Thiên 629 — Hội 3 · Phẩm 4 Thiên Đế · phần 2

 Hội thứ ba, phẩm Thiên Đế thứ tư, phần hai.

 Lại nữa, Kiều Thi Ca (tên họ của Thiên Đế Thích, vua cõi trời Ba Mươi Ba)! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát: người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu mình và cứu người; Ma-ha-tát: bậc đại sĩ, tức Bồ-tát bậc lớn) thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa (Bát-nhã: trí tuệ thấy rõ thật tướng các pháp; ba-la-mật-đa: sự tu hành hoàn hảo đưa sang bờ giải thoát), các vị ấy quán xét như sau: chỉ có các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) nương nhau làm duyên, giúp nhau, thấm nhuần, lớn lên, nối tiếp nhau lan khắp. Trong đó hoàn toàn không có ngã (cái "tôi") và ngã sở (cái "của tôi"), vì quán xét đúng như thật thì không thể tìm thấy.

 Các vị lại quán xét như sau: các Bồ-tát Ma-ha-tát đem thiện căn (gốc lành, tức công đức do làm việc lành mà có) thù thắng đã tu tập được, cùng chung bình đẳng với mọi hữu tình (chúng sinh có tình thức), hồi hướng (chuyển công đức của mình hướng về một mục đích) về Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của Phật). Tâm tích tập thiện căn không hòa hợp với tâm hồi hướng, tâm hồi hướng cũng không hòa hợp với tâm tích tập thiện căn. Tâm hồi hướng không hòa hợp với tâm Bồ-đề (tâm cầu giác ngộ thành Phật), tâm Bồ-đề cũng không hòa hợp với tâm hồi hướng. Tâm tích tập thiện căn ở trong tâm hồi hướng thì không có gì, không thể tìm thấy. Tâm hồi hướng ở trong tâm tích tập thiện căn cũng không có gì, không thể tìm thấy. Tâm hồi hướng ở trong tâm Bồ-đề thì không có gì, không thể tìm thấy. Tâm Bồ-đề ở trong tâm hồi hướng cũng không có gì, không thể tìm thấy. Các Bồ-tát Ma-ha-tát tuy quán xét các pháp đúng như thật, nhưng đối với các pháp hoàn toàn không thấy gì cả. Kiều Thi Ca! Đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa của Bồ-tát Ma-ha-tát.

 Bấy giờ Thiên Đế Thích hỏi Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, vị đệ tử Phật giỏi hiểu về tánh không) rằng: "Thưa Đại đức! Vì sao nơi các Bồ-tát Ma-ha-tát, tâm tích tập thiện căn không hòa hợp với tâm hồi hướng, tâm hồi hướng cũng không hòa hợp với tâm tích tập thiện căn; tâm hồi hướng không hòa hợp với tâm Bồ-đề, tâm Bồ-đề cũng không hòa hợp với tâm hồi hướng; tâm tích tập thiện căn ở trong tâm hồi hướng thì không có gì, không thể tìm thấy; tâm hồi hướng ở trong tâm tích tập thiện căn cũng không có gì, không thể tìm thấy; tâm hồi hướng ở trong tâm Bồ-đề thì không có gì, không thể tìm thấy; tâm Bồ-đề ở trong tâm hồi hướng cũng không có gì, không thể tìm thấy?"

 Thiện Hiện đáp: "Kiều Thi Ca! Nơi các Bồ-tát Ma-ha-tát, tâm tích tập thiện căn thì chẳng phải là tâm; tâm hồi hướng, tâm Bồ-đề cũng chẳng phải là tâm. Cái chẳng phải tâm thì không thể có chỗ tích tập, hoặc có cái hồi hướng, hoặc có chỗ được hồi hướng. Cái chẳng phải tâm không thể hồi hướng về cái chẳng phải tâm; tâm cũng không thể hồi hướng về cái chẳng phải tâm; cái chẳng phải tâm không thể hồi hướng về tâm; tâm cũng không thể hồi hướng về tâm. Vì sao vậy? Kiều Thi Ca! Cái chẳng phải tâm chính là cái không thể nghĩ bàn, cái không thể nghĩ bàn chính là cái chẳng phải tâm. Cả hai thứ ấy đều không có gì; trong cái không có gì thì không có nghĩa hồi hướng. Kiều Thi Ca! Tâm không có tự tánh (bản chất riêng tự có, tự tồn tại), tâm sở (các trạng thái, tác dụng tinh thần đi kèm theo tâm như vui, buồn, tham, giận…) cũng vậy. Tâm và tâm sở đã không có tự tánh, cho nên tâm cũng không có nghĩa hồi hướng về tâm. Kiều Thi Ca! Các Bồ-tát Ma-ha-tát nếu quán xét như vậy, đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa của Bồ-tát Ma-ha-tát."

