Phần thứ hai, phẩm "Tuần tự" (Tiệm thứ), thứ bảy mươi ba, đoạn một.
Bấy giờ cụ thọ (tiếng tôn xưng vị tỳ-kheo có tuổi đạo cao, nghĩa là "bậc đủ tuổi thọ, đáng kính") Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lẽ "không") bạch Phật rằng: Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Người còn trụ nơi "có tưởng" (còn mang những ý niệm nắm bắt hình tướng, cho rằng các sự vật thật có) thì không có thuận nhẫn (sự chấp nhận và an trụ thuận theo chân lý, mức hiểu biết ban đầu trước khi chứng ngộ hẳn). Người ấy cũng không có tu đạo, đắc quả, hiện quán (trực tiếp thấy rõ chân lý bằng trí tuệ). Vậy người trụ nơi "không tưởng" thì lẽ nào lại có thuận nhẫn, hoặc có Tịnh quán địa (giai đoạn đầu trong mười giai đoạn tu chung cho mọi người tu, lúc mới quán sát cho tâm trong sạch), và cứ thế cho đến Như Lai địa (giai đoạn cuối cùng, tức thành Phật), hoặc có tu Thánh đạo (con đường tu của bậc thánh), rồi nhờ tu Thánh đạo mà đoạn trừ các phiền não (những trạng thái làm tâm ô nhiễm và khổ não, như tham, giận, si mê)?
Vì bị phiền não ấy che lấp, ngăn trở, người ấy còn không chứng được các giai đoạn ứng với Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và Độc giác (người tự giác ngộ một mình, không cần thầy, nhờ quán lẽ nhân duyên). Huống chi là vào được chánh tính ly sinh của Bồ-tát (chỗ chắc chắn đi vào con đường đúng của bậc thánh, lìa hẳn thân phận phàm phu; với Bồ-tát thì từ đó không còn thoái lui). Nếu không vào được chánh tính ly sinh của Bồ-tát, lẽ nào chứng được nhất thiết trí trí (trí biết hết thảy mọi điều, trí tuệ tột cùng của Phật)? Nếu không chứng được nhất thiết trí trí, làm sao dứt hẳn mãi mãi sự nối tiếp của mọi phiền não và tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại do phiền não đã huân tập từ lâu đời)? Thế Tôn! Nếu tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) đều không có gì cả, không sinh không diệt, không nhiễm không tịnh, các pháp như thế đã hoàn toàn không sinh, thì lẽ nào chứng được nhất thiết trí trí?
Phật bảo Thiện Hiện: Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Người trụ nơi không tưởng cũng không có thuận nhẫn, và cứ thế cho đến cũng không có việc dứt hẳn sự nối tiếp của phiền não và tập khí. Nếu tất cả các pháp đều không có gì cả, không sinh không diệt, không nhiễm không tịnh, các pháp như thế đã hoàn toàn không sinh, thì lẽ nào chứng được nhất thiết trí trí.
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc tu hành cầu thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh; "Ma-ha-tát" nghĩa là "bậc lớn") khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa (trí tuệ hoàn hảo đưa sang bờ giác ngộ, thấy rõ thật tướng các pháp là không), thì có tưởng "có", có tưởng "không" chăng? Có tưởng về sắc (thân thể, vật chất), tưởng về thọ (cảm giác), tưởng (sự nhận biết, hình dung), hành (các hoạt động tạo tác của tâm), thức (sự phân biệt, nhận biết) chăng? Cứ thế cho đến có tưởng về nhất thiết trí trí chăng? Có tưởng về việc dứt hẳn sự nối tiếp của mọi phiền não và tập khí chăng?
