Thiên 626 — Hội 3 · Phẩm 3 Thiện Hiện · phần 16

 Hội thứ ba, phẩm Thiện Hiện thứ ba, phần mười sáu.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử (một trong các đại đệ tử của Phật, nổi tiếng bậc nhất về trí tuệ)! Tôn giả có hỏi: “Vì sao nói các Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc tu hành lớn, phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) chỉ có giả danh (cái tên đặt tạm để gọi), hoàn toàn không có tự tính (bản chất riêng tự có, tồn tại độc lập, không đổi)?” Này Xá-lợi-tử! Vì cái tên “Bồ-tát Ma-ha-tát” chỉ là thứ khách (giống người khách ghé tạm, do bên ngoài gán vào, không thuộc về bản thân sự vật).

 Khi ấy Xá-lợi-tử hỏi Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, vị đệ tử của Phật hiểu sâu nhất về lý “không”): “Vì sao nói cái tên ‘Bồ-tát Ma-ha-tát’ chỉ là thứ khách?” Thiện Hiện đáp: “Như tên gọi của tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) chỉ là thứ khách: trong mười phương và ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai), nó không từ đâu đến, không đi về đâu, cũng không dừng ở đâu. Trong tất cả các pháp không có tên; trong tên không có tất cả các pháp; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp và tên đều có tự tính là không (trống rỗng, không có bản chất riêng). Trong cái tự tính không ấy, dù là tất cả các pháp hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách, không từ đâu đến, không đi về đâu, cũng không dừng ở đâu, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của sắc uẩn (nhóm vật chất, gồm thân thể và mọi thứ có hình chất) cho đến thức uẩn (nhóm nhận biết; năm uẩn là năm nhóm hợp thành con người: sắc là vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là nhận diện hình ảnh, khái niệm, hành là ý muốn và các hoạt động tâm lý tạo tác, thức là sự nhận biết) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Sắc uẩn v.v. không phải là tên; tên không phải là sắc uẩn v.v.; trong sắc uẩn v.v. không có tên; trong tên không có sắc uẩn v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì sắc uẩn v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là sắc uẩn v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của nhãn xứ (con mắt, xét như chỗ dựa để cái thấy phát sinh) cho đến ý xứ (tâm ý, xét như chỗ dựa để sự suy nghĩ phát sinh; sáu nội xứ là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Nhãn xứ v.v. không phải là tên; tên không phải là nhãn xứ v.v.; trong nhãn xứ v.v. không có tên; trong tên không có nhãn xứ v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì nhãn xứ v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là nhãn xứ v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của sắc xứ (hình dáng, màu sắc, là đối tượng của mắt) cho đến pháp xứ (các đối tượng của tâm ý như ý nghĩ, khái niệm; sáu ngoại xứ là sắc, tiếng, mùi, vị, vật xúc chạm và pháp) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Sắc xứ v.v. không phải là tên; tên không phải là sắc xứ v.v.; trong sắc xứ v.v. không có tên; trong tên không có sắc xứ v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì sắc xứ v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là sắc xứ v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của nhãn giới (con mắt, xét như một trong mười tám yếu tố cấu thành kinh nghiệm) cho đến ý giới (tâm ý, xét như một yếu tố như vậy) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Nhãn giới v.v. không phải là tên; tên không phải là nhãn giới v.v.; trong nhãn giới v.v. không có tên; trong tên không có nhãn giới v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì nhãn giới v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là nhãn giới v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của sắc giới (ở đây là yếu tố hình sắc, đối tượng của mắt, không phải cõi Sắc) cho đến pháp giới (ở đây là yếu tố các đối tượng của tâm ý) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Sắc giới v.v. không phải là tên; tên không phải là sắc giới v.v.; trong sắc giới v.v. không có tên; trong tên không có sắc giới v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì sắc giới v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là sắc giới v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của nhãn thức giới (yếu tố cái biết do mắt thấy) cho đến ý thức giới (yếu tố cái biết của tâm ý) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Nhãn thức giới v.v. không phải là tên; tên không phải là nhãn thức giới v.v.; trong nhãn thức giới v.v. không có tên; trong tên không có nhãn thức giới v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì nhãn thức giới v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là nhãn thức giới v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, cảnh vật và cái biết do mắt) cho đến ý xúc (sự tiếp xúc giữa tâm ý, đối tượng và cái biết của ý) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Nhãn xúc v.v. không phải là tên; tên không phải là nhãn xúc v.v.; trong nhãn xúc v.v. không có tên; trong tên không có nhãn xúc v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì nhãn xúc v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là nhãn xúc v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của các thọ (cảm giác vui, khổ, hoặc không vui không khổ) sinh ra do nhãn xúc làm duyên (điều kiện) cho đến các thọ sinh ra do ý xúc làm duyên chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Các thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên v.v. không