 Bấy giờ Đức Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật) khen Thiện Hiện rằng: "Hay thay, hay thay! Nay ông khéo vì chúng Bồ-tát Ma-ha-tát mà giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa, lại cũng khéo khuyên gắng các Bồ-tát Ma-ha-tát, khiến họ rất vui mừng mà siêng tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."

 Cụ thọ (danh xưng tôn kính dành cho vị tỳ-kheo lâu năm, nghĩa là "người đầy đủ tuổi thọ trong đạo") Thiện Hiện liền bạch Phật: "Con đã biết ơn, sao lại không đền đáp? Vì sao vậy? Chư Phật trong quá khứ cùng các đệ tử đã vì chúng Bồ-tát Ma-ha-tát mà giảng nói sáu pháp ba-la-mật-đa (sáu hạnh hoàn hảo: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), chỉ bày, dạy dỗ, khen ngợi khuyến khích, chúc mừng, an ủi, xây dựng cho họ đứng vững, khiến họ đạt đến chỗ rốt ráo. Thế Tôn khi ấy cũng ở trong đó mà học, nay chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, chuyển bánh xe diệu pháp (nghĩa là giảng nói chánh pháp, ví như bánh xe lăn đi nghiền nát mọi phiền não) làm lợi ích cho chúng con. Cho nên nay con phải theo lời Phật dạy, vì chúng Bồ-tát Ma-ha-tát mà giảng nói sáu pháp ba-la-mật-đa, chỉ bày, dạy dỗ, khen ngợi khuyến khích, chúc mừng, an ủi, xây dựng cho họ đứng vững, khiến họ đạt đến chỗ rốt ráo, mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, chuyển bánh xe diệu pháp cho đến tận cùng đời vị lai, làm lợi ích an vui cho tất cả hữu tình. Như vậy mới gọi là đền đáp ân đức ấy."

 Bấy giờ Cụ thọ Thiện Hiện lại bảo Thiên Đế Thích: "Kiều Thi Ca! Ông hỏi Bồ-tát Ma-ha-tát nên an trụ nơi Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào, vậy hãy lắng nghe, lắng nghe kỹ! Tôi sẽ vì ông mà nói về tướng nên trụ và không nên trụ của các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa.

 Kiều Thi Ca! Từ sắc uẩn cho đến thức uẩn (năm uẩn: năm nhóm hợp thành con người và vạn vật, gồm sắc uẩn – phần vật chất, thọ uẩn – cảm giác, tưởng uẩn – nhận biết hình tướng, hành uẩn – ý chí và các hoạt động tâm lý, thức uẩn – sự hay biết phân biệt), thì sắc uẩn cho đến thức uẩn có tánh không (tự tánh vốn trống rỗng, không có thực thể riêng). Các Bồ-tát Ma-ha-tát thì các Bồ-tát Ma-ha-tát có tánh không. Dù là tánh không của sắc uẩn cho đến thức uẩn, dù là tánh không của các Bồ-tát Ma-ha-tát, tất cả những thứ ấy đều không hai, không phân chia làm hai. Kiều Thi Ca! Các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa nên an trụ như vậy.

