Thiên 590 — Hội 2 · Phẩm 76 Tướng các đức · phần 3
Hội thứ hai, phẩm Chúng Đức Tướng (phẩm nói về các tướng mạo của muôn công đức) thứ bảy mươi sáu, phần ba. Lại nữa, Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lý "không")! Tám mươi tùy hảo (tám mươi nét đẹp phụ đi kèm ba mươi hai tướng tốt chính trên thân Phật) là như sau. Móng tay của Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đã đến từ chân lý như thật) hẹp dài, mỏng, mịn bóng, sáng sạch tươi trong như đồng đỏ thượng hạng. Đó là thứ nhất. Ngón tay, ngón chân của Như Lai tròn, thon dài, đều đặn ngay thẳng, mềm mại, đốt xương không lộ ra. Đó là thứ hai. Tay chân của Như Lai bên nào cũng bằng nhau, không sai khác; khoảng giữa các ngón đều khít đầy. Đó là thứ ba. Tay chân của Như Lai tròn đầy vừa ý, mềm, sạch, bóng láng, màu như hoa sen. Đó là thứ tư. Gân mạch của Như Lai đan kết bền chắc, chìm sâu không lộ ra. Đó là thứ năm. Hai mắt cá chân của Như Lai đều ẩn, không lộ ra. Đó là thứ sáu. Như Lai đi đứng bước thẳng tới, khoan thai thận trọng như voi chúa lớn. Đó là thứ bảy. Như Lai đi đứng dáng vẻ uy nghi, chỉnh tề nghiêm trang như sư tử chúa. Đó là thứ tám. Như Lai đi đứng yên ổn bằng phẳng, khoan thai có thứ lớp, bước không dài quá cũng không ngắn quá, giống như trâu chúa. Đó là thứ chín. Như Lai đi đứng, lúc tiến lúc dừng dáng vẻ thanh nhã, giống như ngỗng chúa. Đó là thứ mười. Khi Như Lai quay nhìn lại thì bao giờ cũng xoay về bên phải, như voi chúa lớn, cả thân xoay theo. Đó là thứ mười một. Các khớp tay chân của Như Lai thon dần đều tròn, được sắp đặt khéo đẹp. Đó là thứ mười hai. Các khớp xương của Như Lai đan kết vào nhau không kẽ hở, như rồng cuộn. Đó là thứ mười ba. Đầu gối của Như Lai được sắp đặt khéo đẹp, bền chắc, tròn đầy. Đó là thứ mười bốn. Chỗ kín của Như Lai có đường vân đẹp đẽ, uy thế đầy đủ, tròn đầy trong sạch. Đó là thứ mười lăm. Thân thể Như Lai trơn mịn mềm mại, sáng tươi trong sạch, bụi bẩn không bám. Đó là thứ mười sáu. Dáng thân Như Lai đôn hậu nghiêm trang, không sợ hãi, chẳng bao giờ khiếp nhược. Đó là thứ mười bảy. Thân thể Như Lai bền chắc, chặt chẽ, các phần liền khít khéo léo với nhau. Đó là thứ mười tám. Thân thể Như Lai yên định, vững vàng nặng nề, chưa từng lay động, tròn đầy không hư hoại. Đó là thứ mười chín. Thân tướng Như Lai giống như vua của các vị tiên, khắp chung quanh đoan chính nghiêm trang, sáng sạch không chút vẩn đục. Đó là thứ hai mươi. Thân Như Lai có vầng hào quang tròn bao quanh, lúc đi, đứng… lúc nào cũng tự chiếu sáng. Đó là thứ hai mươi mốt. Bụng Như Lai hình dáng vuông vắn không khuyết, mềm mại, không lộ ra, được các tướng tốt trang nghiêm. Đó là thứ hai mươi hai. Rốn của Như Lai (?) sâu, xoáy về bên phải, tròn đẹp, trong sạch bóng láng. Đó là thứ hai mươi ba. Rốn Như Lai dày, không lõm không lồi, chung quanh đẹp đẽ. Đó là thứ hai mươi bốn. Da Như Lai không hề có ghẻ lở, hắc lào, cũng không có các khuyết điểm như nốt ruồi đen, mụn cóc, bướu thịt. Đó là thứ hai mươi lăm. Lòng bàn tay Như Lai đầy đặn mềm mại, gan bàn chân bằng phẳng. Đó là thứ hai mươi sáu. Đường chỉ tay của Như Lai sâu, dài, rõ, thẳng, tươi nhuận, không đứt đoạn. Đó là thứ hai mươi bảy. Màu môi Như Lai sáng nhuận, đỏ tươi, như quả tần-bà (một loại quả ở Ấn Độ có màu đỏ tươi), môi trên môi dưới cân xứng. Đó là thứ hai mươi tám. Khuôn mặt Như Lai không dài không ngắn, không lớn không nhỏ, vừa đúng chừng mực, đoan chính nghiêm trang. Đó là thứ hai mươi chín. Lưỡi Như Lai mềm, mỏng, rộng, dài, màu như đồng đỏ. Đó là thứ ba mươi. Như Lai phát tiếng uy vang sâu xa, như voi chúa rống, sáng rõ trong suốt. Đó là thứ ba mươi mốt. Âm điệu của Như Lai hay đẹp đầy đủ, như tiếng vọng trong hang sâu. Đó là thứ ba mươi hai. Mũi Như Lai cao, dài và thẳng, lỗ mũi không lộ ra. Đó là thứ ba mươi ba. Các răng của Như Lai vuông vức, trắng tươi. Đó là thứ ba mươi bốn. Các răng nanh của Như Lai tròn trắng, sáng sạch, nhọn dần. Đó là thứ ba mươi lăm. Mắt Như Lai trong sáng, tròng xanh lòng trắng phân minh. Đó là thứ ba mươi sáu. Mắt Như Lai dài rộng như cánh hoa sen xanh, rất đáng yêu thích. Đó là thứ ba mươi bảy. Lông mi trên dưới của Như Lai đều đặn, dày, không bạc. Đó là thứ ba mươi tám. Hai hàng lông mày của Như Lai dài mà không bạc, khít mà mảnh mềm. Đó là thứ ba mươi chín. Hai hàng lông mày của Như Lai mượt đẹp, thuận theo thứ lớp, màu xanh biếc như ngọc lưu ly. Đó là thứ bốn mươi. Hai hàng lông mày của Như Lai cao rõ, bóng nhuận, hình như vầng trăng non. Đó là thứ bốn mươi mốt. Tai Như Lai dày, rộng lớn, dài, vành tai và dái tai hoàn chỉnh. Đó là thứ bốn mươi hai. Hai tai Như Lai đẹp đẽ, ngang bằng nhau, không có khuyết điểm nào. Đó là thứ bốn mươi ba. Dung mạo dáng vẻ của Như Lai khiến người nhìn thấy không bị tổn hại, không sinh lòng tham đắm, ai cũng sinh lòng yêu kính. Đó là thứ bốn mươi bốn. Trán Như Lai rộng, tròn đầy, bằng phẳng ngay ngắn, hình tướng đẹp lạ. Đó là thứ bốn mươi lăm. Thân Như Lai từ trên xuống dưới tròn đầy, như sư tử chúa, uy nghiêm không ai sánh. Đó là thứ bốn mươi sáu. Tóc Như Lai dài, xanh biếc, dày, không bạc. Đó là thứ bốn mươi bảy. Tóc Như Lai thơm sạch, mảnh mềm, mượt mà, xoắn xoay. Đó là thứ bốn mươi tám. Tóc Như Lai ngay ngắn không rối, cũng không lẫn lộn. Đó là thứ bốn mươi chín. Tóc Như Lai bền chắc không đứt, mãi mãi không rụng (?). Đó là thứ năm mươi. Tóc Như Lai bóng mượt đẹp lạ, bụi bẩn không bám. Đó là thứ năm mươi mốt. Thân Như Lai bền chắc đầy đặn, hơn cả Na-la-diên (vị thần lực sĩ có sức mạnh vô song). Đó là thứ năm mươi hai. Thân thể Như Lai cao lớn, đoan chính ngay thẳng. Đó là thứ năm mươi ba. Các lỗ trên thân Như Lai (mắt, tai, mũi, miệng…) đều trong sạch, tròn đẹp. Đó là thứ năm mươi bốn. Sức mạnh thân thể Như Lai vượt bậc, không ai sánh bằng. Đó là thứ năm mươi lăm. Thân tướng Như Lai ai cũng ưa nhìn, nhìn mãi không chán. Đó là thứ năm mươi sáu. Khuôn mặt Như Lai dài rộng vừa vặn, trắng trong sáng sạch như trăng tròn mùa thu. Đó là thứ năm mươi bảy. Vẻ mặt Như Lai thư thái, sáng