phải là tên; tên không phải là các thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên v.v.; trong các thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên v.v. không có tên; trong tên không có các thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì các thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là các thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của địa giới (yếu tố đất, tức tính cứng chắc) cho đến thức giới (sáu yếu tố gồm đất, nước, lửa, gió, khoảng không và thức là cái biết) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Địa giới v.v. không phải là tên; tên không phải là địa giới v.v.; trong địa giới v.v. không có tên; trong tên không có địa giới v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì địa giới v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là địa giới v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của nhân duyên (nguyên nhân trực tiếp sinh ra sự vật) cho đến tăng thượng duyên (mọi điều kiện hỗ trợ hoặc không cản trở; bốn duyên là nhân duyên, đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên và tăng thượng duyên) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Nhân duyên v.v. không phải là tên; tên không phải là nhân duyên v.v.; trong nhân duyên v.v. không có tên; trong tên không có nhân duyên v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì nhân duyên v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là nhân duyên v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của vô minh (sự mê mờ, không thấy rõ sự thật) cho đến lão tử (già và chết; đây là mười hai khâu nối nhau trong vòng sinh tử, gọi là mười hai nhân duyên) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Vô minh v.v. không phải là tên; tên không phải là vô minh v.v.; trong vô minh v.v. không có tên; trong tên không có vô minh v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì vô minh v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là vô minh v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của bố thí ba-la-mật-đa (sự cho tặng được thực hành trọn vẹn đến mức đưa người qua bờ giác ngộ; “ba-la-mật-đa” nghĩa là “đến bờ bên kia”, chỉ hạnh tu hoàn hảo) cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ thấu suốt thực tướng của các pháp, được thực hành trọn vẹn; sáu ba-la-mật-đa là bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tiến, tĩnh lự và bát-nhã) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Bố thí ba-la-mật-đa v.v. không phải là tên; tên không phải là bố thí ba-la-mật-đa v.v.; trong bố thí ba-la-mật-đa v.v. không có tên; trong tên không có bố thí ba-la-mật-đa v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì bố thí ba-la-mật-đa v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là bố thí ba-la-mật-đa v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của nội không (sự trống rỗng của các giác quan bên trong) cho đến vô tính tự tính không (sự trống rỗng của cả cái “không có tự tính” lẫn cái “tự tính”; đây là chuỗi các loại “không” được kinh liệt kê) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Nội không v.v. không phải là tên; tên không phải là nội không v.v.; trong nội không v.v. không có tên; trong tên không có nội không v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì nội không v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là nội không v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của chân như (cái thật đúng như vốn có, không đổi của mọi pháp) cho đến bất tư nghị giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn; đây là chuỗi các tên gọi khác của thực tại chân thật) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Chân như v.v. không phải là tên; tên không phải là chân như v.v.; trong chân như v.v. không có tên; trong tên không có chân như v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì chân như v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là chân như v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của đoạn giới (cảnh giới đã dứt sạch phiền não) cho đến vô vi giới (cảnh giới không do nhân duyên tạo tác, không sinh không diệt) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Đoạn giới v.v. không phải là tên; tên không phải là đoạn giới v.v.; trong đoạn giới v.v. không có tên; trong tên không có đoạn giới v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì đoạn giới v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là đoạn giới v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của khổ, tập, diệt, đạo thánh đế (bốn sự thật cao quý: sự thật về khổ, về nguyên nhân của khổ, về sự chấm dứt khổ, và về con đường dẫn đến chấm dứt khổ) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Khổ thánh đế v.v. không phải là tên; tên không phải là khổ thánh đế v.v.; trong khổ thánh đế v.v. không có tên; trong tên không có khổ thánh đế v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì khổ thánh đế v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là khổ thánh đế v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của tứ niệm trụ (bốn cách an trú chánh niệm: quán thân, cảm giác, tâm và các pháp) cho đến bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường cao quý: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, nỗ lực đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng; đây là trọn bộ ba mươi bảy pháp hỗ trợ giác ngộ) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Tứ niệm trụ v.v. không phải là tên; tên không phải là tứ niệm