 Kiều Thi Ca! Từ nhãn xứ cho đến ý xứ (sáu căn, tức sáu giác quan bên trong: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) thì nhãn xứ cho đến ý xứ có tánh không. Từ sắc xứ cho đến pháp xứ (sáu cảnh bên ngoài làm đối tượng cho sáu căn: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật xúc chạm, và các đối tượng của ý) thì sắc xứ cho đến pháp xứ có tánh không. Từ nhãn giới cho đến ý giới (sáu căn khi xét theo phương diện "giới", tức yếu tố cấu thành) thì nhãn giới cho đến ý giới có tánh không. Từ sắc giới cho đến pháp giới (sáu cảnh xét theo phương diện yếu tố cấu thành) thì sắc giới cho đến pháp giới có tánh không. Từ nhãn thức giới cho đến ý thức giới (sáu thức: sự hay biết qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) thì nhãn thức giới cho đến ý thức giới có tánh không. Từ nhãn xúc cho đến ý xúc (sự tiếp xúc giữa căn, cảnh và thức qua mắt cho đến qua ý) thì nhãn xúc cho đến ý xúc có tánh không. Từ các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra (các cảm giác vui, khổ, không vui không khổ nảy sinh từ sự tiếp xúc) thì các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra có tánh không. Từ địa giới cho đến thức giới (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, khoảng không và thức) thì địa giới cho đến thức giới có tánh không. Từ nhân duyên cho đến tăng thượng duyên (bốn loại duyên: nhân duyên – nguyên nhân trực tiếp; đẳng vô gián duyên – tâm niệm trước nối liền dẫn tâm niệm sau; sở duyên duyên – đối tượng được nhận biết; tăng thượng duyên – các điều kiện hỗ trợ hoặc không ngăn trở) thì nhân duyên cho đến tăng thượng duyên có tánh không. Từ vô minh cho đến lão tử (mười hai nhân duyên: chuỗi mười hai mắt xích nối tiếp nhau tạo nên vòng sinh tử, khởi đầu từ vô minh – sự mê lầm không thấy rõ sự thật, kết thúc ở già và chết) thì vô minh cho đến lão tử có tánh không. Từ vô minh diệt cho đến lão tử diệt thì vô minh diệt cho đến lão tử diệt có tánh không. Từ bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa thì bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa có tánh không. Từ nội không cho đến vô tánh tự tánh không (mười tám loại "không", từ cái không của sáu căn bên trong cho đến cái không của tự tánh vốn không có tánh) thì nội không cho đến vô tánh tự tánh không có tánh không. Từ chân như cho đến bất tư nghì giới (chân như: bản thể chân thật, như như không đổi của mọi pháp; cùng các tên gọi khác của thật tướng như pháp giới, pháp tánh… cho đến cảnh giới không thể nghĩ bàn) thì chân như cho đến bất tư nghì giới có tánh không. Từ đoạn giới cho đến vô vi giới (đoạn giới: cảnh giới dứt sạch phiền não; vô vi giới: cảnh giới không do nhân duyên tạo tác, không sinh không diệt) thì đoạn giới cho đến vô vi giới có tánh không. Thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo (bốn chân lý của bậc thánh: đời là khổ; nguyên nhân của khổ; sự dứt khổ; con đường dứt khổ) thì thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo có tánh không. Từ bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo (ba mươi bảy pháp trợ giúp giác ngộ, mở đầu bằng bốn phép quán niệm về thân, cảm thọ, tâm, pháp, và kết thúc bằng tám con đường chân chính) thì bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo có tánh không. Bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định (bốn tĩnh lự: bốn bậc thiền định của cõi Sắc; bốn vô lượng: bốn tâm rộng lớn từ, bi, hỷ, xả; bốn vô sắc định: bốn bậc định của cõi Vô sắc, nơi không còn hình sắc) thì bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định có tánh không. Tám giải thoát, chín thứ đệ định (tám giải thoát: tám pháp thiền giúp thoát khỏi sự ràng buộc với sắc và vô sắc; chín thứ đệ định: chín bậc định tu lần lượt từ thấp lên cao không xen tâm khác) thì tám giải thoát, chín thứ đệ định có tánh không. Ba cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện (ba pháp quán dẫn đến giải thoát: thấy các pháp trống rỗng; không chấp hình tướng; không còn mong cầu gì) thì ba cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện có tánh không. Từ tịnh quán địa cho đến Như Lai địa (mười bậc tu chung cho cả ba thừa, từ bậc quán xét trong sạch ban đầu cho đến bậc Như Lai) thì tịnh quán địa cho đến Như Lai địa có tánh không. Từ cực hỷ địa cho đến pháp vân địa (mười bậc tu riêng của Bồ-tát, từ bậc Rất Vui Mừng đến bậc Mây Pháp) thì cực hỷ địa cho đến pháp vân địa có tánh không. Năm mắt, sáu thần thông (năm loại mắt nhìn thấy ở các mức độ khác nhau và sáu năng lực siêu phàm) thì năm mắt, sáu thần thông có tánh không. Từ mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật (mười trí lực đặc biệt của Phật cho đến mười tám công đức riêng chỉ Phật mới có, không chung với ai khác) thì mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật có tánh không. Pháp không quên mất, tánh luôn an trụ nơi xả (khả năng ghi nhớ không bao giờ sai sót, và tâm thường bình thản buông xả) thì pháp không quên mất, tánh luôn an trụ nơi xả có tánh không. Tất cả các môn đà-la-ni, môn tam-ma-địa (đà-la-ni: năng lực ghi nhớ, nắm giữ mọi điều thiện không để mất; tam-ma-địa: định, tâm chuyên chú vào một đối tượng) thì tất cả các môn đà-la-ni, môn tam-ma-địa có tánh không. Thanh văn, Độc giác, Vô thượng thừa (ba cỗ xe đưa người đến giải thoát: Thanh văn – người nghe Phật giảng mà giác ngộ; Độc giác – người tự giác ngộ khi quán nhân duyên; Vô thượng thừa – cỗ xe cao nhất, đạo Bồ-tát thành Phật) thì Thanh văn, Độc giác, Vô thượng thừa có tánh không. Từ Dự lưu cho đến Như Lai (Dự lưu: bậc thánh đầu tiên, vừa bước vào dòng thánh; Như Lai: Phật) thì Dự lưu cho đến Như Lai có tánh không. Nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí (nhất thiết trí: trí biết tổng quát tánh không của mọi pháp; đạo tướng trí: trí biết rõ mọi con đường tu hành để dẫn dắt chúng sinh; nhất thiết tướng trí: trí của Phật biết trọn vẹn cả tổng quát lẫn chi tiết mọi pháp) thì nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí có tánh không. Các Bồ-tát Ma-ha-tát thì các Bồ-tát Ma-ha-tát có tánh không. Dù là tánh không của nhãn xứ cho đến nhất thiết tướng trí, dù là tánh không của các Bồ-tát Ma-ha-tát, tất cả những thứ ấy đều không hai, không phân chia làm hai. Kiều Thi Ca! Các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa nên an trụ như vậy."