Có tưởng về sắc và tưởng về sự đoạn trừ sắc chăng? Có tưởng về thọ, tưởng, hành, thức và tưởng về sự đoạn trừ thọ, tưởng, hành, thức chăng? Có tưởng về nhãn xứ cho đến ý xứ (sáu "xứ" bên trong, tức sáu giác quan làm chỗ dựa cho nhận biết: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) và tưởng về sự đoạn trừ nhãn xứ cho đến ý xứ chăng? Có tưởng về sắc xứ cho đến pháp xứ (sáu đối tượng bên ngoài: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật chạm, các đối tượng của ý) và tưởng về sự đoạn trừ sắc xứ cho đến pháp xứ chăng? Có tưởng về nhãn giới cho đến ý giới ("giới" là các yếu tố cấu thành kinh nghiệm; đây là sáu giác quan) và tưởng về sự đoạn trừ nhãn giới cho đến ý giới chăng? Có tưởng về sắc giới cho đến pháp giới (sáu yếu tố đối tượng) và tưởng về sự đoạn trừ sắc giới cho đến pháp giới chăng? Có tưởng về nhãn thức giới cho đến ý thức giới (sáu yếu tố nhận thức: thấy, nghe, ngửi, nếm, biết xúc chạm, ý biết) và tưởng về sự đoạn trừ nhãn thức giới cho đến ý thức giới chăng?
Có tưởng về nhãn xúc cho đến ý xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và thức, từ mắt cho đến ý) và tưởng về sự đoạn trừ nhãn xúc cho đến ý xúc chăng? Có tưởng về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên, và tưởng về sự đoạn trừ các cảm thọ ấy chăng? Có tưởng về địa giới cho đến thức giới (sáu yếu tố lớn: đất, nước, lửa, gió, khoảng không và thức) và tưởng về sự đoạn trừ địa giới cho đến thức giới chăng? Có tưởng về nhân duyên cho đến tăng thượng duyên (bốn loại điều kiện sinh ra sự vật: nhân duyên – nguyên nhân trực tiếp; đẳng vô gián duyên – điều kiện nối tiếp liền nhau của tâm; sở duyên duyên – đối tượng làm điều kiện; tăng thượng duyên – mọi điều kiện hỗ trợ hoặc không ngăn trở) và tưởng về sự đoạn trừ nhân duyên cho đến tăng thượng duyên chăng?
Có tưởng về tham, giận, si và tưởng về sự đoạn trừ tham, giận, si chăng? Có tưởng về vô minh (sự mê mờ không thấy chân lý, mắt xích đầu tiên của chuỗi mười hai nhân duyên dẫn tới sinh tử) cho đến già chết, sầu, than, khổ, lo, não, và tưởng về sự đoạn trừ vô minh cho đến già chết, sầu, than, khổ, lo, não chăng? Có tưởng về Khổ thánh đế (chân lý cao quý thứ nhất: đời là khổ) và tưởng về sự đoạn trừ Khổ thánh đế chăng? Có tưởng về Khổ tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân tập hợp sinh ra khổ) và tưởng về sự đoạn trừ nó chăng? Có tưởng về Khổ diệt thánh đế (chân lý về sự chấm dứt khổ) và tưởng về sự đoạn trừ nó chăng? Có tưởng về Thánh đế con đường chứng sự diệt khổ và tưởng về sự đoạn trừ nó chăng? Cứ thế cho đến có tưởng về nhất thiết trí trí và tưởng về sự chứng nhất thiết trí trí chăng? Có tưởng về sự nối tiếp của mọi phiền não, tập khí cần đoạn trừ và tưởng về việc dứt hẳn sự nối tiếp ấy chăng?
Phật bảo Thiện Hiện: Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa thì đối với tất cả các pháp đều không có "có tưởng", cũng không có "không tưởng". Nếu không có "có tưởng", cũng không có "không tưởng", thì nên biết chính đó là thuận nhẫn của Bồ-tát, cũng là tu đạo, cũng là đắc quả, cũng là hiện quán.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát lấy vô tính (không có bản chất cố định riêng) làm Thánh đạo, lấy vô tính làm hiện quán, thấu suốt rằng tất cả các pháp đều lấy vô tính làm tự tính (bản chất tự có của riêng mình). Do nhân duyên ấy, nên biết tất cả các pháp đều lấy vô tính làm tự tính của chúng.
Cụ thọ Thiện Hiện liền bạch Phật: Nếu tất cả các pháp đều lấy vô tính làm tự tính, thì vì sao đấng Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: Như Lai – bậc đến từ chân lý như thật; Ứng – bậc xứng đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác – bậc giác ngộ chân chánh và trọn vẹn), sau khi trực tiếp giác ngộ trọn vẹn rằng tất cả các pháp lấy vô tính làm tính, thì được gọi là Phật, và đối với tất cả các pháp cùng mọi cảnh giới đều vận dụng tự tại?
Phật bảo Thiện Hiện: Đúng vậy, đúng vậy. Tất cả các pháp đều lấy vô tính làm tự tính. Thuở xưa khi ta tu học đạo Bồ-tát, ta thực hành không sai lệch các Ba-la-mật-đa (hạnh tu hoàn hảo đưa người sang bờ giác ngộ) là bố thí, tịnh giới (giữ giới trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhịn, chịu đựng), tinh tấn (siêng năng), tĩnh lự (thiền định) và bát-nhã (trí tuệ). Nhờ vậy ta lìa các dục và các pháp xấu ác, bất thiện, có tầm (sự tìm xét thô của tâm), có tứ (sự dò xét tinh tế của tâm), có niềm vui và an lạc sinh ra do lìa dục, vào tầng Tĩnh lự thứ nhất (tầng thiền định thứ nhất) và an trụ trọn vẹn. Cứ thế cho đến dứt vui, dứt khổ, trước đó mừng và lo đã mất, không khổ không vui, tâm buông xả, chánh niệm trong sạch, vào tầng Tĩnh lự thứ tư và an trụ trọn vẹn.
Lúc ấy, đối với các tầng tĩnh lự và các chi phần của tĩnh lự (các yếu tố cấu thành mỗi tầng thiền, như tầm, tứ, hỷ, lạc...), ta tuy khéo nắm bắt tướng trạng mà không chấp giữ; không sinh đắm say mùi vị của chúng; đối với chúng hoàn toàn không thấy có gì để đạt được. Lúc ấy, đối với bốn tầng tĩnh lự, ta thấy tướng hành của chúng trong sạch, không phân biệt gì. Lúc ấy, đối với các tầng tĩnh lự và chi phần của tĩnh lự, ta tuy đã rất thuần thục nhưng không nhận lấy quả báo có được từ chúng (tức không sinh vào các cõi trời tương ứng), mà chỉ nương vào tĩnh lự để khiến tâm phát khởi các trí thông: thần cảnh (đi lại, biến hóa tự tại), thiên nhĩ (nghe được mọi âm thanh xa gần), tha tâm (biết tâm người khác), túc trụ (nhớ các đời trước) và thiên nhãn (thấy mọi hình sắc xa gần và sự sinh tử của chúng sinh). Đối với năm thần thông này, ta tuy khéo nắm bắt tướng trạng nhưng không chấp giữ, cũng không ưa thích đắm say; đối với mọi cảnh giới của thần thông, ta hoàn toàn không thấy có gì để đạt được, cũng không phân biệt, an trụ như khoảng hư không.
Lúc ấy, ta quán tất cả các pháp đều bình đẳng, bình đẳng lấy vô tính làm tính, và bằng trí bát-nhã tương ứng với một sát-na (khoảnh khắc cực ngắn), ta chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh và trọn vẹn của Phật). Nghĩa là biết đúng như thật: đây là Khổ thánh đế (chân lý cao quý về khổ), đây là Tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ), đây là Diệt thánh đế (chân lý về sự chấm dứt khổ), đây là Đạo thánh đế (chân lý về con đường dứt khổ); tất cả đều cùng một tướng, tức là không có tướng, và cái không tướng ấy cũng không có gì cả. Do đó ta thành tựu vô lượng, vô số công đức nhiệm mầu không thể nghĩ bàn như: mười trí lực của Như Lai (mười năng lực hiểu biết đặc biệt của Phật, như biết rõ điều hợp lý và không hợp lý, biết quả báo của nghiệp...), bốn điều không sợ hãi (bốn sự tự tin hoàn toàn khi thuyết pháp), bốn trí hiểu biết không ngăn ngại (thông suốt về giáo pháp, ý nghĩa, ngôn từ và tài biện thuyết), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả (lòng thương ban vui, thương cứu khổ, vui theo điều lành của người, và tâm bình đẳng buông xả, tất cả ở mức rộng lớn vô hạn), cùng mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất chỉ riêng Phật có, không chung với hàng Thanh văn, Độc giác).