trụ v.v.; trong tứ niệm trụ v.v. không có tên; trong tên không có tứ niệm trụ v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì tứ niệm trụ v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là tứ niệm trụ v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định ở cõi Sắc), tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ, bi, hỉ, xả) và tứ vô sắc định (bốn tầng thiền định vượt khỏi mọi hình sắc) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Tứ tĩnh lự v.v. không phải là tên; tên không phải là tứ tĩnh lự v.v.; trong tứ tĩnh lự v.v. không có tên; trong tên không có tứ tĩnh lự v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì tứ tĩnh lự v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là tứ tĩnh lự v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của bát giải thoát (tám cấp thiền quán giúp tâm thoát khỏi sự ràng buộc với sắc và vô sắc) và cửu thứ đệ định (chín tầng thiền định nhập lần lượt nối nhau không gián đoạn) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Bát giải thoát v.v. không phải là tên; tên không phải là bát giải thoát v.v.; trong bát giải thoát v.v. không có tên; trong tên không có bát giải thoát v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì bát giải thoát v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là bát giải thoát v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn (ba cửa ngõ đưa đến giải thoát: quán mọi pháp là trống rỗng, quán mọi pháp không có hình tướng cố định, và không còn mong cầu tạo tác) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Không giải thoát môn v.v. không phải là tên; tên không phải là không giải thoát môn v.v.; trong không giải thoát môn v.v. không có tên; trong tên không có không giải thoát môn v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì không giải thoát môn v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là không giải thoát môn v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của tịnh quán địa (giai đoạn quán xét thanh tịnh, bậc đầu) cho đến Như Lai địa (giai đoạn của bậc Phật; đây là mười giai đoạn tu chung cho cả ba thừa) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Tịnh quán địa v.v. không phải là tên; tên không phải là tịnh quán địa v.v.; trong tịnh quán địa v.v. không có tên; trong tên không có tịnh quán địa v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì tịnh quán địa v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là tịnh quán địa v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của cực hỉ địa (bậc Vui Mừng Tột Bậc, bậc thứ nhất) cho đến pháp vân địa (bậc Mây Pháp, bậc thứ mười; đây là mười bậc tu riêng của Bồ-tát) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Cực hỉ địa v.v. không phải là tên; tên không phải là cực hỉ địa v.v.; trong cực hỉ địa v.v. không có tên; trong tên không có cực hỉ địa v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì cực hỉ địa v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là cực hỉ địa v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của ngũ nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) và lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm: đi lại biến hóa tự tại, nghe xa, biết tâm người, nhớ đời trước, thấy xa và biết sự sinh tử của chúng sinh, dứt sạch phiền não) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Ngũ nhãn v.v. không phải là tên; tên không phải là ngũ nhãn v.v.; trong ngũ nhãn v.v. không có tên; trong tên không có ngũ nhãn v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì ngũ nhãn v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là ngũ nhãn v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của Như Lai thập lực (mười năng lực trí tuệ của Phật; Như Lai là danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như) cho đến thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Như Lai thập lực v.v. không phải là tên; tên không phải là Như Lai thập lực v.v.; trong Như Lai thập lực v.v. không có tên; trong tên không có Như Lai thập lực v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì Như Lai thập lực v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là Như Lai thập lực v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót) và hằng trụ xả tính (tính luôn an trú trong sự buông xả, tâm bình đẳng không vướng mắc) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Vô vong thất pháp v.v. không phải là tên; tên không phải là vô vong thất pháp v.v.; trong vô vong thất pháp v.v. không có tên; trong tên không có vô vong thất pháp v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì vô vong thất pháp v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là vô vong thất pháp v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của nhất thiết trí (trí biết tổng quát tính không của mọi pháp), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu để dẫn dắt chúng sinh) và nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn cả tướng chung lẫn tướng riêng của mọi pháp, tức trí tuệ của Phật) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Nhất thiết trí v.v. không phải là tên; tên không phải là nhất thiết trí v.v.; trong nhất thiết trí v.v. không có tên; trong tên không có nhất thiết trí v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì nhất thiết trí v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là nhất thiết trí v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của đà-la-ni môn (các pháp môn tổng trì, giúp ghi nhớ và giữ gìn mọi điều