 Bấy giờ Thiên Đế Thích hỏi Thiện Hiện: "Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, những gì là chỗ không nên trụ?"

 Thiện Hiện đáp: "Kiều Thi Ca! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không nên trụ nơi sắc uẩn, không nên trụ nơi thọ, tưởng, hành, thức uẩn. Vì sao vậy? Vì như thế là lấy hữu sở đắc (thấy có cái để nắm bắt, để đạt được) làm phương tiện (cách thức tu hành). Như vậy cho đến không nên trụ nơi nhất thiết trí, không nên trụ nơi đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Vì sao vậy? Vì như thế là lấy hữu sở đắc làm phương tiện.

 Lại nữa, Kiều Thi Ca! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không nên trụ nơi ý nghĩ 'đây là sắc uẩn', không nên trụ nơi ý nghĩ 'đây là thọ, tưởng, hành, thức uẩn'. Vì sao vậy? Vì như thế là lấy hữu sở đắc làm phương tiện. Như vậy cho đến không nên trụ nơi ý nghĩ 'đây là nhất thiết trí', không nên trụ nơi ý nghĩ 'đây là đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí'. Vì sao vậy? Vì như thế là lấy hữu sở đắc làm phương tiện.

 Lại nữa, Kiều Thi Ca! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không nên trụ nơi ý cho rằng sắc uẩn cho đến thức uẩn là thường hay vô thường, là vui hay khổ, là có ngã hay không có ngã, là sạch hay không sạch, là không hay chẳng không, là có tướng hay không tướng, là có nguyện hay không nguyện, là vắng lặng hay không vắng lặng, là xa lìa hay không xa lìa. Vì sao vậy? Vì như thế là lấy hữu sở đắc làm phương tiện. Như vậy cho đến không nên trụ nơi ý cho rằng nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là thường hay vô thường, là vui hay khổ, là có ngã hay không có ngã, là sạch hay không sạch, là không hay chẳng không, là có tướng hay không tướng, là có nguyện hay không nguyện, là vắng lặng hay không vắng lặng, là xa lìa hay không xa lìa. Vì sao vậy? Vì như thế là lấy hữu sở đắc làm phương tiện.