sủa, mỉm cười và chủ động nói trước, chỉ quay mặt về phía người, không quay lưng lại. Đó là thứ năm mươi tám. Mặt Như Lai bóng nhuận, vui hòa, không hề nhăn nhó, không có các lỗi như mặt tái xanh hay đỏ gay. Đó là thứ năm mươi chín. Thân thể Như Lai trong sạch không cáu bẩn, không bao giờ hôi hám. Đó là thứ sáu mươi. Từ mọi lỗ chân lông trên thân Như Lai thường tỏa ra hương thơm vi diệu như ý. Đó là thứ sáu mươi mốt. Miệng Như Lai thường tỏa ra hương thơm cao quý bậc nhất. Đó là thứ sáu mươi hai. Đầu Như Lai tròn đều đẹp đẽ, như quả mạt-đạt-na (một loại quả tròn đẹp ở Ấn Độ), cũng như chiếc lọng cõi trời. Đó là thứ sáu mươi ba. Lông trên thân Như Lai xanh biếc sáng sạch như cổ chim công, có ánh hồng điểm tô, màu như đồng đỏ. Đó là thứ sáu mươi bốn. Tiếng giảng pháp của Như Lai tùy theo số người nghe nhiều hay ít mà không thừa không thiếu, đúng lý không sai. Đó là thứ sáu mươi lăm. Đỉnh đầu Như Lai không ai có thể nhìn thấy được. Đó là thứ sáu mươi sáu. Ngấn đốt ở ngón tay ngón chân của Như Lai rõ ràng (?), trang nghiêm đẹp đẽ, màu như đồng đỏ. Đó là thứ sáu mươi bảy. Khi Như Lai đi, chân cách mặt đất chừng bốn ngón tay mà vẫn hiện dấu vân in trên đất. Đó là thứ sáu mươi tám. Như Lai tự giữ mình, không cần người khác hộ vệ, thân không nghiêng lệch, lay động, cũng không uốn éo. Đó là thứ sáu mươi chín. Uy đức của Như Lai vang xa khắp tất cả; kẻ có lòng ác thấy Ngài thì vui, người đang sợ hãi thấy Ngài thì yên. Đó là thứ bảy mươi. Tiếng nói của Như Lai không cao không thấp, thuận theo ý chúng sinh mà nói lời hòa nhã vui vẻ. Đó là thứ bảy mươi mốt. Như Lai có thể theo tiếng nói và sở thích của từng loài hữu tình (chúng sinh, các loài có tình cảm, có tâm thức) mà thuyết pháp. Đó là thứ bảy mươi hai. Như Lai dùng một âm thanh duy nhất diễn nói chánh pháp mà từng loài hữu tình đều hiểu được. Đó là thứ bảy mươi ba. Như Lai thuyết pháp đều theo thứ lớp, bao giờ cũng có nhân duyên, không lời nào là không tốt lành. Đó là thứ bảy mươi bốn. Như Lai nhìn các loài hữu tình một cách bình đẳng, khen điều thiện, chê điều ác mà không có yêu ghét. Đó là thứ bảy mươi lăm. Việc Như Lai làm thì trước xem xét kỹ rồi mới làm, khuôn phép đầy đủ, khiến người khác nhận biết được điều thiện, điều trong sạch. Đó là thứ bảy mươi sáu. Tướng tốt và nét đẹp của Như Lai thì không một hữu tình nào có thể nhìn cho hết được. Đó là thứ bảy mươi bảy. Xương đỉnh đầu của Như Lai chắc thật, tròn đầy. Đó là thứ bảy mươi tám. Dung nhan Như Lai thường trẻ, không già, ưa đi lại những nơi cũ (?). Đó là thứ bảy mươi chín. Tay chân và trước ngực của Như Lai đều có hình xoáy cát tường (hình xoáy tượng trưng điềm lành, vui mừng, như chữ vạn), đường vân như nét vẽ hoa văn, màu như son đỏ. Đó là thứ tám mươi. Như vậy gọi là tám mươi tùy hảo. Thiện Hiện! Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (Ứng: bậc xứng đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác: bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn, khắp cả) vì thành tựu các tướng tốt và nét đẹp như vậy, nên hào quang trên thân tự nhiên chiếu khắp tam thiên đại thiên thế giới (một cõi rất lớn gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ), không chỗ nào không đầy khắp. Nếu khởi ý thì liền có thể chiếu khắp vô lượng, vô biên, vô số thế giới. Nhưng vì thương xót các hữu tình, Ngài thu hào quang lại, thường chỉ chiếu mỗi phía một tầm (đơn vị đo, khoảng một sải tay). Nếu buông hào quang ra thì mọi ánh sáng như mặt trời, mặt trăng… đều không hiện nữa; các loài hữu tình sẽ không biết được ngày đêm, nửa tháng, tháng, mùa, năm; công việc làm ăn có việc không thành. Tiếng Phật tự nhiên vang khắp tam thiên đại thiên thế giới. Nếu khởi ý thì liền có thể vang đầy khắp vô lượng, vô biên, vô số thế giới. Nhưng vì làm lợi ích, an vui cho các hữu tình, tiếng ấy tùy theo số người nghe mà không thiếu không thừa. Thiện Hiện! Những công đức và lợi ích thù thắng như vậy, Ta từ trước, khi còn ở địa vị Bồ-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo thấy rõ thực tướng các pháp, đưa người sang bờ giải thoát), đã thành tựu được. Cho nên nay tướng tốt và nét đẹp tròn đầy trang nghiêm, hữu tình nào thấy cũng vui mừng, đều được lợi ích an vui thù thắng. Như vậy, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh) khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, có thể dùng hai thứ bố thí là của cải và giáo pháp để nhiếp phục (thu hút, gom về và dắt dẫn) các hữu tình; đó là pháp rất lạ lùng, hiếm có. Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát dùng việc ái ngữ (nói lời dịu dàng, thương yêu) để nhiếp phục các hữu tình? Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, dùng giọng nói dịu dàng vì các loài hữu tình mà trước hết nói về bố thí ba-la-mật-đa (hạnh cho đi hoàn hảo), kế đến nói về tịnh giới ba-la-mật-đa (hạnh giữ giới trong sạch hoàn hảo), kế đến nói về an nhẫn ba-la-mật-đa (hạnh nhẫn chịu hoàn hảo), kế đến nói về tinh tiến ba-la-mật-đa (hạnh siêng năng hoàn hảo), kế đến nói về tĩnh lự ba-la-mật-đa (hạnh thiền định hoàn hảo), sau cùng nói về Bát-nhã Ba-la-mật-đa, khéo léo dùng phương tiện để nhiếp phục họ. Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, dùng giọng nói dịu dàng mà thường nói về sáu ba-la-mật-đa này để nhiếp phục các loài hữu tình. Vì sao vậy? Vì sáu ba-la-mật-đa này có thể thu gồm khắp mọi pháp lành. Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát dùng việc lợi hành (làm những việc đem lại lợi ích cho người) để nhiếp phục các hữu tình? Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, trong suốt thời gian dài lâu dùng đủ mọi cách khéo léo khuyên các hữu tình siêng năng tu học bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa, cùng các pháp lành thù thắng khác, luôn không biếng nhác bỏ dở. Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát dùng việc đồng sự (cùng sống, cùng làm việc với người khác) để nhiếp phục các hữu tình? Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, dùng thần thông (năng lực siêu nhiên) thù thắng và sức đại nguyện, hiện thân ở trong địa ngục, bàng sinh (loài súc vật), cõi quỷ, cõi người, cõi trời…, cùng làm công việc như họ, khéo léo nhiếp phục họ, khiến họ được lợi ích an vui thù thắng. Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát có thể dùng bố thí, ái ngữ, lợi hành, đồng sự như vậy để nhiếp phục các hữu tình; đó là pháp rất lạ lùng, hiếm có. Lại nữa, Thiện Hiện! Ta dùng Phật nhãn (con mắt của Phật, thấy biết tất cả) nhìn khắp các thế giới ở mười phương nhiều như cát sông Căng-già (sông Hằng ở Ấn Độ), thấy có những vị Bồ-tát Ma-ha-tát hiếm có, khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, răn dạy và truyền dạy các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khác rằng: "Lại đây, thiện nam tử! Ông nên khéo học để phát khởi các pháp môn đà-la-ni về chữ (đà-la-ni: năng lực ghi nhớ, nắm giữ mọi pháp không quên; ở đây là pháp môn dùng các chữ để thâu tóm mọi nghĩa). Nghĩa là nên khéo học một chữ, hai chữ, cho đến mười chữ; như vậy cho đến hai mươi, ba mươi, cho đến một trăm, một nghìn, một vạn, cho đến vô số chữ, phát khởi một cách tự tại. Lại nên khéo học rằng tất cả lời nói đều nhập vào một chữ, hoặc nhập vào hai chữ, cho đến mười chữ; như vậy cho đến hoặc nhập vào hai mươi, hoặc nhập vào ba mươi, cho đến một trăm, một nghìn, một vạn, cho đến vô số chữ, phát khởi một cách tự tại. Lại nên khéo học rằng trong một chữ thu gồm tất cả các chữ, trong tất cả các chữ thu gồm một chữ, phát khởi một cách tự tại. Lại nên khéo học rằng một chữ có thể thu gồm bốn mươi hai chữ cái gốc (bảng bốn mươi hai chữ cái căn bản dùng trong pháp môn đà-la-ni), bốn mươi hai chữ cái gốc có thể thu gồm một chữ." Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nên khéo học như vậy: bốn mươi hai chữ nhập vào một chữ, một chữ cũng nhập vào bốn mươi hai chữ. Học như vậy rồi thì đối với các chữ phát khởi được sự khéo léo thông thạo. Khi đã thông thạo trong việc phát khởi chữ, lại đối với cái "không có chữ" mà phát khởi được sự thông thạo. Như các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác thông thạo về pháp, thông thạo về chữ; vì thông thạo về các pháp, các chữ nên đối với cái "không có chữ" cũng được thông thạo. Nhờ thông thạo nên có thể vì hữu tình mà nói pháp có chữ, nói pháp không có chữ; vì pháp không có chữ mà nói pháp có chữ. Vì sao vậy? Vì ngoài chữ và không chữ ra thì không có Phật pháp nào khác (?); vượt qua tất cả các chữ mới gọi là Phật pháp chân thật. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp, tất cả hữu tình đều là tất cánh không (rốt ráo trống rỗng, hoàn toàn không có thực thể) và vô tế không (trống rỗng, không có bờ mé trước sau). Cụ thọ (cách gọi tôn kính đối với vị tỳ-kheo lâu năm, đức hạnh) Thiện Hiện thưa rằng: Bạch Thế Tôn! Nếu tất cả các pháp, tất cả hữu tình đều vì là tất cánh không, vô tế không mà vượt qua các chữ, thì tự tính (bản chất tự có, riêng có) của tất cả các pháp, tất cả hữu tình rốt ráo đều không thể nắm bắt được. Vậy các Bồ-tát Ma-ha-tát làm sao tu hành bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa? Làm sao tu hành bốn tĩnh lự (bốn tầng thiền định của cõi sắc), bốn vô lượng (bốn tâm rộng lớn: thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả), bốn định vô sắc (bốn tầng định vượt ngoài mọi hình sắc)? Làm sao tu hành bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo (các pháp hỗ trợ giác ngộ, từ bốn phép quán niệm về thân, cảm thọ, tâm, pháp, cho đến tám nhánh của con đường chân chính)? Làm sao tu hành các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện (ba cửa giải thoát: thấy mọi pháp trống rỗng, không có hình tướng để bám, không có gì để mong cầu)? Làm sao an trụ trong nội không cho đến vô tính tự tính không (mười tám cách quán "không", tức thấy rõ mọi pháp đều trống rỗng không có thực thể, từ cái không của thân tâm bên trong cho đến cái không của cả "không có tự tính" lẫn "tự tính")? Làm sao an trụ trong chân như cho đến bất tư nghị giới (các tên gọi của thực tướng các pháp: từ cái "như thật, không đổi" cho đến cảnh giới không thể nghĩ bàn)? Làm sao an trụ trong các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo (bốn chân lý cao quý: sự khổ, nguyên nhân của khổ, sự dứt khổ, con đường dứt khổ)? Làm sao tu hành tám giải thoát cho đến mười biến xứ (các phép thiền: tám phép giải thoát khỏi trói buộc, chín bậc định theo thứ lớp, mười phép quán một đối tượng trùm khắp)? Làm sao tu hành Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa (mười địa vị tu chứng của Bồ-tát, từ địa đầu là vui mừng tột bậc đến địa thứ mười như mây pháp che trùm khắp nơi)? Làm sao tu hành tất cả các pháp môn đà-la-ni và pháp môn tam-ma-địa (định, tâm chuyên chú vững vàng vào một chỗ)? Làm sao tu hành năm loại mắt (mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) và sáu thần thông? Làm sao tu hành mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật (từ mười năng lực trí tuệ của Phật cho đến mười tám phẩm chất chỉ riêng Phật có, không chung với ai)? Làm sao tu hành pháp không quên mất (luôn ghi nhớ, không bao giờ sai sót) và tính luôn an trụ nơi buông xả (tâm luôn bình thản, không dính mắc)? Làm sao tu hành nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành), nhất thiết tướng trí (trí biết rõ từng tướng trạng của mọi pháp, là trí của Phật)? Làm sao tu hành ba mươi hai tướng đại sĩ (ba mươi hai tướng tốt chính của bậc đại nhân) và tám mươi tùy hảo? Làm sao an trụ trong sáu ba-la-mật-đa và sáu thần thông do quả dị thục (quả báo chín muồi từ nghiệp lành đã tạo trước) mà có, để vì các hữu tình tuyên nói chánh pháp? Bạch Thế Tôn! Tất cả hữu tình đều không thể nắm bắt được; sự thi thiết (việc đặt ra tên gọi, khái niệm) về hữu tình cũng không thể nắm bắt được. Vì tất cả hữu tình không thể nắm bắt được, nên sắc cho đến thức (năm uẩn: sắc là thân xác vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là tri giác, hành là ý chí tạo tác, thức là sự nhận biết) cũng không thể nắm bắt được; nhãn