lành không để mất) và tam-ma-địa môn (các pháp môn thiền định, giữ tâm chuyên nhất) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Đà-la-ni môn v.v. không phải là tên; tên không phải là đà-la-ni môn v.v.; trong đà-la-ni môn v.v. không có tên; trong tên không có đà-la-ni môn v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì đà-la-ni môn v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là đà-la-ni môn v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Này Xá-lợi-tử! Như tên của Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, cầu giải thoát cho riêng mình), Độc giác (người tự mình quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy) và Đại thừa (cỗ xe lớn, con đường của Bồ-tát cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) chỉ là thứ khách. Vì sao vậy? Thanh văn v.v. không phải là tên; tên không phải là Thanh văn v.v.; trong Thanh văn v.v. không có tên; trong tên không có Thanh văn v.v.; chúng không hợp lại cũng không tách rời, chỉ là đặt ra tạm thời. Vì sao vậy? Vì Thanh văn v.v. và tên đều có tự tính là không. Trong tự tính không ấy, dù là Thanh văn v.v. hay là tên, đều không có gì cả, hoàn toàn không thể nắm bắt được. Tên của các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, chỉ là thứ khách. Vì thế nên nói các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tôn giả có hỏi: “Vì sao nói rằng: như nói ‘ngã’ (cái tôi) v.v. rốt ráo không sinh, chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính?” Này Xá-lợi-tử! Cái tôi rốt ráo không có gì, không thể nắm bắt được, thì làm sao có sinh? Cho đến “kiến giả” (người thấy; đây là cuối chuỗi các tên gọi khác nhau của cái tôi như hữu tình, mạng sống, người biết, người thấy) cũng rốt ráo không có gì, không thể nắm bắt được, thì làm sao có sinh? Này Xá-lợi-tử! Sắc rốt ráo không có gì, không thể nắm bắt được, thì làm sao có sinh? Thọ, tưởng, hành, thức cũng rốt ráo không có gì, không thể nắm bắt được, thì làm sao có sinh? Như vậy cho đến Thanh văn thừa (cỗ xe, tức con đường tu, của Thanh văn) rốt ráo không có gì, không thể nắm bắt được, thì làm sao có sinh? Độc giác thừa và Đại thừa cũng rốt ráo không có gì, không thể nắm bắt được, thì làm sao có sinh? Này Xá-lợi-tử! Vì lý do ấy nên tôi nói: như nói cái tôi v.v. rốt ráo không sinh, chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tôn giả có hỏi: “Vì sao nói các pháp cũng như thế, rốt ráo không sinh, chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính?” Này Xá-lợi-tử! Các pháp hoàn toàn không có tự tính do hòa hợp (tức không có bản chất thật nào do các yếu tố kết hợp mà thành). Vì sao vậy? Vì cái pháp có do hòa hợp thì tự tính của nó là không. Khi ấy Xá-lợi-tử hỏi Thiện Hiện: “Pháp nào hoàn toàn không có tự tính do hòa hợp?” Thiện Hiện đáp: “Này Xá-lợi-tử! Sắc uẩn hoàn toàn không có tự tính do hòa hợp; thọ, tưởng, hành, thức uẩn cũng hoàn toàn không có tự tính do hòa hợp. Như vậy cho đến Thanh văn thừa hoàn toàn không có tự tính do hòa hợp; Độc giác thừa và Đại thừa cũng hoàn toàn không có tự tính do hòa hợp. Này Xá-lợi-tử! Vì lý do ấy nên tôi nói: các pháp cũng như thế, rốt ráo không sinh, chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tất cả các pháp không thường còn, nhưng cũng không mất đi. Vì sao vậy? Vì pháp nào không thường còn thì có tính không cùng tận. Khi ấy Xá-lợi-tử hỏi Thiện Hiện: “Pháp nào không thường còn mà cũng không mất đi?” Thiện Hiện đáp: “Này Xá-lợi-tử! Sắc uẩn không thường còn mà cũng không mất đi; thọ, tưởng, hành, thức uẩn không thường còn mà cũng không mất đi. Như vậy cho đến Thanh văn thừa không thường còn mà cũng không mất đi; Độc giác thừa và Đại thừa không thường còn mà cũng không mất đi. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Pháp nào không thường còn thì không có tự tính; đã không có tự tính thì không có gì để cùng tận.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tất cả đều không phải là vui, nhưng cũng không mất đi. Vì sao vậy? Vì pháp nào không phải là vui thì có tính không cùng tận. Khi ấy Xá-lợi-tử hỏi Thiện Hiện: “Pháp nào không phải là vui mà cũng không mất đi?” Thiện Hiện đáp: “Sắc uẩn không phải là vui mà cũng không mất đi; thọ, tưởng, hành, thức uẩn không phải là vui mà cũng không mất đi. Như vậy cho đến Thanh văn thừa không phải là vui mà cũng không mất đi; Độc giác thừa và Đại thừa không phải là vui mà cũng không mất đi. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Pháp nào không phải là vui thì không có tự tính; đã không có tự tính thì không có gì để cùng tận.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tất cả đều không phải là cái tôi, nhưng cũng không mất đi. Vì sao vậy? Vì pháp nào không phải là cái tôi thì có tính không cùng tận. Khi ấy Xá-lợi-tử hỏi Thiện Hiện: “Pháp nào không phải là cái tôi mà cũng không mất đi?” Thiện Hiện đáp: “Này Xá-lợi-tử! Sắc uẩn không phải là cái tôi mà cũng không mất đi; thọ, tưởng, hành, thức uẩn không phải là cái tôi mà cũng không mất đi. Như vậy cho đến Thanh văn thừa không phải là cái tôi mà cũng không mất đi; Độc giác thừa và Đại thừa không phải là cái tôi mà cũng không mất đi. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Pháp nào không phải là cái tôi thì không có tự tính; đã không có tự tính thì không có gì để cùng tận.