 Lại nữa, Kiều Thi Ca! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không nên trụ nơi ý cho rằng quả Dự lưu là do vô vi (pháp không do nhân duyên tạo tác, không sinh không diệt) mà hiển bày. Vì sao vậy? Vì như thế là lấy hữu sở đắc làm phương tiện. Không nên trụ nơi ý cho rằng quả Nhất lai (bậc thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), quả Bất hoàn (bậc thánh thứ ba, không còn trở lại cõi Dục), quả A-la-hán (bậc thánh cao nhất của Thanh văn, đã dứt sạch phiền não, không còn sinh tử), Bồ-đề của Độc giác, Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật là do vô vi mà hiển bày. Vì sao vậy? Vì như thế là lấy hữu sở đắc làm phương tiện.

 Lại nữa, Kiều Thi Ca! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không nên trụ nơi ý cho rằng bậc Dự lưu là ruộng phước (người đáng được cúng dường, vì cúng dường cho họ sinh ra phước báu như ruộng tốt sinh lúa), đáng nhận sự cúng dường. Vì sao vậy? Vì như thế là lấy hữu sở đắc làm phương tiện. Không nên trụ nơi ý cho rằng bậc Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát, Như Lai là ruộng phước, đáng nhận sự cúng dường. Vì sao vậy? Vì như thế là lấy hữu sở đắc làm phương tiện.

 Lại nữa, Kiều Thi Ca! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không nên trụ nơi địa thứ nhất (bậc tu thứ nhất trong mười bậc của Bồ-tát). Vì sao vậy? Vì như thế là lấy hữu sở đắc làm phương tiện. Không nên trụ nơi địa thứ hai cho đến địa thứ mười. Vì sao vậy? Vì như thế là lấy hữu sở đắc làm phương tiện.

 Lại nữa, Kiều Thi Ca! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không nên trụ nơi chỗ vừa mới phát tâm liền nghĩ thế này: 'Ta sẽ làm cho viên mãn bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa. Ta sẽ làm cho viên mãn bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo. Ta sẽ làm cho viên mãn bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định. Ta sẽ làm cho viên mãn tám giải thoát, chín thứ đệ định. Ta sẽ làm cho viên mãn ba cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện. Khi ta tu gia hạnh (công phu tu tập dự bị, gắng sức chuẩn bị) đã viên mãn rồi, ta sẽ vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát (giai vị chắc chắn vào dòng thánh, lìa hẳn tánh phàm phu). Ta đã được vào chánh tánh ly sinh rồi, sẽ an trụ nơi địa bất thoái chuyển của Bồ-tát (bậc không bao giờ lui sụt khỏi đường thành Phật). Ta sẽ làm cho viên mãn năm thần thông của Bồ-tát. Ta an trụ nơi năm thần thông viên mãn của Bồ-tát rồi, sẽ đi khắp vô lượng vô số cõi Phật, lễ kính, chiêm ngưỡng, phụng sự, cúng dường chư Phật Thế Tôn; ở chỗ chư Phật nghe chánh pháp, suy nghĩ đúng lý, rồi rộng giảng cho người khác. Ta sẽ trang nghiêm thanh tịnh cõi nước giống như cõi nước chư Phật mười phương đang ở, để an lập hữu tình. Ta sẽ hóa hiện ra cõi nước giống như cõi nước chư Phật mười phương đang ở, để an lập hữu tình. Ta sẽ làm cho các loài hữu tình được thuần thục, khiến họ chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, hoặc được Niết-bàn (sự diệt tận phiền não và khổ đau, thoát khỏi sinh tử), hoặc được ở nơi thiện thú (các cõi tốt lành như cõi người, cõi trời). Ta sẽ đến vô lượng vô số cõi nước của chư Phật, gần gũi phụng sự chư Phật Thế Tôn, lại đem vô biên hoa, hương, chuỗi ngọc, cờ báu, phướn, lọng, âm nhạc, đèn sáng, y phục, thức ăn uống và các vật dụng khác mà cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen. Ta sẽ an lập vô lượng vô số vô biên hữu tình, khiến họ đối với Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề được không còn thoái lui.' Vì sao vậy? Vì như thế là lấy hữu sở đắc làm phương tiện.