Bằng trí tuệ nhiệm mầu của Phật, ta xếp đặt các hữu tình (chúng sinh, loài có tình thức) thành ba nhóm khác nhau: nhóm chánh tính định (nhóm chắc chắn sẽ đi đúng đường đến giải thoát), nhóm tà tính định (nhóm chắc chắn đi theo đường tà, như kẻ phạm tội nặng) và nhóm bất định (nhóm chưa chắc chắn, gặp duyên tốt thì đi lên, gặp duyên xấu thì đi xuống). Sau khi xếp đặt ba nhóm như thế, ta tùy theo chỗ thích hợp của họ mà dùng phương tiện giáo hóa dẫn dắt, khiến họ được lợi ích và an vui thù thắng.
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: Vì sao đấng Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, ở trong cái tính "vô tính" của tất cả các pháp, lại khởi được bốn tầng tĩnh lự, phát được năm thần thông, chứng Đại Bồ-đề (sự giác ngộ lớn), đủ các công đức, xếp đặt và làm lợi lạc cho hữu tình ba nhóm?
Phật bảo Thiện Hiện: Nếu các dục và các pháp xấu ác, bất thiện... mà có chút ít tự tính, hoặc lấy tha tính (tính chất của cái khác) làm tự tính, thì thuở xưa khi tu hạnh Bồ-tát, ta đã không thể thấu suốt rằng tất cả các dục và các pháp xấu ác, bất thiện... đều lấy vô tính làm tự tính, để rồi lìa các dục ác ấy mà vào tầng Tĩnh lự thứ nhất, cho đến vào được tầng Tĩnh lự thứ tư và an trụ trọn vẹn. Vì các dục và các pháp xấu ác, bất thiện... hoàn toàn không có tự tính, cũng không có tha tính, mà chỉ lấy vô tính làm tự tính, nên thuở xưa khi tu hạnh Bồ-tát, ta thấu suốt rằng các dục và các pháp xấu ác, bất thiện... đều lấy vô tính làm tự tính, rồi lìa các dục ác ấy mà vào tầng Tĩnh lự thứ nhất, cho đến vào được tầng Tĩnh lự thứ tư.
Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu năm thần thông có chút ít tự tính, hoặc lấy tha tính làm tự tính, thì thuở xưa khi tu hạnh Bồ-tát, ta đã không thể thấu suốt rằng tất cả thần thông đều lấy vô tính làm tự tính, để rồi phát khởi đủ loại thần thông tự tại, đối với mọi cảnh giới vận dụng nhiệm mầu không ngăn ngại. Vì các thần thông hoàn toàn không có tự tính, cũng không có tha tính, mà chỉ lấy vô tính làm tự tính, nên thuở xưa khi tu hạnh Bồ-tát, ta thấu suốt rằng thần thông đều lấy vô tính làm tự tính, rồi phát khởi đủ loại thần thông tự tại, đối với mọi cảnh giới vận dụng nhiệm mầu không ngăn ngại.
Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của Phật có chút ít tự tính, hoặc lấy tha tính làm tự tính, thì thuở xưa khi tu hạnh Bồ-tát, ta đã không thể thấu suốt rằng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề và các công đức của chư Phật đều lấy vô tính làm tự tính, để rồi chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, đủ các công đức. Vì Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề và các công đức của Phật hoàn toàn không có tự tính, cũng không có tha tính, mà chỉ lấy vô tính làm tự tính, nên thuở xưa khi tu hạnh Bồ-tát, ta thấu suốt rằng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề đều lấy vô tính làm tự tính, rồi chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, đủ các công đức.
Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu các hữu tình có chút ít tự tính, hoặc lấy tha tính làm tự tính, thì sau khi thành Phật, ta đã không thể thấu suốt rằng tất cả hữu tình đều lấy vô tính làm tự tính, để rồi xếp đặt hữu tình thành ba nhóm khác nhau, tùy chỗ thích hợp mà dùng phương tiện giáo hóa dẫn dắt, khiến họ được lợi ích và an vui thù thắng. Vì các hữu tình hoàn toàn không có tự tính, cũng không có tha tính, mà chỉ lấy vô tính làm tự tính, nên sau khi thành Phật, ta thấu suốt rằng hữu tình đều lấy vô tính làm tự tính, rồi xếp đặt hữu tình thành ba nhóm khác nhau, tùy chỗ thích hợp mà dùng phương tiện giáo hóa dẫn dắt, khiến họ được lợi ích và an vui thù thắng.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm sáu mươi lăm.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười sáu (?).
Tam tạng pháp sư (vị thầy tinh thông cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của nhà vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video