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tất cả các pháp đều tịch tĩnh (vắng lặng, dứt mọi xao động và phiền não), nhưng cũng không mất đi. Vì sao vậy? Vì pháp nào tịch tĩnh thì có tính không cùng tận. Khi ấy Xá-lợi-tử hỏi Thiện Hiện: “Pháp nào tịch tĩnh mà cũng không mất đi?” Thiện Hiện đáp: “Này Xá-lợi-tử! Sắc uẩn tịch tĩnh mà cũng không mất đi; thọ, tưởng, hành, thức uẩn tịch tĩnh mà cũng không mất đi. Như vậy cho đến Thanh văn thừa tịch tĩnh mà cũng không mất đi; Độc giác thừa và Đại thừa tịch tĩnh mà cũng không mất đi. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Pháp nào tịch tĩnh thì không có tự tính; đã không có tự tính thì không có gì để cùng tận.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tất cả các pháp đều viễn ly (lìa xa, tách khỏi mọi ràng buộc và mọi tướng), nhưng cũng không mất đi. Vì sao vậy? Vì pháp nào viễn ly thì có tính không cùng tận. Khi ấy Xá-lợi-tử hỏi Thiện Hiện: “Pháp nào viễn ly mà cũng không mất đi?” Thiện Hiện đáp: “Này Xá-lợi-tử! Sắc uẩn viễn ly mà cũng không mất đi; thọ, tưởng, hành, thức uẩn viễn ly mà cũng không mất đi. Như vậy cho đến Thanh văn thừa viễn ly mà cũng không mất đi; Độc giác thừa và Đại thừa viễn ly mà cũng không mất đi. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Pháp nào viễn ly thì không có tự tính; đã không có tự tính thì không có gì để cùng tận.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tất cả các pháp đều là không, vô tướng, vô nguyện, nhưng cũng không mất đi. Vì sao vậy? Vì pháp nào là không, vô tướng, vô nguyện thì có tính không cùng tận. Khi ấy Xá-lợi-tử hỏi Thiện Hiện: “Pháp nào là không, vô tướng, vô nguyện mà cũng không mất đi?” Thiện Hiện đáp: “Này Xá-lợi-tử! Sắc uẩn là không, vô tướng, vô nguyện mà cũng không mất đi; thọ, tưởng, hành, thức uẩn là không, vô tướng, vô nguyện mà cũng không mất đi. Như vậy cho đến Thanh văn thừa là không, vô tướng, vô nguyện mà cũng không mất đi; Độc giác thừa và Đại thừa là không, vô tướng, vô nguyện mà cũng không mất đi. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Pháp nào là không, vô tướng, vô nguyện thì không có tự tính; đã không có tự tính thì không có gì để cùng tận.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tất cả đều là thiện (tốt lành), vô tội (không lỗi lầm), vô lậu (không còn phiền não rỉ chảy, tức không còn dính mắc vào sinh tử), vô nhiễm (không bị ô nhiễm), xuất thế (vượt ra khỏi thế gian), thanh tịnh, vô vi (không do nhân duyên tạo tác), nhưng cũng không mất đi. Vì sao vậy? Vì pháp nào là thiện, vô tội, vô lậu, vô nhiễm, xuất thế, thanh tịnh, vô vi thì có tính không cùng tận. Khi ấy Xá-lợi-tử hỏi Thiện Hiện: “Pháp nào là thiện, vô tội, vô lậu, lìa nhiễm, xuất thế, thanh tịnh, vô vi mà cũng không mất đi?” Thiện Hiện đáp: “Này Xá-lợi-tử! Sắc uẩn là thiện, vô tội, vô lậu, lìa nhiễm, xuất thế, thanh tịnh, vô vi mà cũng không mất đi; thọ, tưởng, hành, thức uẩn là thiện, vô tội, vô lậu, lìa nhiễm, xuất thế, thanh tịnh, vô vi mà cũng không mất đi. Như vậy cho đến Thanh văn thừa là thiện, vô tội, vô lậu, lìa nhiễm, xuất thế, thanh tịnh, vô vi mà cũng không mất đi; Độc giác thừa và Đại thừa là thiện, vô tội, vô lậu, lìa nhiễm, xuất thế, thanh tịnh, vô vi mà cũng không mất đi. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Pháp nào là thiện, vô tội, vô lậu, lìa nhiễm, xuất thế, thanh tịnh, vô vi thì không có tự tính; đã không có tự tính thì không có gì để cùng tận.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tất cả các pháp không thường còn cũng không hư hoại. Khi ấy Xá-lợi-tử hỏi Thiện Hiện: “Pháp nào không thường còn cũng không hư hoại?” Thiện Hiện đáp: “Này Xá-lợi-tử! Sắc uẩn không thường còn cũng không hư hoại. Vì sao vậy? Vì bản tính của nó vốn như thế. Thọ, tưởng, hành, thức uẩn cũng không thường còn cũng không hư hoại. Vì sao vậy? Vì bản tính của chúng vốn như thế. Như vậy cho đến Thanh văn thừa không thường còn cũng không hư hoại. Vì sao vậy? Vì bản tính của nó vốn như thế. Độc giác thừa và Đại thừa cũng không thường còn cũng không hư hoại. Vì sao vậy? Vì bản tính của chúng vốn như thế.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Nói tóm lại, dù là pháp thiện hay pháp không thiện; dù là pháp hữu ký (có thể xác định là thiện hay ác) hay pháp vô ký (không thể xác định là thiện hay ác); dù là pháp có tội hay pháp không tội; dù là pháp hữu lậu (còn phiền não, còn dính mắc sinh tử) hay pháp vô lậu; dù là pháp có nhiễm hay pháp không nhiễm; dù là pháp thế gian hay pháp xuất thế gian; dù là pháp tạp nhiễm (lẫn lộn ô uế, phiền não) hay pháp thanh tịnh; dù là pháp sinh tử hay pháp Niết-bàn (trạng thái dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử); dù là pháp hữu vi (do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt) hay pháp vô vi — tất cả như thế đều không thường còn cũng không hư hoại. Vì sao vậy? Vì bản tính của chúng vốn như thế. Này Xá-lợi-tử! Vì lý do ấy nên tôi nói: các pháp cũng như thế, rốt ráo không sinh, chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tính.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tôn giả có hỏi: “Vì sao nói: sắc cho đến thức nào rốt ráo không sinh; như vậy cho đến Thanh văn, Độc giác, Đại thừa nào rốt ráo không sinh?” Này Xá-lợi-tử! Tất cả sắc cho đến thức, bản tính đều không sinh. Vì sao vậy? Vì sắc cho đến thức, bản tính đều là không, không do ai làm ra, không khởi lên. Vì sao như thế? Vì người làm ra các pháp vốn không ấy là không thể nắm bắt được. Như vậy cho đến tất cả Thanh văn, Độc giác, Đại thừa, bản tính đều không sinh. Vì sao vậy? Vì tất cả Thanh văn, Độc giác, Đại thừa, bản tính đều là không, không do ai làm ra, không khởi lên. Vì sao như thế? Vì người làm ra các pháp vốn không ấy là không thể nắm bắt được. Này Xá-lợi-tử! Vì lý do ấy nên tôi nói: sắc cho đến thức nào rốt ráo không sinh; như vậy cho đến Thanh văn, Độc giác, Đại thừa nào rốt ráo không sinh.