 Lại nữa, Kiều Thi Ca! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không nên trụ nơi ý nghĩ: 'Ta sẽ thành tựu năm mắt thanh tịnh, đó là nhục nhãn (mắt thịt thông thường), thiên nhãn (mắt trời, thấy xa, thấy xuyên qua vật cản), tuệ nhãn (mắt trí tuệ, thấy tánh không), pháp nhãn (mắt pháp, thấy rõ mọi pháp môn để độ người), Phật nhãn (mắt Phật, thấy biết trọn vẹn tất cả).' Không nên trụ nơi ý nghĩ: 'Ta sẽ thành tựu sáu thần thông thù thắng, đó là thần cảnh trí thông thù thắng (năng lực biến hóa, bay đi tự tại), thiên nhãn trí thông (năng lực thấy khắp), thiên nhĩ trí thông (năng lực nghe khắp mọi âm thanh), tha tâm trí thông (năng lực biết tâm ý người khác), túc trụ tùy niệm trí thông (năng lực nhớ biết các đời trước), lậu tận trí thông (năng lực dứt sạch phiền não).' Không nên trụ nơi ý nghĩ: 'Ta sẽ thành tựu tất cả các môn tam-ma-địa thù thắng, đối với các đẳng trì (tức tam-ma-địa, trạng thái tâm định bình đẳng giữ vững) tùy theo ý muốn mà tự tại dạo chơi.' Không nên trụ nơi ý nghĩ: 'Ta sẽ thành tựu tất cả các môn đà-la-ni thù thắng, đối với các tổng trì (tức đà-la-ni, năng lực nắm giữ trọn vẹn) mọi việc làm đều được tự tại.' Không nên trụ nơi ý nghĩ: 'Ta sẽ thành tựu mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật.' Không nên trụ nơi ý nghĩ: 'Ta sẽ thành tựu thân được trang nghiêm bằng ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp phụ (những đặc điểm hình thể tốt đẹp của thân Phật), khiến các hữu tình ai thấy cũng vui mừng, ngắm mãi không chán, được lợi ích an vui thù thắng.' Không nên trụ nơi ý nghĩ: 'Ta sẽ thành tựu pháp không quên mất, tánh luôn an trụ nơi xả.' Không nên trụ nơi ý nghĩ: 'Ta sẽ thành tựu nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, thông suốt các pháp không vướng mắc, không ngăn ngại.' Vì sao vậy? Vì như thế là lấy hữu sở đắc làm phương tiện.

 Lại nữa, Kiều Thi Ca! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không nên trụ nơi các ý nghĩ: 'Đây là người tùy tín hành (người căn tánh chậm, nhờ tin theo lời người khác mà tu, đang hướng đến quả Dự lưu). Đây là người tùy pháp hành (người căn tánh lanh lợi, tự mình y theo pháp mà tu, đang hướng đến quả Dự lưu). Đây là bổ-đặc-già-la thứ tám (bổ-đặc-già-la: con người, cá thể; đây chỉ người ở giai vị hướng Dự lưu, tính từ quả A-la-hán đếm ngược xuống là bậc thứ tám). Đây là bậc Dự lưu cực thất phản hữu (bậc Dự lưu nhiều nhất chỉ còn qua lại cõi người và cõi trời bảy lần). Đây là bậc gia gia (bậc thánh còn sinh qua hai ba nhà, tức hai ba đời nữa trong cõi người hay cõi trời). Đây là bậc nhất gián (bậc thánh chỉ còn cách một đời nữa là được quả). Đây là bổ-đặc-già-la tề thủ (người mà phiền não dứt hết cùng lúc với thọ mạng chấm dứt), cho đến thọ mạng hết thì phiền não mới hết. Đây là bậc Dự lưu có pháp nhất định không đọa lạc vào đường dữ. Đây là bậc có pháp nhập Niết-bàn ở khoảng giữa (bậc Bất hoàn nhập Niết-bàn trong khoảng giữa sau khi chết và trước khi tái sinh ở cõi trên). Đây là bậc Nhất lai, đến thế gian này một lần nữa thì dứt hết khổ. Đây là bậc hướng Bất hoàn (người đang tu hướng tới quả Bất hoàn). Đây là bậc quả Bất hoàn, sinh về cõi kia mới nhập Niết-bàn. Đây là bậc hướng A-la-hán. Đây là bậc quả A-la-hán, ngay đời hiện tại chắc chắn nhập vô dư Niết-bàn (Niết-bàn trọn vẹn, khi thân xác cũng không còn). Đây là bậc Độc giác. Đây là Bồ-tát, vượt qua các bậc Thanh văn, Độc giác, an trụ nơi bậc Bồ-tát Ma-ha-tát, tu nhất thiết trí cùng đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, giác ngộ mọi tướng của tất cả các pháp rồi, dứt hẳn sự nối tiếp của mọi phiền não, triền (phiền não trói buộc), kết (phiền não buộc chặt vào sinh tử) và tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não), chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, thành bậc Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: Như Lai – người đến từ chân như; Ứng – xứng đáng nhận cúng dường; Chánh Đẳng Giác – giác ngộ chân chính, trọn vẹn), đầy đủ oai lực lớn, chuyển bánh xe diệu pháp, làm các Phật sự, độ thoát vô lượng vô số hữu tình, khiến họ được Niết-bàn, an vui rốt ráo.' Vì sao vậy? Vì như thế là lấy hữu sở đắc làm phương tiện.

