vì nhiễm tịnh mà hiện tiền."

 Cụ thọ Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát vì bồ-đề mà tu hành sáu ba-la-mật-đa cho đến nhất thiết trí trí, đối với tất cả pháp đều lấy sự không có sở duyên làm phương tiện, không vì lợi tổn, không vì tăng giảm, không vì sinh diệt, không vì nhiễm tịnh mà hiện tiền, thì vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa làm sao nhiếp thọ (thu nhận, nắm giữ để tu tập) bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa? Làm sao nhiếp thọ nội không cho đến vô tính tự tính không? Làm sao nhiếp thọ chân như cho đến bất tư nghì giới? Làm sao nhiếp thọ khổ, tập, diệt, đạo thánh đế? Làm sao nhiếp thọ tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi? Làm sao nhiếp thọ bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc? Làm sao nhiếp thọ tám giải thoát cho đến mười biến xứ? Làm sao nhiếp thọ ba cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện? Làm sao nhiếp thọ các địa của Bồ-tát? Làm sao nhiếp thọ pháp môn đà-la-ni, pháp môn tam-ma-địa? Làm sao nhiếp thọ năm nhãn, sáu thần thông? Làm sao nhiếp thọ mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật? Làm sao nhiếp thọ pháp không quên mất, tánh luôn an trú trong xả? Làm sao nhiếp thọ nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí? Làm sao vượt qua các bậc Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu chứng), Độc giác (bậc tự mình ngộ đạo không cần thầy) v.v., đi vào chánh tánh ly sinh (địa vị chắc chắn của Bồ-tát, đã lìa hẳn thân phận phàm phu, không còn thoái lui) của Bồ-tát, rồi lần lượt chứng đắc nhất thiết trí trí?"

 Phật nói: "Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không do thấy có hai (không phân chia đối đãi) mà nhiếp thọ, tu hành sáu ba-la-mật-đa, cho đến không do thấy có hai mà lần lượt chứng đắc nhất thiết trí trí."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không do thấy có hai mà nhiếp thọ, tu hành sáu ba-la-mật-đa, cho đến không do thấy có hai mà lần lượt chứng đắc nhất thiết trí trí, thì làm sao Bồ-tát ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm cho đến tâm sau cùng luôn luôn tăng trưởng tất cả pháp lành?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát do thấy có hai mà tu hành, thì các pháp lành không được tăng trưởng. Vì sao vậy? Vì kẻ ngu phu dị sinh (phàm phu, người chưa vào dòng thánh, sinh ra theo đủ loại nghiệp khác nhau) đều dựa vào cái thấy có hai, nên pháp lành họ khởi lên không được tăng trưởng. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát không do thấy có hai mà tu hành, thì từ lúc mới phát tâm cho đến tâm sau cùng luôn luôn tăng trưởng tất cả pháp lành. Vì thế, Thiện Hiện, căn lành của các vị Bồ-tát ma-ha-tát bền chắc, trời, người, a-tu-la (một loài thần có phước lớn nhưng hay giận dữ, tranh đấu) v.v. trong thế gian không thể phá hoại khiến họ rơi xuống bậc Thanh văn, Độc giác v.v.; các pháp xấu ác, bất thiện đủ loại trong thế gian không thể khuất phục khiến những pháp lành có được khi họ thực hành sáu ba-la-mật-đa cho đến nhất thiết trí trí không được tăng trưởng. Như vậy, Thiện Hiện, các vị Bồ-tát ma-ha-tát nên thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không hai."

 Cụ thọ Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát ma-ha-tát vì căn lành mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa chăng?"

 Phật nói: "Không phải vậy. Các vị Bồ-tát ma-ha-tát không vì căn lành mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cũng không vì căn bất thiện mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Vì sao vậy? Vì lẽ thường của các vị Bồ-tát ma-ha-tát là như thế: nếu chưa gần gũi chư Phật Thế Tôn, nếu các căn lành chưa thật viên mãn, nếu chưa được nhiều bạn lành chân chính nhiếp thọ (che chở, dìu dắt), thì rốt cuộc không thể đạt được nhất thiết trí trí."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Làm sao Bồ-tát ma-ha-tát gần gũi chư Phật, viên mãn căn lành, được nhiều bạn lành chân chính nhiếp thọ, mà mau chứng đắc nhất thiết trí trí?"

 Phật nói: "Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm, gần gũi các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (danh hiệu Phật: bậc đáng được cúng dường, bậc giác ngộ chân chánh trọn khắp), nghe nói chánh pháp, tức là từ khế kinh (những bài kinh hợp với chân lý và căn cơ người nghe) cho đến luận nghị (những phần bàn luận, phân tích giáo lý) (mười hai thể loại kinh điển). Nghe rồi thì thọ trì (nhận lấy và giữ gìn), nhiều lần ôn tập cho thông thạo. Đã thông thạo rồi thì suy nghĩ quán xét. Quán xét rồi thì thấy sâu ý chỉ. Thấy ý chỉ rồi lại thấu suốt. Đã thấu suốt thì được đà-la-ni, khởi lên biện tài vô ngại, cho đến chứng đắc nhất thiết trí trí. Sinh ở bất cứ nơi nào, đối với giáo nghĩa chánh pháp đã nghe và giữ gìn đều thường không quên mất. Ở chỗ chư Phật gieo trồng rộng khắp căn lành; nhờ sức căn lành nhiếp thọ nên không rơi vào ác thú (các cõi xấu khổ: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh) và không sinh vào chỗ vô hạ (những hoàn cảnh không có điều kiện nghe pháp, tu đạo). Lại nhờ căn lành nhiếp thọ nên ý lạc (tâm ý mong muốn, chí hướng) được thanh tịnh; nhờ sức ý lạc thanh tịnh nắm giữ nên thường có thể không sai lệch mà làm cho hữu tình thành thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật. Lại nhờ căn lành nhiếp thọ nên thường không xa lìa bạn lành chân chính thanh tịnh, tức là các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, cùng chúng Bồ-tát ma-ha-tát, Độc giác, Thanh văn và những người khác có thể ngợi khen Phật, Pháp, Tăng (Tam bảo: đức Phật, giáo pháp, đoàn thể người tu). Như vậy, Thiện Hiện, các vị Bồ-tát ma-ha-tát gần gũi chư Phật, viên mãn căn lành, được nhiều bạn lành chân chính nhiếp thọ, nên mau chứng đắc được nhất thiết trí trí. Vì thế, Thiện Hiện, các vị Bồ-tát ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, muốn mau chứng đắc nhất thiết trí trí, thì nên siêng năng tinh tiến gần gũi chư Phật, nhiếp thọ và làm viên mãn các căn lành đã gieo trồng, phụng sự bạn lành, chớ sinh chán mỏi."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video