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tôn giả có hỏi: “Vì sao nói: nếu rốt ráo không sinh thì không gọi là sắc cho đến thức; như vậy cho đến nếu rốt ráo không sinh thì không gọi là Thanh văn, Độc giác, Đại thừa?” Này Xá-lợi-tử! Vì sắc cho đến thức có bản tính là không. Pháp nào có bản tính là không thì không thể đặt ra cho nó sự sinh, sự diệt, sự trụ (tồn tại) hay sự dị (biến đổi). Vì lẽ ấy, nếu rốt ráo không sinh thì không gọi là sắc cho đến thức. Vì sao vậy? Vì cái không không phải là sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Như vậy cho đến Thanh văn, Độc giác, Đại thừa có bản tính là không. Pháp nào có bản tính là không thì không thể đặt ra cho nó sự sinh, sự diệt, sự trụ hay sự dị. Vì lẽ ấy, nếu rốt ráo không sinh thì không gọi là Thanh văn, Độc giác, Đại thừa. Vì sao vậy? Vì cái không không phải là Thanh văn, Độc giác, Đại thừa. Này Xá-lợi-tử! Vì lý do ấy nên tôi nói: nếu rốt ráo không sinh thì không gọi là sắc cho đến thức; như vậy cho đến nếu rốt ráo không sinh thì không gọi là Thanh văn, Độc giác, Đại thừa.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tôn giả có hỏi: “Vì sao nói: tôi há có thể dùng bát-nhã ba-la-mật-đa rốt ráo không sinh mà khuyên răn, chỉ dạy Bồ-tát Ma-ha-tát rốt ráo không sinh?” Này Xá-lợi-tử! Rốt ráo không sinh chính là bát-nhã ba-la-mật-đa; bát-nhã ba-la-mật-đa chính là rốt ráo không sinh. Vì sao vậy? Vì rốt ráo không sinh và bát-nhã ba-la-mật-đa không phải là hai, không chia làm hai phần. Này Xá-lợi-tử! Rốt ráo không sinh chính là Bồ-tát Ma-ha-tát; Bồ-tát Ma-ha-tát chính là rốt ráo không sinh. Vì sao vậy? Vì rốt ráo không sinh và Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không phải là hai, không chia làm hai phần. Này Xá-lợi-tử! Vì lý do ấy nên tôi nói: tôi há có thể dùng bát-nhã ba-la-mật-đa rốt ráo không sinh mà khuyên răn, chỉ dạy Bồ-tát Ma-ha-tát rốt ráo không sinh.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tôn giả có hỏi: “Vì sao nói: ngoài cái rốt ráo không sinh ra, cũng không có Bồ-tát Ma-ha-tát nào có thể thực hành vô thượng chính đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của Phật)?” Này Xá-lợi-tử! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các vị không thấy có bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa nào ở ngoài cái rốt ráo không sinh, cũng không thấy có Bồ-tát Ma-ha-tát nào ở ngoài cái rốt ráo không sinh. Vì sao vậy? Vì dù là rốt ráo không sinh, là bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, hay là Bồ-tát Ma-ha-tát, đều không phải là hai, không chia làm hai phần. Này Xá-lợi-tử! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các vị không thấy có sắc cho đến thức ở ngoài cái rốt ráo không sinh. Vì sao vậy? Vì dù là rốt ráo không sinh hay là sắc cho đến thức, đều không phải là hai, không chia làm hai phần. Như vậy cho đến khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các vị không thấy có Thanh văn, Độc giác, Đại thừa ở ngoài cái rốt ráo không sinh. Vì sao vậy? Vì dù là rốt ráo không sinh hay là Thanh văn, Độc giác, Đại thừa, đều không phải là hai, không chia làm hai phần. Này Xá-lợi-tử! Vì lý do ấy nên tôi nói: ngoài cái rốt ráo không sinh ra, cũng không có Bồ-tát Ma-ha-tát nào có thể thực hành vô thượng chính đẳng bồ-đề.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tôn giả có hỏi: “Vì sao nói: nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghe nói như thế mà tâm không chìm đắm, cũng không lo buồn hối tiếc, tâm không kinh hãi, không sợ, không khiếp, thì nên biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa?” Này Xá-lợi-tử! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các vị không thấy các pháp có cái biết, có tác dụng; quán tất cả các pháp như trò ảo thuật, như giấc mộng, như tiếng vang, như hình bóng trong gương, như bóng của ánh sáng, như ánh nắng dợn bốc lên giữa đồng trông như nước, như việc do phép biến hóa tạo ra, như thành Tầm Hương (thành ảo hiện giữa không trung, như ảo ảnh lâu đài trên biển), tuy hiện ra như có mà không có thật. Nghe nói bản tính của các pháp đều là không, các vị hớn hở vui mừng, từ đáy lòng tin tưởng ưa thích. Này Xá-lợi-tử! Vì lý do ấy nên tôi nói: nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghe nói như thế mà tâm không chìm đắm, cũng không lo buồn hối tiếc, tâm không kinh hãi, không sợ, không khiếp, thì nên biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa.”

 Bấy giờ cụ thọ (bậc đáng kính, có đủ thọ mạng tu hành) Thiện Hiện thưa với Phật rằng: “Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Phật)! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà quán xét các pháp, lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát đối với sắc cho đến thức hoàn toàn không nắm bắt được gì: không nhận, không giữ lấy, không dừng trụ, không bám chấp, cũng không đặt ra là sắc uẩn cho đến thức uẩn. Đối với nhãn xứ cho đến ý xứ; đối với sắc xứ cho đến pháp xứ; đối với nhãn giới cho đến ý giới; đối với sắc giới cho đến pháp giới; đối với nhãn thức giới cho đến ý thức giới; đối với nhãn xúc cho đến ý xúc; đối với các thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các thọ sinh ra do ý xúc làm duyên; đối với địa giới cho đến thức giới; đối với nhân duyên cho đến tăng thượng duyên; đối với vô minh cho đến lão tử, cũng đều như vậy.

 Lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát đối với bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa hoàn toàn không nắm bắt được gì: không nhận, không giữ lấy, không dừng trụ, không bám chấp, cũng không đặt ra là bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa. Đối với nội không cho đến vô tính tự tính không; đối với khổ thánh đế cho đến đạo thánh đế; đối với tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi; đối với tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định; đối với bát giải thoát, cửu thứ đệ định; đối với không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn; đối với tịnh quán địa cho đến Như Lai địa; đối với cực hỉ địa cho đến pháp vân địa; đối với ngũ nhãn, lục thần thông; đối với Như Lai thập lực cho đến thập bát Phật bất cộng pháp; đối với vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính; đối với tất cả đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn; đối với hạnh của các Bồ-tát Ma-ha-tát và vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật; đối với chân như cho đến bất tư nghị giới; đối với đoạn giới cho đến vô vi giới; đối với nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, cũng đều như vậy.

 Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Vì khi vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không thấy sắc uẩn cho đến thức uẩn, như vậy cho đến không thấy nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Vì sao như thế? Vì tính của sắc là không, không sinh không diệt; tính của thọ, tưởng, hành, thức là không, không sinh không diệt. Như vậy cho đến tính của nhất thiết trí là không, không sinh không diệt; tính của đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không, không sinh không diệt. Bạch Thế Tôn! Sắc không sinh không diệt thì chẳng phải là sắc; thọ, tưởng, hành, thức không sinh không diệt thì chẳng phải là thọ, tưởng, hành, thức. Như vậy cho đến nhất thiết trí không sinh không diệt thì chẳng phải là nhất thiết trí; đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không sinh không diệt thì chẳng phải là đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Vì sao như thế? Vì sắc cho đến thức với cái không sinh không diệt không phải là hai, không chia làm hai phần; như vậy cho đến nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí với cái không sinh không diệt không phải là hai, không chia làm hai phần. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Vì pháp không sinh không diệt thì không phải một, không phải hai, không phải nhiều, không phải khác. Cho nên sắc cho đến thức không sinh không diệt thì chẳng phải là sắc cho đến thức; như vậy cho đến nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không sinh không diệt thì chẳng phải là nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.

 Bạch Thế Tôn! Sắc không hai thì chẳng phải là sắc; thọ, tưởng, hành, thức không hai thì chẳng phải là thọ, tưởng, hành, thức. Như vậy cho đến nhất thiết trí không hai thì chẳng phải là nhất thiết trí; đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không hai thì chẳng phải là đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Bạch Thế Tôn! Sắc thuộc vào loại pháp không hai; thọ, tưởng, hành, thức thuộc vào loại pháp không hai; cho nên mới gọi là sắc cho đến thức. Như vậy cho đến nhất thiết trí thuộc vào loại pháp không hai; đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí thuộc vào loại pháp không hai; cho nên mới gọi là nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.”

 Bấy giờ Xá-lợi-tử hỏi cụ thọ Thiện Hiện: “Nhân giả (cách gọi tôn trọng người đối diện) nói ‘khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà quán xét các pháp’ — thế nào gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát? Thế nào gọi là bát-nhã ba-la-mật-đa? Quán xét các pháp là thế nào?” Thiện Hiện đáp: “Tôn giả hỏi ‘thế nào gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát’ — này Xá-lợi-tử! Vì muốn làm lợi ích và đem niềm vui đến cho các hữu tình (chúng sinh có tình thức), siêng năng cầu vô thượng chính đẳng bồ-đề, nên gọi là Bồ-tát. Đầy đủ sự giác ngộ đúng như thật, tuy biết khắp mọi tướng của các pháp mà không bám chấp vào đâu, nên lại gọi là Ma-ha-tát.” Khi ấy Xá-lợi-tử hỏi Thiện Hiện: “Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát đầy đủ sự giác ngộ đúng như thật, tuy biết khắp mọi tướng của các pháp mà không bám chấp?” Thiện Hiện đáp: “Này Xá-lợi-tử! Các Bồ-tát Ma-ha-tát tuy biết đúng như thật mọi tướng của sắc mà không bám chấp; tuy biết đúng như thật mọi tướng của thọ, tưởng, hành, thức mà không bám chấp. Như vậy cho đến tuy biết đúng như thật mọi tướng của nhất thiết trí mà không bám chấp; tuy biết đúng như thật mọi tướng của đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí mà không bám chấp.” Khi ấy Xá-lợi-tử hỏi Thiện Hiện: “Những gì gọi là tướng của tất cả các pháp?” Thiện Hiện đáp: “Nhờ những dáng vẻ, dấu hiệu của các hành (các hiện tượng do nhân duyên tạo tác) như thế mà nhận biết các pháp: đây là sắc, đây là tiếng, đây là mùi, đây là vị, đây là vật xúc chạm, đây là pháp; đây là trong, đây là ngoài; đây là hữu lậu, đây là vô lậu; đây là hữu vi, đây là vô vi. Những cái ấy gọi là tướng của tất cả các pháp.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tôn giả hỏi ‘thế nào gọi là bát-nhã ba-la-mật-đa’ — này Xá-lợi-tử! Có trí tuệ thù thắng vi diệu, đối với tất cả các pháp có thể giác ngộ đúng như thật mà lìa xa được những gì cần lìa, nên gọi là bát-nhã ba-la-mật-đa.” Khi ấy Xá-lợi-tử hỏi Thiện Hiện: “Trí tuệ ấy lìa xa được những pháp nào?” Thiện Hiện đáp: “Trí tuệ ấy đối với các uẩn, các xứ, các giới, duyên khởi (sự sinh khởi nương vào nhau của các pháp) v.v. đều có thể lìa xa, nên gọi là bát-nhã ba-la-mật-đa. Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Có trí tuệ thù thắng vi diệu, đối với tất cả các pháp có thể giác ngộ đúng như thật mà đi xa đến được những nơi cần đến, nên gọi là bát-nhã ba-la-mật-đa.” Khi ấy Xá-lợi-tử hỏi Thiện Hiện: “Trí tuệ ấy đi xa đến được những pháp nào?” Thiện Hiện đáp: “Trí tuệ ấy đối với bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa đều có thể đi xa đến được; như vậy cho đến đối với nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí đều có thể đi xa đến được, nên gọi là bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Xá-lợi-tử! Vì lý do ấy nên gọi là bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tôn giả hỏi ‘quán xét các pháp là thế nào’ — này Xá-lợi-tử! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, quán xét sắc cho đến thức là không phải thường cũng không phải vô thường, không phải vui cũng không phải khổ, không phải ngã cũng không phải vô ngã, không phải sạch cũng không phải không sạch, không phải không cũng không phải chẳng không, không phải có tướng cũng không phải không có tướng, không phải có nguyện cầu cũng không phải không có nguyện cầu, không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh, không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Như vậy cho đến quán xét nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không phải thường cũng không phải vô thường, không phải vui cũng không phải khổ, không phải ngã cũng không phải vô ngã, không phải sạch cũng không phải không sạch, không phải không cũng không phải chẳng không, không phải có tướng cũng không phải không có tướng, không phải có nguyện cầu cũng không phải không có nguyện cầu, không phải tịch tĩnh cũng không phải chẳng tịch tĩnh, không phải viễn ly cũng không phải chẳng viễn ly. Này Xá-lợi-tử! Những điều ấy gọi là quán xét các pháp. Này Xá-lợi-tử! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán xét các pháp như thế.”

 Bấy giờ Xá-lợi-tử hỏi cụ thọ Thiện Hiện: “Vì sao nhân giả nói: sắc cho đến thức không sinh không diệt thì chẳng phải là sắc cho đến thức; như vậy cho đến nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không sinh không diệt thì chẳng phải là nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí?” Thiện Hiện đáp: “Này Xá-lợi-tử! Sắc cho đến thức thì tính của sắc cho đến thức là không. Trong tính không ấy không có sinh, không có diệt, cũng không có sắc cho đến thức. Vì thế nên nói sắc cho đến thức không sinh không diệt thì chẳng phải là sắc cho đến thức. Như vậy cho đến nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí thì tính của nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không. Trong tính không ấy không có sinh, không có diệt, cũng không có nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Vì thế nên nói nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không sinh không diệt thì chẳng phải là nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.”

 Bấy giờ Xá-lợi-tử hỏi cụ thọ Thiện Hiện: “Vì sao nhân giả nói: sắc cho đến thức không hai thì chẳng phải là sắc cho đến thức; như vậy cho đến nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không hai thì chẳng phải là nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí?” Thiện Hiện đáp: “Này Xá-lợi-tử! Dù là sắc hay cái không hai, cho đến dù là thức hay cái không hai; như vậy cho đến dù là nhất thiết trí hay cái không hai, dù là đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí hay cái không hai — tất cả như thế đều không hợp lại cũng không tách rời, không có hình sắc, không thể thấy, không có gì đối ngại, chỉ có một tướng, tức là không có tướng. Vì thế nên nói sắc cho đến thức không hai thì chẳng phải là sắc cho đến thức; như vậy cho đến nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không hai thì chẳng phải là nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.”

 Bấy giờ Xá-lợi-tử hỏi cụ thọ Thiện Hiện: “Vì sao nhân giả nói: sắc cho đến thức thuộc vào loại pháp không hai, cho nên gọi là sắc cho đến thức; như vậy cho đến nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí thuộc vào loại pháp không hai, cho nên gọi là nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí?” Thiện Hiện đáp: “Này Xá-lợi-tử! Sắc cho đến thức không khác cái không sinh không diệt; cái không sinh không diệt không khác sắc cho đến thức. Sắc cho đến thức chính là cái không sinh không diệt; cái không sinh không diệt chính là sắc cho đến thức. Như vậy cho đến nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không khác cái không sinh không diệt; cái không sinh không diệt không khác nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí chính là cái không sinh không diệt; cái không sinh không diệt chính là nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Vì thế nên nói sắc cho đến thức thuộc vào loại pháp không hai, cho nên gọi là sắc cho đến thức; như vậy cho đến nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí thuộc vào loại pháp không hai, cho nên gọi là nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.”

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm chín mươi bảy.

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười tám (?).

 Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video