xứ cho đến ý xứ (sáu căn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) cũng không thể nắm bắt được; sắc xứ cho đến pháp xứ (sáu cảnh: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật xúc chạm, đối tượng của ý) cũng không thể nắm bắt được; nhãn giới cho đến ý giới (sáu yếu tố căn) cũng không thể nắm bắt được; sắc giới cho đến pháp giới (sáu yếu tố cảnh) cũng không thể nắm bắt được; nhãn thức giới cho đến ý thức giới (sáu yếu tố thức: thức của mắt cho đến thức của ý) cũng không thể nắm bắt được; nhãn xúc cho đến ý xúc (sự tiếp xúc giữa căn, cảnh và thức, từ mắt cho đến ý) cũng không thể nắm bắt được; các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên cũng không thể nắm bắt được; địa giới cho đến thức giới (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, hư không, thức) cũng không thể nắm bắt được; nhân duyên cho đến tăng thượng duyên (bốn loại điều kiện sinh ra các pháp: nguyên nhân trực tiếp, điều kiện nối tiếp không gián đoạn, đối tượng nhận biết, và các điều kiện hỗ trợ khác) cũng không thể nắm bắt được; các pháp do duyên sinh ra cũng không thể nắm bắt được; vô minh cho đến già chết (mười hai mắt xích nhân duyên của vòng sinh tử, từ sự mê muội không hiểu biết cho đến già và chết) cũng không thể nắm bắt được. Bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa cũng không thể nắm bắt được; bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc cũng không thể nắm bắt được; bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo cũng không thể nắm bắt được; các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện cũng không thể nắm bắt được; nội không cho đến vô tính tự tính không cũng không thể nắm bắt được; chân như cho đến bất tư nghị giới cũng không thể nắm bắt được; các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo cũng không thể nắm bắt được; tám giải thoát cho đến mười biến xứ cũng không thể nắm bắt được; Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa (mười địa vị tu chứng chung cho cả ba hàng đệ tử, từ bậc quán xét trong sạch ban đầu cho đến bậc Như Lai) cũng không thể nắm bắt được; Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa cũng không thể nắm bắt được; tất cả các pháp môn đà-la-ni, pháp môn tam-ma-địa cũng không thể nắm bắt được; năm loại mắt, sáu thần thông cũng không thể nắm bắt được; mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật cũng không thể nắm bắt được; pháp không quên mất, tính luôn an trụ nơi buông xả cũng không thể nắm bắt được; nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí cũng không thể nắm bắt được; quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề (các quả vị chứng đắc: từ quả Dự lưu là mới bước vào dòng thánh, qua quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, cho đến sự giác ngộ của bậc Độc giác) cũng không thể nắm bắt được; hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật) cũng không thể nắm bắt được; ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi tùy hảo cũng không thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Trong cái không thể nắm bắt được thì không có hữu tình, cũng không có sự thi thiết về hữu tình; không có sắc cho đến thức, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có nhãn xứ cho đến ý xứ, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có sắc xứ cho đến pháp xứ, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có nhãn giới cho đến ý giới, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có sắc giới cho đến pháp giới, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có nhãn thức giới cho đến ý thức giới, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có nhãn xúc cho đến ý xúc, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có địa giới cho đến thức giới, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có nhân duyên cho đến tăng thượng duyên, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có các pháp do duyên sinh ra, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có vô minh cho đến già chết, cũng không có sự thi thiết về chúng. Không có bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có nội không cho đến vô tính tự tính không, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có chân như cho đến bất tư nghị giới, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có tám giải thoát cho đến mười biến xứ, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có tất cả các pháp môn đà-la-ni, pháp môn tam-ma-địa, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có năm loại mắt, sáu thần thông, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có pháp không quên mất, tính luôn an trụ nơi buông xả, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật, cũng không có sự thi thiết về chúng; không có ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi tùy hảo, cũng không có sự thi thiết về chúng. Bạch Thế Tôn! Tất cả các pháp của hữu tình và sự thi thiết đã không thể nắm bắt được, hoàn toàn không có gì cả, thì các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, vì các hữu tình mà nói pháp gì? Bạch Thế Tôn! Chớ nói rằng hàng Bồ-tát Ma-ha-tát tự mình an trụ trong pháp không chân chính, vì các hữu tình mà nói pháp không chân chính, khuyên các hữu tình an trụ trong pháp không chân chính, dùng pháp điên đảo (sai lệch, trái với sự thật) để đặt hữu tình vào đó. Vì sao vậy? Vì các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, đến bồ-đề (sự giác ngộ) còn không nắm bắt được, huống gì nắm bắt được các pháp hỗ trợ giác ngộ; đến Bồ-tát Ma-ha-tát còn không nắm bắt được, huống gì nắm bắt được pháp của Bồ-tát Ma-ha-tát. Phật bảo Thiện Hiện: Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Tất cả hữu tình đều không thể nắm bắt được, sự thi thiết về tất cả hữu tình cũng không thể nắm bắt được; tất cả các pháp đều không thể nắm bắt được, sự thi thiết về tất cả các pháp cũng không thể nắm bắt được. Vì không thể nắm bắt được nên hoàn toàn không có gì cả. Vì không có gì cả, nên phải biết rằng: nội không (thân tâm bên trong là không), ngoại không (cảnh bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài là không), không không (chính cái "không" cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng cũng là không), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (các pháp không do tạo tác là không), tất cánh không, vô tế không, tán vô tán không (pháp tan rã hay không tan rã đều là không), bản tính không (bản tính các pháp là không), tự cộng tướng không (tướng riêng và tướng chung đều là không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp là không), bất khả đắc không (cái không thể nắm bắt cũng là không), vô tính không (cái không có tự tính là không), tự tính không (tự tính là không), vô tính tự tính không (cả không có tự tính lẫn tự tính đều là không). Phải biết rằng: chân như là không, pháp giới (cảnh giới bản chất của mọi pháp) là không, pháp tính (tính chân thật của các pháp) là không, tính không hư dối là không, tính không biến đổi là không, tính bình đẳng là không, tính lìa sinh diệt là không, pháp định (tính cố định của pháp) là không, pháp trụ (tính thường trụ của pháp) là không, thực tế (bờ mé tột cùng của sự thật) là không, hư không giới là không, bất tư nghị giới là không. Phải biết rằng thánh đế khổ là không, thánh đế tập là không, thánh đế diệt là không, thánh đế đạo là không. Phải biết rằng sắc uẩn cho đến thức uẩn là không. Phải biết rằng nhãn xứ cho đến ý xứ là không. Phải biết rằng sắc xứ cho đến pháp xứ là không. Phải biết rằng nhãn giới cho đến ý giới là không. Phải biết rằng sắc giới cho đến pháp giới là không. Phải biết rằng nhãn thức giới cho đến ý thức giới là không. Phải biết rằng nhãn xúc cho đến ý xúc là không. Phải biết rằng các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là không. Phải biết rằng địa giới cho đến thức giới là không. Phải biết rằng nhân duyên cho đến tăng thượng duyên là không. Phải biết rằng các pháp do duyên sinh ra là không. Phải biết rằng vô minh cho đến già chết là không. Phải biết rằng ngã, hữu tình cho đến người biết, người thấy (các tên gọi khác nhau chỉ cái "tôi" mà người đời chấp là có thật) là không. Phải biết rằng bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa là không. Phải biết rằng bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc là không. Phải biết rằng bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo là không. Phải biết rằng các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện là không. Phải biết rằng tám giải thoát cho đến mười biến xứ là không. Phải biết rằng Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa là không. Phải biết rằng Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa là không. Phải biết rằng tất cả các pháp môn đà-la-ni, pháp môn tam-ma-địa là không. Phải biết rằng năm loại mắt, sáu thần thông là không. Phải biết rằng mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật là không. Phải biết rằng pháp không quên mất, tính luôn an trụ nơi buông xả là không. Phải biết rằng nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không. Phải biết rằng quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề là không. Phải biết rằng chánh tính ly sinh của Bồ-tát Ma-ha-tát (giai đoạn Bồ-tát bước vào địa vị chắc chắn chứng thánh, lìa hẳn thân phận phàm phu) là không. Phải biết rằng việc thành thục hữu tình (giúp chúng sinh chín muồi căn lành) và nghiêm tịnh cõi Phật (làm cho cõi Phật trang nghiêm, thanh tịnh) là không. Phải biết rằng hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát là không. Phải biết rằng vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật là không. Phải biết rằng ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi tùy hảo là không. Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, đã thấy tất cả các pháp đều là không rồi, mới vì các hữu tình tuyên nói các pháp, khiến họ lìa khỏi điên đảo. Tuy vì hữu tình tuyên nói các pháp, nhưng đối với hữu tình hoàn toàn không nắm bắt được gì, đối với tất cả các pháp cũng không nắm bắt được gì; đối với các tướng "không" thì không thêm không bớt, không giữ không bỏ. Do nhân duyên ấy, tuy nói các pháp mà không có gì được nói. Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi quán xét tất cả các pháp như vậy thì được trí vô chướng ngại. Nhờ trí ấy, không phá hoại các pháp, không phân biệt thành hai, mà vì các hữu tình tuyên nói đúng như thật, khiến họ lìa khỏi vọng tưởng và sự bám chấp điên đảo, tùy theo căn cơ thích hợp mà hướng đến quả của ba thừa (ba cỗ xe đưa đến giải thoát: Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát), chứng được niết-bàn (cảnh giới dứt sạch mọi phiền não khổ đau) rốt ráo, thường còn và an vui. Ví như có một đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác hóa hiện ra một vị Phật, vị Phật ấy lại có thể hóa hiện ra vô lượng trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa (câu-chi là mười triệu, na-dữu-đa là một con số còn lớn hơn nữa; chỉ số lượng rất lớn) chúng hóa thân. Bấy giờ vị Phật hóa hiện ấy dạy chúng hóa thân: hoặc khiến tu hành bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa; hoặc khiến tu hành bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc; hoặc khiến tu hành bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo; hoặc khiến tu hành các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện; hoặc khiến an trụ trong nội không cho đến vô tính tự tính không; hoặc khiến an trụ trong chân như cho đến bất tư nghị giới; hoặc khiến an trụ trong các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo; hoặc khiến tu hành tám giải thoát cho đến mười biến xứ; hoặc khiến tu hành Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa; hoặc khiến tu hành Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa; hoặc khiến tu hành tất cả các pháp môn đà-la-ni, pháp môn tam-ma-địa; hoặc khiến tu hành năm loại mắt, sáu thần thông; hoặc khiến tu hành mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; hoặc khiến tu hành ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi tùy hảo; hoặc khiến tu hành pháp không quên mất, tính luôn an trụ nơi buông xả; hoặc khiến tu hành nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; hoặc khiến an trụ trong quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề; hoặc khiến an trụ trong địa vị thù thắng của Bồ-tát; hoặc khiến an trụ trong vô thượng bồ-đề. Thiện Hiện! Ý ông thế nào? Lúc ấy vị Phật hóa hiện và chúng hóa thân có phân biệt gì, có phá hoại gì đối với các pháp chăng? Thiện Hiện đáp: Bạch Thế Tôn, không. Vì những thứ do biến hóa mà có thì không phân biệt đối với tất cả các pháp. Phật dạy: Thiện Hiện! Do nhân duyên ấy, phải biết hàng Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, vì các hữu tình mà thuyết pháp cho thích hợp. Tuy không phân biệt, không phá hoại tướng của các pháp, nhưng vẫn có thể đúng như thật mà đặt để hữu tình, khiến họ an trụ ở địa vị mà họ nên an trụ. Tuy đối với hữu tình và tất cả các pháp đều không nắm bắt được gì, nhưng vẫn khiến hữu tình thoát khỏi vọng tưởng và sự bám chấp điên đảo, vì lấy cái "không trói buộc, không giải thoát" làm phương tiện (cách thức khéo léo). Vì sao vậy? Thiện Hiện! Bản tính của sắc cho đến bản tính của thức không bị trói buộc, cũng không được giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải sắc cho đến không phải thức. Vì sao vậy? Vì sắc cho đến thức rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của nhãn xứ cho đến bản tính của ý xứ không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải nhãn xứ cho đến không phải ý xứ. Vì sao vậy? Vì nhãn xứ cho đến ý xứ rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của sắc xứ cho đến bản tính của pháp xứ không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải sắc xứ cho đến không phải pháp xứ. Vì sao vậy? Vì sắc xứ cho đến pháp xứ rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của nhãn giới cho đến bản tính của ý giới không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải nhãn giới cho đến không phải ý giới. Vì sao vậy? Vì nhãn giới cho đến ý giới rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của sắc giới cho đến bản tính của pháp giới không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải sắc giới cho đến không phải pháp giới. Vì sao vậy? Vì sắc giới cho đến pháp giới rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của nhãn thức giới cho đến bản tính của ý thức giới không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải nhãn thức giới cho đến không phải ý thức giới. Vì sao vậy? Vì nhãn thức giới cho đến ý thức giới rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của nhãn xúc cho đến bản tính của ý xúc không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải nhãn xúc cho đến không phải ý xúc. Vì sao vậy? Vì nhãn xúc cho đến ý xúc rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến bản tính của các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến không phải các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên. Vì sao vậy? Vì các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của địa giới cho đến bản tính của thức giới không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải địa giới cho đến không phải thức giới. Vì sao vậy? Vì địa giới cho đến thức giới rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của nhân duyên cho đến bản tính của tăng thượng duyên không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải nhân duyên cho đến không phải tăng thượng duyên. Vì sao vậy? Vì nhân duyên cho đến tăng thượng duyên rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của các pháp do duyên sinh ra không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải các pháp do duyên sinh ra. Vì sao vậy? Vì các pháp do duyên sinh ra rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của vô minh cho đến bản tính của già chết không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải vô minh cho đến không phải già chết. Vì sao vậy? Vì vô minh cho đến già chết rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của bố thí ba-la-mật-đa cho đến bản tính của Bát-nhã Ba-la-mật-đa không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải bố thí ba-la-mật-đa cho đến không phải Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Vì bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của bốn tĩnh lự, bản tính của bốn vô lượng, bốn định vô sắc không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc. Vì sao vậy? Vì bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của bốn niệm trụ cho đến bản tính của tám chi thánh đạo không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải bốn niệm trụ cho đến không phải tám chi thánh đạo. Vì sao vậy? Vì bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của cửa giải thoát không, bản tính của các cửa giải thoát vô tướng, vô nguyện không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện. Vì sao vậy? Vì các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của nội không cho đến bản tính của vô tính tự tính không không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải nội không cho đến không phải vô tính tự tính không. Vì sao vậy? Vì nội không cho đến vô tính tự tính không rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của chân như cho đến bản tính của bất tư nghị giới không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải chân như cho đến không phải bất tư nghị giới. Vì sao vậy? Vì chân như cho đến bất tư nghị giới rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo. Vì sao vậy? Vì các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của tám giải thoát cho đến bản tính của mười biến xứ không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải tám giải thoát cho đến không phải mười biến xứ. Vì sao vậy? Vì tám giải thoát cho đến mười biến xứ rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của Tịnh quán địa cho đến bản tính của Như Lai địa không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải Tịnh quán địa cho đến không phải Như Lai địa. Vì sao vậy? Vì Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của Cực hỷ địa cho đến bản tính của Pháp vân địa không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải Cực hỷ địa cho đến không phải Pháp vân địa. Vì sao vậy? Vì Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của pháp môn đà-la-ni, bản tính của pháp môn tam-ma-địa không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải pháp môn đà-la-ni, pháp môn tam-ma-địa. Vì sao vậy? Vì pháp môn đà-la-ni, pháp môn tam-ma-địa rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của năm loại mắt, bản tính của sáu thần thông không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải năm loại mắt, sáu thần thông. Vì sao vậy? Vì năm loại mắt, sáu thần thông rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của mười lực của Như Lai cho đến bản tính của mười tám pháp bất cộng của Phật không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải mười lực của Như Lai cho đến không phải mười tám pháp bất cộng của Phật. Vì sao vậy? Vì mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của ba mươi hai tướng đại sĩ, bản tính của tám mươi tùy hảo không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi tùy hảo. Vì sao vậy? Vì ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi tùy hảo rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của pháp không quên mất, bản tính của tính luôn an trụ nơi buông xả không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải pháp không quên mất, tính luôn an trụ nơi buông xả. Vì sao vậy? Vì pháp không quên mất, tính luôn an trụ nơi buông xả rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của nhất thiết trí, bản tính của đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Vì sao vậy? Vì nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của quả Dự lưu cho đến bản tính của Độc giác bồ-đề không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải quả Dự lưu cho đến không phải Độc giác bồ-đề. Vì sao vậy? Vì quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát, bản tính của vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát, vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật. Vì sao vậy? Vì hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát, vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của pháp thiện và pháp chẳng thiện không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải pháp thiện, không phải pháp chẳng thiện. Vì sao vậy? Vì pháp thiện và pháp chẳng thiện rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của pháp hữu ký (pháp có thể xác định là thiện hay ác) và pháp vô ký (pháp không thể xếp vào thiện hay ác) không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải pháp hữu ký, không phải pháp vô ký. Vì sao vậy? Vì pháp hữu ký và pháp vô ký rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của pháp hữu lậu (pháp còn phiền não rỉ chảy, còn dính với sinh tử) và pháp vô lậu (pháp đã sạch phiền não) không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải pháp hữu lậu, không phải pháp vô lậu. Vì sao vậy? Vì pháp hữu lậu và pháp vô lậu rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của pháp thế gian và pháp xuất thế gian (pháp vượt ra ngoài thế gian) không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải pháp thế gian, không phải pháp xuất thế gian. Vì sao vậy? Vì pháp thế gian và pháp xuất thế gian rốt ráo thanh tịnh. Thiện Hiện! Bản tính của pháp hữu vi (pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) và pháp vô vi (pháp không do tạo tác, không sinh không diệt) không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải pháp hữu vi, không phải pháp vô vi. Vì sao vậy? Vì pháp hữu vi và pháp vô vi rốt ráo thanh tịnh. Như vậy, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, tuy vì hữu tình tuyên nói các pháp, nhưng đối với hữu tình và tính của các pháp hoàn toàn không nắm bắt được gì. Vì sao vậy? Vì các hữu tình và tất cả các pháp đều không thể nắm bắt được. Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy "vô sở đắc" (không có gì để nắm bắt, không chấp lấy) làm phương tiện, an trụ trong sự không nắm bắt được của tất cả các pháp. Nghĩa là lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của sắc cho đến cái không của thức. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của nhãn xứ cho đến cái không của ý xứ. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của sắc xứ cho đến cái không của pháp xứ. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của nhãn giới cho đến cái không của ý giới. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của sắc giới cho đến cái không của pháp giới. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của nhãn thức giới cho đến cái không của ý thức giới. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của nhãn xúc cho đến cái không của ý xúc. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến cái không của các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của địa giới cho đến cái không của thức giới. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của nhân duyên cho đến cái không của tăng thượng duyên. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của các pháp do duyên sinh ra. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của vô minh cho đến cái không của già chết. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của bố thí ba-la-mật-đa cho đến cái không của Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của bốn niệm trụ cho đến cái không của tám chi thánh đạo. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của nội không cho đến cái không của vô tính tự tính không. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của chân như cho đến cái không của bất tư nghị giới. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của tám giải thoát cho đến cái không của mười biến xứ. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của Tịnh quán địa cho đến cái không của Như Lai địa. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của Cực hỷ địa cho đến cái không của Pháp vân địa. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của tất cả các pháp môn đà-la-ni, pháp môn tam-ma-địa. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của năm loại mắt, sáu thần thông. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của mười lực của Như Lai cho đến cái không của mười tám pháp bất cộng của Phật. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi tùy hảo. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của pháp không quên mất, tính luôn an trụ nơi buông xả. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của quả Dự lưu cho đến cái không của Độc giác bồ-đề. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của pháp thiện và pháp chẳng thiện. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của pháp hữu ký và pháp vô ký. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của pháp hữu lậu và pháp vô lậu. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của pháp thế gian và pháp xuất thế gian. Lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ trong cái không của pháp hữu vi và pháp vô vi. Thiện Hiện nên biết! Sắc cho đến thức không có chỗ trụ; cái không của sắc cho đến cái không của thức cũng không có chỗ trụ. Vì sao vậy? Vì sắc cho đến thức không có tự tính, không thể nắm bắt được; cái không của sắc cho đến cái không của thức cũng không có tự tính, không thể nắm bắt được; mà pháp không có tự tính, không thể nắm bắt được thì không có chỗ trụ. Như vậy cho đến hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật không có chỗ trụ; cái không của hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật cũng không có chỗ trụ. Vì sao vậy? Vì hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật không có tự tính, không thể nắm bắt được; cái không của hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật cũng không có tự tính, không thể nắm bắt được; mà pháp không có tự tính, không thể nắm bắt được thì không có chỗ trụ. Pháp thiện và pháp chẳng thiện không có chỗ trụ; cái không của pháp thiện và pháp chẳng thiện cũng không có chỗ trụ. Vì sao vậy? Vì pháp thiện và pháp chẳng thiện không có tự tính, không thể nắm bắt được; cái không của pháp thiện và pháp chẳng thiện cũng không có tự tính, không thể nắm bắt được; mà pháp không có tự tính, không thể nắm bắt được thì không có chỗ trụ. Pháp hữu ký và pháp vô ký không có chỗ trụ; cái không của pháp hữu ký và pháp vô ký cũng không có chỗ trụ. Vì sao vậy? Vì pháp hữu ký và pháp vô ký không có tự tính, không thể nắm bắt được; cái không của pháp hữu ký và pháp vô ký cũng không có tự tính, không thể nắm bắt được; mà pháp không có tự tính, không thể nắm bắt được thì không có chỗ trụ. Pháp hữu lậu và pháp vô lậu không có chỗ trụ; cái không của pháp hữu lậu và pháp vô lậu cũng không có chỗ trụ. Vì sao vậy? Vì pháp hữu lậu và pháp vô lậu không có tự tính, không thể nắm bắt được; cái không của pháp hữu lậu và pháp vô lậu cũng không có tự tính, không thể nắm bắt được; mà pháp không có tự tính, không thể nắm bắt được thì không có chỗ trụ. Pháp thế gian và pháp xuất thế gian không có chỗ trụ; cái không của pháp thế gian và pháp xuất thế gian cũng không có chỗ trụ. Vì sao vậy? Vì pháp thế gian và pháp xuất thế gian không có tự tính, không thể nắm bắt được; cái không của pháp thế gian và pháp xuất thế gian cũng không có tự tính, không thể nắm bắt được; mà pháp không có tự tính, không thể nắm bắt được thì không có chỗ trụ. Pháp hữu vi và pháp vô vi không có chỗ trụ; cái không của pháp hữu vi và pháp vô vi cũng không có chỗ trụ. Vì sao vậy? Vì pháp hữu vi và pháp vô vi không có tự tính, không thể nắm bắt được; cái không của pháp hữu vi và pháp vô vi cũng không có tự tính, không thể nắm bắt được; mà pháp không có tự tính, không thể nắm bắt được thì không có chỗ trụ. Thiện Hiện nên biết! Không phải pháp không có tự tính trụ nơi pháp không có tự tính; không phải pháp có tự tính trụ nơi pháp có tự tính; không phải pháp không có tự tính trụ nơi pháp có tự tính; không phải pháp có tự tính trụ nơi pháp không có tự tính. Không phải pháp có tính của chính mình trụ nơi pháp có tính của chính mình; không phải pháp có tính của cái khác trụ nơi pháp có tính của cái khác; không phải pháp có tính của chính mình trụ nơi pháp có tính của cái khác; không phải pháp có tính của cái khác trụ nơi pháp có tính của chính mình. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp ấy đều không thể nắm bắt được; pháp đã không thể nắm bắt được thì trụ vào đâu? Như vậy, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, dùng các cái "không" ấy để tu tập, gạt bỏ các pháp, cũng có thể đúng như thật mà giảng nói, chỉ bày cho hữu tình. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu như vậy, thì đối với Phật, Bồ-tát, Độc giác (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không cần thầy dạy), Thanh văn (hàng đệ tử nghe lời Phật dạy mà giác ngộ) và tất cả các bậc hiền thánh, đều không có lỗi lầm gì. Vì sao vậy? Vì chư Phật, Bồ-tát, Độc giác, Thanh văn và tất cả các bậc hiền thánh đối với pháp tính ấy đều có thể thuận theo mà giác ngộ; đã thuận theo mà giác ngộ rồi thì vì các hữu tình tuyên nói không sai lệch. Tuy vì hữu tình tuyên nói các pháp, nhưng đối với pháp tính không làm thay đổi, không vượt ra ngoài. Vì sao vậy? Vì tính chân thật của các pháp chính là pháp giới chân thật, chân như, thực tế. Pháp giới, chân như, thực tế như vậy đều không thể thay đổi, cũng không thể vượt qua. Vì sao vậy? Vì pháp giới, chân như, thực tế như vậy đều không có tự tính, hoàn toàn không thể nắm bắt được; mà pháp không thể nắm bắt được thì không có gì để có thể thay đổi hay vượt qua. Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm bảy mươi. Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười một (?). Pháp sư Tam Tạng (bậc thầy thông suốt cả ba tạng kinh điển: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch.