Phần thứ ba, phẩm "Thiện Hiện" (Thiện Hiện: tên dịch nghĩa của Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật), thứ ba, đoạn tám.
Thế nào gọi là tam-ma-địa (samādhi: trạng thái thiền định, tâm chuyên chú vào một đối tượng, không tán loạn) Vượt Khắp Tất Cả? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì vượt khắp hữu tình (các loài có tình thức, tức chúng sinh) và các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) trong ba cõi (tam giới: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc, tức toàn bộ thế giới sinh tử luân hồi). Vì thế gọi là tam-ma-địa Vượt Khắp Tất Cả.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Phán Định Tất Cả? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì có thể phán định rõ ràng khắp các hữu tình và các pháp. Vì thế gọi là tam-ma-địa Phán Định Tất Cả.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Làm Tan Ngờ Vực? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì đối với các đẳng trì (tên gọi khác của tam-ma-địa, nghĩa là giữ tâm quân bình, vững vàng) và tất cả pháp, mọi ngờ vực đều có thể làm tan biến. Vì thế gọi là tam-ma-địa Làm Tan Ngờ Vực.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Không Chỗ Trụ? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì không thấy các pháp có chỗ dừng trụ. Vì thế gọi là tam-ma-địa Không Chỗ Trụ.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Một Tướng Trang Nghiêm? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì không thấy các pháp có chút tướng (hình tướng, dấu hiệu để phân biệt) nào. Vì thế gọi là tam-ma-địa Một Tướng Trang Nghiêm.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Dẫn Khởi Hành Tướng? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì đối với các đẳng trì và tất cả pháp, tuy có thể dẫn khởi nhiều loại hành tướng (hình thái, cách thức tâm nhận biết đối tượng), nhưng hoàn toàn không thấy có cái dẫn khởi và cái được dẫn khởi. Vì thế gọi là tam-ma-địa Dẫn Khởi Hành Tướng.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Một Hành Tướng? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì thấy các đẳng trì không có hai hành tướng. Vì thế gọi là tam-ma-địa Một Hành Tướng.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Lìa Hành Tướng? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì thấy các đẳng trì hoàn toàn không có hành tướng. Vì thế gọi là tam-ma-địa Lìa Hành Tướng.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Hành Tướng Vi Diệu? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì làm cho hành tướng của các đẳng trì trở nên vi diệu, lìa mọi hí luận (những suy luận, lời bàn phân biệt vô ích, không đúng với thật tướng). Vì thế gọi là tam-ma-địa Hành Tướng Vi Diệu.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Thấu Đến Đáy Các Cõi Hữu Mà Làm Tan Hoại? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì đối với các đẳng trì và tất cả pháp, được trí thông suốt, ngộ nhập đúng như thật; ngộ nhập rồi thì đối với các pháp đang có (thuộc sự tồn tại trong sinh tử), thông suốt và làm tan hoại hết, không để sót. Vì thế gọi là tam-ma-địa Thấu Đến Đáy Các Cõi Hữu Mà Làm Tan Hoại.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Báu Kiên Cố? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì thấy Phật, Pháp, Tăng không thể bị phá hoại, vì đều đồng là vô tướng (không có hình tướng để nắm bắt). Vì thế gọi là tam-ma-địa Báu Kiên Cố.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Giải Thoát Âm Thanh Văn Tự? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì thấy các đẳng trì thoát khỏi mọi âm thanh, chữ nghĩa, các tướng đều vắng lặng. Vì thế gọi là tam-ma-địa Giải Thoát Âm Thanh Văn Tự.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Đi Vào Ngôn Ngữ Giả Lập? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì ngộ nhập tất cả đẳng trì và các pháp, đối với ngôn ngữ đặt ra theo quy ước thì không chấp trước, không ngăn ngại. Vì thế gọi là tam-ma-địa Đi Vào Ngôn Ngữ Giả Lập.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Đuốc Rực Cháy? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì đối với các đẳng trì, oai quang chiếu sáng rực rỡ. Vì thế gọi là tam-ma-địa Đuốc Rực Cháy.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Tướng Trang Nghiêm Thanh Tịnh? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì có thể làm cho khắp mọi tướng của định đều trang nghiêm, thanh tịnh. Vì thế gọi là tam-ma-địa Tướng Trang Nghiêm Thanh Tịnh.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Không Dấu Hiệu? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì đối với các đẳng trì không thấy có dấu hiệu nào. Vì thế gọi là tam-ma-địa Không Dấu Hiệu.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Đầy Đủ Tướng Vi Diệu? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì các tướng vi diệu của các định không gì không đầy đủ. Vì thế gọi là tam-ma-địa Đầy Đủ Tướng Vi Diệu.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Không Ưa Thích Mọi Khổ Vui? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì đối với tướng vui, tướng khổ của các đẳng trì không ưa quán sát. Vì thế gọi là tam-ma-địa Không Ưa Thích Mọi Khổ Vui.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Hành Tướng Vô Tận? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì không thấy hành tướng của các định có lúc cùng tận. Vì thế gọi là tam-ma-địa Hành Tướng Vô Tận.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Đầy Đủ Tổng Trì? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì có thể gom giữ trọn vẹn (tổng trì: năng lực thâu tóm, ghi giữ không để mất) mọi việc thù thắng của các định. Vì thế gọi là tam-ma-địa Đầy Đủ Tổng Trì.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Chế Phục Tất Cả Chánh Tánh Tà Tánh? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì đối với chánh tánh (tính chất chắc chắn đi theo đường đúng đến giải thoát) và tà tánh (tính chất chắc chắn đi theo đường sai) của các đẳng trì, chế phục mọi kiến chấp, khiến chúng đều không khởi lên. Vì thế gọi là tam-ma-địa Chế Phục Tất Cả Chánh Tánh Tà Tánh.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Dứt Trái Thuận? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì đối với các đẳng trì và tất cả pháp, hoàn toàn không thấy có tướng trái nghịch hay thuận theo. Vì thế gọi là tam-ma-địa Dứt Trái Thuận.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Lìa Yêu Ghét? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì đối với các đẳng trì và tất cả pháp, hoàn toàn không thấy có tướng yêu, ghét. Vì thế gọi là tam-ma-địa Lìa Yêu Ghét.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Sáng Không Nhơ? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì hoàn toàn không thấy có tướng nhơ, tướng sáng. Vì thế gọi là tam-ma-địa Sáng Không Nhơ.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Đầy Đủ Kiên Cố? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì khiến các đẳng trì đều được vững chắc. Vì thế gọi là tam-ma-địa Đầy Đủ Kiên Cố.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Ánh Sáng Trong Của Trăng Tròn? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì khiến công đức của các đẳng trì tăng thêm, như ánh sáng trăng tròn trong trẻo làm nước biển dâng lên. Vì thế gọi là tam-ma-địa Ánh Sáng Trong Của Trăng Tròn.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Đại Trang Nghiêm? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì khiến các đẳng trì thành tựu nhiều việc trang nghiêm lớn lao, vi diệu, hiếm có. Vì thế gọi là tam-ma-địa Đại Trang Nghiêm.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Chiếu Khắp Thế Gian? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì soi chiếu các đẳng trì và tất cả pháp, khiến các loài hữu tình đều được hiểu rõ. Vì thế gọi là tam-ma-địa Chiếu Khắp Thế Gian.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Định Bình Đẳng Tánh? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì không thấy đẳng trì có sự khác biệt giữa định và tán (tâm tán loạn). Vì thế gọi là tam-ma-địa Định Bình Đẳng Tánh.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Xa Lìa Bụi Nhơ? Nếu khi
an trụ trong tam-ma-địa này thì có thể diệt trừ mọi bụi nhơ phiền não. Vì thế gọi là tam-ma-địa Xa Lìa Bụi Nhơ.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Lý Lẽ Bình Đẳng Giữa Có Tranh Và Không Tranh? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì không thấy các pháp và mọi định có sự khác biệt về tánh tướng giữa có tranh (có phiền não gây xung đột) và không tranh. Vì thế gọi là tam-ma-địa Lý Lẽ Bình Đẳng Giữa Có Tranh Và Không Tranh.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Không Hang Ổ, Không Dấu Hiệu, Không Ưa Thích? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì phá mọi hang ổ (chỗ bám víu của tâm), bỏ mọi dấu hiệu, dứt mọi ưa thích mà không chấp giữ gì cả. Vì thế gọi là tam-ma-địa Không Hang Ổ, Không Dấu Hiệu, Không Ưa Thích.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Quyết Định An Trụ Chân Như? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì đối với các đẳng trì và tất cả pháp, luôn không rời bỏ thật tướng chân như (bản tánh chân thật, như như không đổi của mọi pháp). Vì thế gọi là tam-ma-địa Quyết Định An Trụ Chân Như.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Lìa Nhơ Ác Của Thân, Lời, Ý? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì đối với thân, lời nói, ý nghĩ hoàn toàn không có gì để nắm bắt, phá trừ mọi điều ác của thân, lời, ý, đối với các đẳng trì thì tự tại không chướng ngại. Vì thế gọi là tam-ma-địa Lìa Nhơ Ác Của Thân, Lời, Ý.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Như Hư Không? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì quán tất cả pháp đều hoàn toàn không có gì, không chướng không ngại như khoảng hư không bao la. Vì thế gọi là tam-ma-địa Như Hư Không.
Thế nào gọi là tam-ma-địa Không Nhiễm Không Chấp? Nghĩa là khi an trụ trong tam-ma-địa này thì quán tất cả pháp đều đồng một tướng, tức là không tướng, không nhiễm, không chấp. Vì thế gọi là tam-ma-địa Không Nhiễm Không Chấp.
Thiện Hiện! Đó là tướng Đại thừa (cỗ xe lớn: con đường tu hướng đến thành Phật và cứu độ tất cả chúng sinh) của Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện thành Phật để cứu độ chúng sinh) khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa (trí tuệ siêu việt đưa sang bờ giải thoát) sâu xa.
Lại nữa, Thiện Hiện! Tướng Đại thừa của các Bồ-tát Ma-ha-tát là bốn niệm trụ (bốn phép quán để an trú chánh niệm, giữ tâm tỉnh giác). Bốn là gì? Một là thân niệm trụ (quán thân), hai là thọ niệm trụ (quán cảm thọ: khổ, vui, không khổ không vui), ba là tâm niệm trụ (quán tâm), bốn là pháp niệm trụ (quán các pháp, tức các đối tượng của ý).
Thế nào là thân niệm trụ? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc (không chấp có cái gì để nắm bắt, để đạt được) làm phương tiện (cách thức khéo léo để tu), tuy đối với thân bên trong, hoặc thân bên ngoài, hoặc thân cả trong lẫn ngoài, an trụ trong phép quán tùy theo thân (quán sát thân đúng như thật), mà có thể không khởi các tầm tư (suy nghĩ, tìm xét phân biệt) đi kèm với thân; hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Thế nào là thọ niệm trụ? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, tuy đối với cảm thọ bên trong, hoặc cảm thọ bên ngoài, hoặc cảm thọ cả trong lẫn ngoài, an trụ trong phép quán tùy theo cảm thọ, mà có thể không khởi các tầm tư đi kèm với cảm thọ; hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Thế nào là tâm niệm trụ? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, tuy đối với tâm bên trong, hoặc tâm bên ngoài, hoặc tâm cả trong lẫn ngoài, an trụ trong phép quán tùy theo tâm, mà có thể không khởi các tầm tư đi kèm với tâm; hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Thế nào là pháp niệm trụ? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, tuy đối với pháp bên trong, hoặc pháp bên ngoài, hoặc pháp cả trong lẫn ngoài, an trụ trong phép quán tùy theo pháp, mà có thể không khởi các tầm tư đi kèm với pháp; hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời — nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, xem xét kỹ thân mình: khi đi thì biết đúng như thật là đang đi, khi đứng thì biết đúng như thật là đang đứng, khi ngồi thì biết đúng như thật là đang ngồi, khi nằm thì biết đúng như thật là đang nằm. Thân mình có những oai nghi (dáng điệu, cử chỉ: đi, đứng, ngồi, nằm) khác nhau thế nào thì đều biết đúng như thật thế ấy; hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời — nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, xem xét kỹ thân mình: biết rõ khi đi tới đi lui, biết rõ khi nhìn ngó, biết rõ khi cúi xuống ngửa lên, biết rõ khi co vào duỗi ra; khi mặc tăng-già-chi (tấm y lớn khoác ngoài, may bằng nhiều mảnh, của người xuất gia), khi cầm giữ y bát, khi ăn khi uống, khi nằm nghỉ, khi kinh hành (đi chậm rãi qua lại để tu tập), khi ngồi, khi đứng dậy, khi đón tiếp, khi thức khi ngủ, khi nói khi im lặng, khi vào ra các định, đều giữ chánh niệm, tỉnh biết đúng đắn. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời — nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, xem xét kỹ thân mình: khi hơi thở vào thì biết đúng như thật là hơi thở vào, khi hơi thở ra thì biết đúng như thật là hơi thở ra, khi hơi thở dài thì biết đúng như thật là hơi thở dài, khi hơi thở ngắn thì biết đúng như thật là hơi thở ngắn. Như người thợ quay bánh xe (thợ quay bàn xoay làm đồ) hoặc học trò của người ấy, khi đà quay dài thì biết đúng như thật là đà quay dài, khi đà quay ngắn thì biết đúng như thật là đà quay ngắn; Bồ-tát Ma-ha-tát này cũng như vậy, biết đúng như thật sự khác nhau của hơi thở vào, ra, dài, ngắn. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời — nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết rõ đúng như thật sự khác nhau của các giới (các yếu tố cấu thành) có trong thân mình: đối với các địa giới (yếu tố đất, tính cứng chắc) thì biết rõ đúng như thật đây là địa giới; đối với các thủy giới (yếu tố nước, tính ướt, kết dính) thì biết rõ đúng như thật đây là thủy giới; đối với các hỏa giới (yếu tố lửa, tính nóng) thì biết rõ đúng như thật đây là hỏa giới; đối với các phong giới (yếu tố gió, tính chuyển động) thì biết rõ đúng như thật đây là phong giới. Như người đồ tể khéo tay hoặc học trò của người ấy, giết con bò xong lại dùng dao bén mổ xẻ thân nó chia làm bốn phần, rồi hoặc ngồi hoặc đứng mà quán sát, biết đúng như thật; Bồ-tát Ma-ha-tát này cũng như vậy, khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, quán sát sự khác nhau của bốn giới đất, nước, lửa, gió trong thân mình. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời — nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, xem xét kỹ thân mình từ chân đến đỉnh đầu có đủ thứ bất tịnh chứa đầy bên trong, bên ngoài được lớp da mỏng bọc quanh. Tức là thân này chỉ có đủ thứ: tóc, lông, móng, răng, da, máu, thịt, gân, mạch, xương, tủy, tim, gan, phổi, thận, lá lách, mật, bọng chứa (?), dạ dày, ruột già, ruột non, phân, nước tiểu, nước mũi, nước bọt, nước dãi, nước mắt, ghét bẩn, mồ hôi, đờm, mủ, mỡ, mỡ nhầy (?), não, màng não, ghèn mắt, ráy tai. Những thứ bất tịnh như vậy chứa đầy trong thân. Như người nông dân hoặc các nhà giàu có, trong kho chứa đầy các loại hạt, tức là lúa, mè, kê, đậu, lúa mạch…; người mắt sáng mở kho ra nhìn, có thể biết đúng như thật trong đó chỉ có các loại hạt lúa, mè, kê… Bồ-tát Ma-ha-tát này cũng như vậy, xem xét kỹ thân mình từ chân đến đỉnh đầu chứa đầy bất tịnh, không đáng tham đắm. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời — nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đi đến bãi tha ma, quán xác chết bị vứt bỏ: chết đã một ngày, hoặc hai ngày, cho đến bảy ngày, thân phình trướng, màu biến thành xanh bầm, hôi thối rữa nát, da thủng, mủ máu chảy ra. Thấy việc ấy rồi tự nghĩ: "Thân ta cũng có tính chất như vậy, đủ các pháp như vậy; chưa đạt Niết-bàn (sự dứt sạch phiền não, thoát khỏi sinh tử) thì rốt cuộc cũng sẽ như vậy", bèn sinh lòng nhàm chán, xa lìa sâu sắc. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời — nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đi đến bãi tha ma, quán xác chết bị vứt bỏ: chết đã một ngày, hoặc hai ngày, cho đến bảy ngày, bị các loài chim thú như kên kên, diều hâu, quạ, chim khách, cú vọ, hổ, báo, chó sói, chó rừng, dã can (loài thú giống chó rừng nhỏ), chó… hoặc mổ hoặc quắp, xương thịt vương vãi, cắn xé (?) ăn nuốt. Thấy việc ấy rồi tự nghĩ: "Thân ta cũng có tính chất như vậy, đủ các pháp như vậy; chưa đạt Niết-bàn thì rốt cuộc cũng sẽ như vậy", bèn sinh lòng nhàm chán, xa lìa sâu sắc. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời — nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đi đến bãi tha ma, quán xác chết bị vứt bỏ: chim thú ăn xong, chỗ nhơ nhớp rữa nát, mủ máu chảy lan, vô số loại dòi bọ lúc nhúc bò ra, hôi thối nhơ bẩn hơn cả xác chó chết. Thấy việc ấy rồi tự nghĩ: "Thân ta cũng có tính chất như vậy, đủ các pháp như vậy; chưa đạt Niết-bàn thì rốt cuộc cũng sẽ như vậy", bèn sinh lòng nhàm chán, xa lìa sâu sắc. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời — nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đi đến bãi tha ma, quán xác chết bị vứt bỏ: dòi bọ ăn xong, thịt rời ra, xương lộ hiện, các khớp xương vẫn còn nối nhau, gân quấn, máu dính, còn sót thịt rữa. Thấy việc ấy rồi tự nghĩ: "Thân ta cũng có tính chất như vậy, đủ các pháp như vậy; chưa đạt Niết-bàn thì rốt cuộc cũng sẽ như vậy", bèn sinh lòng nhàm chán, xa lìa sâu sắc. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời — nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đi đến bãi tha ma, quán xác chết bị vứt bỏ: đã thành bộ xương nối thành chuỗi, máu thịt đều hết sạch, chỉ còn gân nối liền. Thấy việc ấy rồi tự nghĩ: "Thân ta cũng có tính chất như vậy, đủ các pháp như vậy; chưa đạt Niết-bàn thì rốt cuộc cũng sẽ như vậy", bèn sinh lòng nhàm chán, xa lìa sâu sắc. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời — nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đi đến bãi tha ma, quán xác chết bị vứt bỏ: chỉ còn lại các xương, màu trắng tinh như tuyết, như ngọc kha (loại ngọc trắng như vỏ ốc) và vỏ sò; các gân đã rữa nát, các khớp xương rời nhau. Thấy việc ấy rồi tự nghĩ: "Thân ta cũng có tính chất như vậy, đủ các pháp như vậy; chưa đạt Niết-bàn thì rốt cuộc cũng sẽ như vậy", bèn sinh lòng nhàm chán, xa lìa sâu sắc. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời — nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đi đến bãi tha ma, quán xác chết bị vứt bỏ: đã thành màu trắng rồi, các khớp xương tản mác, rơi rớt khắp các nơi. Thấy việc ấy rồi tự nghĩ: "Thân ta cũng có tính chất như vậy, đủ các pháp như vậy; chưa đạt Niết-bàn thì rốt cuộc cũng sẽ như vậy", bèn sinh lòng nhàm chán, xa lìa sâu sắc. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời — nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đi đến bãi tha ma, quán xác chết bị vứt bỏ: các xương tản mác, mỗi thứ một nơi: xương bàn chân một nơi, xương bắp chân một nơi, xương đầu gối một nơi, xương đùi một nơi, xương hông một nơi, xương sống một nơi, xương sườn một nơi, xương ngực một nơi, xương vai một nơi, xương cánh tay một nơi, xương bàn tay một nơi, xương cổ một nơi, xương hàm một nơi, xương má một nơi, còn chiếc đầu lâu cũng ở một nơi khác. Thấy việc ấy rồi tự nghĩ: "Thân ta cũng có tính chất như vậy, đủ các pháp như vậy; chưa đạt Niết-bàn thì rốt cuộc cũng sẽ như vậy", bèn sinh lòng nhàm chán, xa lìa sâu sắc. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời — nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đi đến bãi tha ma, quán xác chết bị vứt bỏ: hài cốt vương vãi, gió thổi nắng phơi, mưa dội sương phủ, trải qua nhiều năm, màu trắng như ngọc kha, như tuyết. Thấy việc ấy rồi tự nghĩ: "Thân ta cũng có tính chất như vậy, đủ các pháp như vậy; chưa đạt Niết-bàn thì rốt cuộc cũng sẽ như vậy", bèn sinh lòng nhàm chán, xa lìa sâu sắc. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời — nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đi đến bãi tha ma, quán xác chết bị vứt bỏ: xương còn sót rải trên mặt đất trải qua nhiều trăm năm hoặc nhiều nghìn năm, hình sắc chuyển sang xanh, giống màu lông chim bồ câu; hoặc có chỗ mục nát, vụn như bụi, trộn lẫn với đất khó mà phân biệt. Thấy việc ấy rồi tự nghĩ: "Thân ta cũng có tính chất như vậy, đủ các pháp như vậy; chưa đạt Niết-bàn thì rốt cuộc cũng sẽ như vậy", bèn sinh lòng nhàm chán, xa lìa sâu sắc. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời.
Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân bên trong an trụ trong phép quán tùy theo thân với những sự khác nhau như thế, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời thế nào, thì đối với thân bên ngoài an trụ trong phép quán tùy theo thân, đối với thân cả trong lẫn ngoài an trụ trong phép quán tùy theo thân, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời, tùy chỗ thích hợp cũng như vậy.
Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với cảm thọ, tâm, pháp bên trong, bên ngoài và cả trong lẫn ngoài, an trụ trong phép quán tùy theo cảm thọ, tâm, pháp, hăng hái tinh tấn, tỉnh biết đúng đắn, đầy đủ chánh niệm, trừ bỏ tham lam và ưu sầu đối với đời — tùy chỗ thích hợp đều nên nói rộng ra như trên.
Thiện Hiện! Như vậy, Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với thân, cảm thọ, tâm, pháp bên trong, bên ngoài và cả trong lẫn ngoài, khi an trụ trong phép quán tùy theo thân, cảm thọ, tâm, pháp, tuy quán như thế mà không có gì để nắm bắt. Thiện Hiện! Đó là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa.
Lại nữa, Thiện Hiện! Tướng Đại thừa của các Bồ-tát Ma-ha-tát là bốn chánh đoạn (bốn sự nỗ lực chân chánh: ngăn ác chưa sinh, dứt ác đã sinh, làm thiện chưa sinh được sinh, làm thiện đã sinh được tăng trưởng). Bốn là gì? Thiện Hiện nên biết: Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với các pháp ác, bất thiện chưa sinh, để chúng không sinh, nên khởi ý muốn, tự thúc giục, phát khởi sự siêng năng chân chánh, sách tấn tâm và giữ vững tâm — đó là thứ nhất.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với các pháp ác, bất thiện đã sinh, để dứt hẳn chúng, nên khởi ý muốn, tự thúc giục, phát khởi sự siêng năng chân chánh, sách tấn tâm và giữ vững tâm — đó là thứ hai.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với các pháp thiện chưa sinh, để khiến chúng sinh ra, nên khởi ý muốn, tự thúc giục, phát khởi sự siêng năng chân chánh, sách tấn tâm và giữ vững tâm — đó là thứ ba.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với các pháp thiện đã sinh, để khiến chúng được an trụ, không quên mất, tăng trưởng rộng thêm, tu tập gấp bội cho đến viên mãn, nên khởi ý muốn, tự thúc giục, phát khởi sự siêng năng chân chánh, sách tấn tâm và giữ vững tâm — đó là thứ tư. Thiện Hiện! Đó là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa.
Lại nữa, Thiện Hiện! Tướng Đại thừa của các Bồ-tát Ma-ha-tát là bốn thần túc (bốn nền tảng của năng lực thần thông, tức bốn cách tu định). Bốn là gì? Thiện Hiện nên biết: Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, tu thần túc thành tựu nhờ đẳng trì do ý muốn (định có được nhờ ý muốn mạnh mẽ) cùng các hạnh dứt trừ, nương nơi xa lìa, nương nơi không nhiễm, nương nơi diệt, hồi hướng (hướng mọi công phu) về sự buông xả — đó là thứ nhất.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, tu thần túc thành tựu nhờ đẳng trì do siêng năng cùng các hạnh dứt trừ, nương nơi xa lìa, nương nơi không nhiễm, nương nơi diệt, hồi hướng về sự buông xả — đó là thứ hai.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, tu thần túc thành tựu nhờ đẳng trì do tâm (chuyên nhất tâm niệm) cùng các hạnh dứt trừ, nương nơi xa lìa, nương nơi không nhiễm, nương nơi diệt, hồi hướng về sự buông xả — đó là thứ ba.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, tu thần túc thành tựu nhờ đẳng trì do quán sát cùng các hạnh dứt trừ, nương nơi xa lìa, nương nơi không nhiễm, nương nơi diệt, hồi hướng về sự buông xả — đó là thứ tư. Thiện Hiện! Đó là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa.
Lại nữa, Thiện Hiện! Tướng Đại thừa của các Bồ-tát Ma-ha-tát là năm căn (năm năng lực gốc rễ làm nền tảng sinh ra các pháp lành). Năm là gì? Thiện Hiện nên biết: Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, tu tín căn (lòng tin), tinh tấn căn (siêng năng), niệm căn (ghi nhớ, tỉnh giác), định căn (tâm chuyên nhất), tuệ căn (trí tuệ). Thiện Hiện! Đó là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa.
Lại nữa, Thiện Hiện! Tướng Đại thừa của các Bồ-tát Ma-ha-tát là năm lực (năm sức mạnh do năm căn tăng trưởng mà thành, có thể chế ngự điều ác). Năm là gì? Thiện Hiện nên biết: Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, tu tín lực, tinh tấn lực, niệm lực, định lực, tuệ lực. Thiện Hiện! Đó là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa.
Lại nữa, Thiện Hiện! Tướng Đại thừa của các Bồ-tát Ma-ha-tát là bảy đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ). Bảy là gì? Thiện Hiện nên biết: Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, tu niệm đẳng giác chi (ghi nhớ, tỉnh giác), trạch pháp đẳng giác chi (lựa chọn, phân biệt đúng sai các pháp), tinh tấn đẳng giác chi, hỷ đẳng giác chi (niềm vui trong pháp), khinh an đẳng giác chi (thân tâm nhẹ nhàng, an ổn), định đẳng giác chi, xả đẳng giác chi (tâm buông bỏ, quân bình), nương nơi xa lìa, nương nơi không nhiễm, nương nơi diệt, hồi hướng về sự buông xả. Thiện Hiện! Đó là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa.
Lại nữa, Thiện Hiện! Tướng Đại thừa của các Bồ-tát Ma-ha-tát là tám thánh đạo chi (tám yếu tố của con đường thánh dẫn đến giải thoát). Tám là gì? Thiện Hiện nên biết: Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, tu chánh kiến (thấy biết đúng), chánh tư duy (suy nghĩ đúng), chánh ngữ (lời nói đúng), chánh nghiệp (hành động đúng), chánh mạng (nuôi sống đúng), chánh tinh tấn (siêng năng đúng), chánh niệm (ghi nhớ, tỉnh giác đúng), chánh định (thiền định đúng), nương nơi xa lìa, nương nơi không nhiễm, nương nơi diệt, hồi hướng về sự buông xả. Thiện Hiện! Đó là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa.
Lại nữa, Thiện Hiện! Tướng Đại thừa của các Bồ-tát Ma-ha-tát là ba giải thoát môn (ba cửa đưa đến giải thoát). Ba là gì? Thiện Hiện nên biết: Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, quán tự tướng của tất cả pháp đều là không (trống rỗng, không có thực thể riêng), tâm an trụ trong đó, thì gọi là Không giải thoát môn, cũng gọi là Không tam-ma-địa — đó là thứ nhất. Các Bồ-tát Ma-ha-tát muốn học Đại thừa thì nên học ở trong đó.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, quán tất cả pháp vì tự tướng là không nên đều không có tướng, tâm an trụ trong đó, thì gọi là Vô tướng giải thoát môn, cũng gọi là Vô tướng tam-ma-địa — đó là thứ hai. Các Bồ-tát Ma-ha-tát muốn học Đại thừa thì nên học ở trong đó.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, quán tất cả pháp vì tự tướng là không nên đều không có gì để mong cầu, tâm an trụ trong đó, thì gọi là Vô nguyện giải thoát môn, cũng gọi là Vô nguyện tam-ma-địa — đó là thứ ba. Các Bồ-tát Ma-ha-tát muốn học Đại thừa thì nên học ở trong đó. Thiện Hiện! Đó là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa.
Lại nữa, Thiện Hiện! Tướng Đại thừa của các Bồ-tát Ma-ha-tát là mười một trí. Mười một trí là gì? Đó là: khổ trí, tập trí, diệt trí, đạo trí (bốn trí hiểu rõ bốn thánh đế: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ), tận trí, vô sinh trí, pháp trí, loại trí, thế tục trí, tha tâm trí, như thuyết trí.
Thế nào là khổ trí? Nghĩa là trí nào lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết khổ là không nên để sinh, đó là khổ trí. Thế nào là tập trí? Nghĩa là trí nào lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết tập (nguyên nhân gây khổ) là nên dứt hẳn, đó là tập trí. Thế nào là diệt trí? Nghĩa là trí nào lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết diệt (sự chấm dứt khổ) là nên tự mình chứng đạt, đó là diệt trí. Thế nào là đạo trí? Nghĩa là trí nào lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết đạo (con đường diệt khổ) là nên tu tập, đó là đạo trí.
Thế nào là tận trí? Nghĩa là trí nào lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết tham, sân (giận), si (mê muội) đã hết, đó là tận trí. Thế nào là vô sinh trí? Nghĩa là trí nào lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết các cõi hữu (các cõi tồn tại trong sinh tử) không còn sinh nữa, đó là vô sinh trí.
Thế nào là pháp trí? Nghĩa là trí nào lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết tự tánh riêng biệt của năm uẩn (năm nhóm yếu tố cấu thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) v.v…, đó là pháp trí. Thế nào là loại trí? Nghĩa là trí nào lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết tướng sai biệt của năm uẩn v.v…, tức là khổ, vô thường, không, vô ngã v.v…, đó là loại trí.
Thế nào là thế tục trí? Nghĩa là trí nào lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết sự khác nhau trong việc tu hành của các hữu tình, và biết sự khác nhau về tên gọi, hình tướng… của các pháp, đó là thế tục trí. Thế nào là tha tâm trí? Nghĩa là trí nào lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết tâm và tâm sở pháp (các trạng thái tâm đi kèm với tâm như vui, buồn, tham, giận) của các hữu tình, các bổ-đặc-già-la (pudgala: cá nhân, con người) khác, không chút ngờ vực vướng mắc, đó là tha tâm trí. Thế nào là như thuyết trí? Nghĩa là trí nào lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết tướng của tất cả pháp đúng như lời đã nói, tức là nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn mọi tướng của mọi pháp) của Như Lai, đó là như thuyết trí. Thiện Hiện nên biết: mười một trí này là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa.
Lại nữa, Thiện Hiện! Tướng Đại thừa của các Bồ-tát Ma-ha-tát là ba vô lậu căn (ba căn không còn lậu, tức không còn phiền não rỉ chảy). Ba là gì? Một là vị tri đương tri căn (căn sẽ biết điều chưa biết), hai là dĩ tri căn (căn đã biết), ba là cụ tri căn (căn biết trọn đủ).
Thế nào là vị tri đương tri căn? Nghĩa là các bổ-đặc-già-la hữu học (người đã vào dòng thánh nhưng còn phải tu học, chưa đạt quả cuối cùng), đối với các thánh đế (chân lý của bậc thánh) chưa hiện quán (thấy biết trực tiếp), chưa đạt thánh quả, có tín căn, tinh tấn căn, niệm căn, định căn, tuệ căn — đó là vị tri đương tri căn.
Thế nào là dĩ tri căn? Nghĩa là các bổ-đặc-già-la hữu học, đối với các thánh đế đã được hiện quán, đã đạt thánh quả, có tín căn, tinh tấn căn, niệm căn, định căn, tuệ căn — đó là dĩ tri căn.
Thế nào là cụ tri căn? Nghĩa là các bổ-đặc-già-la vô học (người đã học xong, không còn gì phải tu học nữa): hoặc A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), hoặc các Độc giác (bậc tự giác ngộ không cần thầy chỉ dạy), hoặc Bồ-tát Ma-ha-tát đã trụ Thập địa (mười giai vị tu chứng cao nhất của Bồ-tát), hoặc các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (danh hiệu của Phật: bậc đáng được cúng dường, giác ngộ chân chánh và trọn khắp), có tín căn, tinh tấn căn, niệm căn, định căn, tuệ căn — đó là cụ tri căn. Nếu ba căn này lấy vô sở đắc làm phương tiện, nên biết đó là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa.
Lại nữa, Thiện Hiện! Tướng Đại thừa của các Bồ-tát Ma-ha-tát là ba tam-ma-địa. Ba là gì? Một là tam-ma-địa có tầm có tứ (tầm: tâm tìm xét thô; tứ: tâm dò xét tinh tế), hai là tam-ma-địa không tầm chỉ có tứ, ba là tam-ma-địa không tầm không tứ.
Thế nào là tam-ma-địa có tầm có tứ? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát lìa dục, lìa các pháp ác, bất thiện, có tầm có tứ, có niềm vui sướng do xa lìa mà sinh ra, vào Sơ tĩnh lự (tầng thiền thứ nhất) và an trụ đầy đủ — đó là tam-ma-địa có tầm có tứ. Thế nào là tam-ma-địa không tầm chỉ có tứ? Nghĩa là định trung gian giữa Sơ tĩnh lự và Đệ nhị tĩnh lự (tầng thiền thứ hai) của Bồ-tát Ma-ha-tát — đó là tam-ma-địa không tầm chỉ có tứ. Thế nào là tam-ma-địa không tầm không tứ? Nghĩa là các định của Bồ-tát Ma-ha-tát từ Đệ nhị tĩnh lự cho đến định Phi tưởng phi phi tưởng xứ (tầng định cao nhất, nơi tâm chẳng phải có tưởng cũng chẳng phải không có tưởng) — đó là tam-ma-địa không tầm không tứ. Nếu ba loại này lấy vô sở đắc làm phương tiện, nên biết đó là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa.
Lại nữa, Thiện Hiện! Tướng Đại thừa của các Bồ-tát Ma-ha-tát là mười tùy niệm (mười điều thường xuyên nhớ nghĩ để tu tập). Mười là gì? Một là nhớ nghĩ về Phật, hai là nhớ nghĩ về Pháp, ba là nhớ nghĩ về Tăng, bốn là nhớ nghĩ về giới, năm là nhớ nghĩ về xả (bố thí, buông bỏ), sáu là nhớ nghĩ về chư thiên, bảy là nhớ nghĩ về sự nhàm chán, tám là nhớ nghĩ về cái chết, chín là nhớ nghĩ về thân, mười là nhớ nghĩ về hơi thở. Nếu mười loại này lấy vô sở đắc làm phương tiện, nên biết đó là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa.
Lại nữa, Thiện Hiện! Tướng Đại thừa của các Bồ-tát Ma-ha-tát là các pháp lành thanh tịnh như: bốn tĩnh lự (bốn tầng thiền của cõi Sắc), bốn vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả trải rộng đến vô lượng chúng sinh), bốn vô sắc định (bốn tầng định của cõi Vô sắc, không còn hình sắc), tám giải thoát (tám pháp quán để thoát khỏi sự trói buộc), tám thắng xứ (tám pháp quán để làm chủ, vượt trội các đối tượng), chín thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp nhau theo thứ tự), mười biến xứ (mười pháp quán một yếu tố hay một màu trải khắp mọi nơi); lấy vô sở đắc làm phương tiện, nên biết đó là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa.
Lại nữa, Thiện Hiện! Tướng Đại thừa của các Bồ-tát Ma-ha-tát là mười lực của Phật. Mười là gì? Thiện Hiện nên biết: Nếu lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết rõ đúng như thật tướng xứ và phi xứ (điều hợp lý có thể xảy ra và điều không thể xảy ra) của các pháp nhân quả v.v… — đó là lực thứ nhất.
Nếu lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết rõ đúng như thật các loại nghiệp trong quá khứ, vị lai, hiện tại của các loài hữu tình, cùng tướng sai biệt của nhân và quả mà họ phải nhận — đó là lực thứ hai.
Nếu lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết rõ đúng như thật vô số các loại giới (cảnh giới, tánh chất) trong thế gian — đó là lực thứ ba.
Nếu lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết rõ đúng như thật vô số các thắng giải (sự hiểu biết, ưa thích đã quyết định) khác nhau của các loài hữu tình — đó là lực thứ tư.
Nếu lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết rõ đúng như thật căn tánh hơn kém của các loài hữu tình — đó là lực thứ năm.
Nếu lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết rõ đúng như thật hành tướng của biến hành (các con đường tu hành dẫn đến khắp mọi nơi tái sinh và mọi kết quả) — đó là lực thứ sáu.
Nếu lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết rõ đúng như thật sự sai khác về nhiễm (ô nhiễm) và tịnh (trong sạch) của các căn, lực, giác chi, giải thoát, tĩnh lự, đẳng trì, đẳng chí (các trạng thái định) của các loài hữu tình — đó là lực thứ bảy.
Nếu lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết rõ đúng như thật vô số các sự sai khác về túc trụ (những đời sống trong quá khứ) của các loài hữu tình — đó là lực thứ tám.
Nếu lấy vô sở đắc làm phương tiện, nhờ thiên nhãn (con mắt như của chư thiên, thấy xa không bị ngăn ngại) thanh tịnh, biết rõ đúng như thật vô số các sự sai khác về chết đây sinh kia của các loài hữu tình — đó là lực thứ chín.
Nếu lấy vô sở đắc làm phương tiện, biết rõ đúng như thật các lậu (phiền não) đã dứt hẳn, được tâm giải thoát vô lậu, được tuệ giải thoát vô lậu, ngay trong đời hiện tại tự mình chứng ngộ, an trụ đầy đủ, có thể biết rõ đúng đắn: "Sự sinh của ta đã hết, phạm hạnh (đời sống trong sạch) đã thành lập, việc cần làm đã làm xong, không còn nhận thân đời sau nữa" — đó là lực thứ mười. Nên biết đó là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa.
Lại nữa, Thiện Hiện! Tướng Đại thừa của các Bồ-tát Ma-ha-tát là bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp). Bốn là gì? Thiện Hiện nên biết: Nếu lấy vô sở đắc làm phương tiện, tự xưng: "Ta là bậc Chánh Đẳng Giác (bậc giác ngộ chân chánh trọn vẹn)". Giả sử có sa-môn (người xuất gia tu hành), hoặc bà-la-môn (tu sĩ thuộc đạo Bà-la-môn ở Ấn Độ), hoặc trời, ma, Phạm thiên (vị trời cai quản cõi Phạm thiên), hoặc người khác trong thế gian, dựa theo lý lẽ mà vặn hỏi và khiến nhớ lại, nói rằng: "Đối với pháp này, ngài chưa phải là bậc Chánh Đẳng Giác". Đối với lời vặn hỏi ấy, ta thấy rõ là không có căn cứ. Vì thấy lời vặn hỏi ấy không có căn cứ nên được an ổn, không lo không sợ, tự xưng mình ở ngôi vị tôn quý của bậc Đại Tiên, giữa đại chúng cất tiếng rống sư tử (lời tuyên bố chắc chắn, không chút sợ hãi, như tiếng sư tử gầm khiến muông thú khiếp phục), chuyển bánh xe Phạm vi diệu (bánh xe pháp thanh tịnh, ví giáo pháp lăn đi khắp nơi phá trừ phiền não), bánh xe ấy thanh tịnh, chân chánh, cao tột không gì hơn; tất cả sa-môn, bà-la-môn v.v… không ai có thể chuyển được đúng như pháp — đó là vô sở úy thứ nhất.
Nếu lấy vô sở đắc làm phương tiện, tự xưng: "Ta đã dứt hẳn các lậu". Giả sử có sa-môn, hoặc bà-la-môn, hoặc trời, ma, Phạm thiên, hoặc người khác trong thế gian, dựa theo lý lẽ mà vặn hỏi và khiến nhớ lại, nói rằng: "Các lậu như thế ngài chưa dứt hẳn". Đối với lời vặn hỏi ấy, ta thấy rõ là không có căn cứ. Vì thấy lời vặn hỏi ấy không có căn cứ nên được an ổn, không lo không sợ, tự xưng mình ở ngôi vị tôn quý của bậc Đại Tiên, giữa đại chúng cất tiếng rống sư tử, chuyển bánh xe Phạm vi diệu, bánh xe ấy thanh tịnh, chân chánh, cao tột không gì hơn; tất cả sa-môn, bà-la-môn v.v… không ai có thể chuyển được đúng như pháp — đó là vô sở úy thứ hai.
Nếu lấy vô sở đắc làm phương tiện, vì các đệ tử mà nói những pháp ngăn trở đạo. Giả sử có sa-môn, hoặc bà-la-môn, hoặc trời, ma, Phạm thiên, hoặc người khác trong thế gian, dựa theo lý lẽ mà vặn hỏi và khiến nhớ lại, nói rằng: "Tập theo pháp này không thể ngăn trở đạo". Đối với lời vặn hỏi ấy, ta thấy rõ là không có căn cứ. Vì thấy lời vặn hỏi ấy không có căn cứ nên được an ổn, không lo không sợ, tự xưng mình ở ngôi vị tôn quý của bậc Đại Tiên, giữa đại chúng cất tiếng rống sư tử, chuyển bánh xe Phạm vi diệu, bánh xe ấy thanh tịnh, chân chánh, cao tột không gì hơn; tất cả sa-môn, bà-la-môn v.v… không ai có thể chuyển được đúng như pháp — đó là vô sở úy thứ ba.
Nếu lấy vô sở đắc làm phương tiện, vì các đệ tử mà nói con đường dứt hết khổ. Giả sử có sa-môn, hoặc bà-la-môn, hoặc trời, ma, Phạm thiên, hoặc người khác trong thế gian, dựa theo lý lẽ mà vặn hỏi và khiến nhớ lại, nói rằng: "Tu theo con đường này không thể dứt hết khổ". Đối với lời vặn hỏi ấy, ta thấy rõ là không có căn cứ. Vì thấy lời vặn hỏi ấy không có căn cứ nên được an ổn, không lo không sợ, tự xưng mình ở ngôi vị tôn quý của bậc Đại Tiên, giữa đại chúng cất tiếng rống sư tử, chuyển bánh xe Phạm vi diệu, bánh xe ấy thanh tịnh, chân chánh, cao tột không gì hơn; tất cả sa-môn, bà-la-môn v.v… không ai có thể chuyển được đúng như pháp — đó là vô sở úy thứ tư. Nên biết đó là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm tám mươi chín.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười (?) (có lẽ là quyển bốn trăm chín mươi).
Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video