 Lại nữa, Kiều Thi Ca! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không nên trụ nơi ý nghĩ: 'Ta sẽ khéo tu bốn thần túc (bốn pháp định giúp phát sinh thần thông: dục – mong muốn, tinh tấn – siêng năng, tâm – nhất tâm, quán – quán xét), rồi an trụ trong đẳng trì thù thắng như thế; nhờ sức mạnh tăng trưởng của đẳng trì ấy, khiến thọ mạng của ta trụ lâu bằng số đại kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài) nhiều như cát sông Căng-già (sông Hằng ở Ấn Độ).' Không nên trụ nơi ý nghĩ: 'Ta sẽ được thọ mạng không có giới hạn.' Không nên trụ nơi ý nghĩ: 'Ta sẽ thành tựu ba mươi hai tướng tốt, mỗi một tướng đều do trăm phước trang nghiêm, hữu tình nào thấy được thì được lợi ích an vui lớn.' Không nên trụ nơi ý nghĩ: 'Ta sẽ thành tựu tám mươi vẻ đẹp phụ, mỗi một vẻ đẹp đều có vô số điều kỳ diệu hiếm có, hữu tình nào thấy được thì được lợi ích lớn.' Không nên trụ nơi ý nghĩ: 'Ta sẽ an trụ trong một cõi nước trang nghiêm thanh tịnh, cõi ấy rộng lớn, ở mỗi phương trong mười phương đều bằng số thế giới nhiều như cát sông Căng-già.' Không nên trụ nơi ý nghĩ: 'Ta sẽ ngồi yên trên một tòa kim cương (chỗ ngồi vững chắc không gì phá được, nơi Phật thành đạo), tòa ấy rộng lớn bằng cả tam thiên đại thiên thế giới (một thế giới gồm một nghìn lần một nghìn lần một nghìn thế giới nhỏ, tức một tỷ thế giới).' Không nên trụ nơi ý nghĩ: 'Ta sẽ ngồi dưới cây Bồ-đề lớn (cây mà dưới gốc Phật thành đạo), cây ấy cao rộng, được trang nghiêm bằng các thứ báu, tỏa ra hương thơm nhiệm mầu ngào ngạt, khiến người ngửi được thì các bệnh tâm như tham, giận, si mê đều dứt, vô lượng vô biên bệnh thân cũng lành. Những ai ngửi được hương cây Bồ-đề này đều lìa bỏ tác ý (sự khởi tâm hướng tới) của Thanh văn, Độc giác, chắc chắn được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.' Không nên trụ nơi ý nghĩ: 'Nguyện cho ta sẽ được cõi Phật trang nghiêm thanh tịnh, cõi ấy trong sạch không có mọi thứ dơ xấu.' Vì sao vậy? Vì như thế là lấy hữu sở đắc làm phương tiện.

 Lại nữa, Kiều Thi Ca! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không nên trụ nơi ý nghĩ: 'Nguyện cho trong cõi Phật thanh tịnh mà ta sẽ được, hoàn toàn không có tiếng tăm, danh xưng nào chấp trước sắc uẩn cho đến thức uẩn; cũng không có danh xưng chấp trước nhãn xứ cho đến ý xứ; cũng không có danh xưng chấp trước sắc xứ cho đến pháp xứ; cũng không có danh xưng chấp trước nhãn giới cho đến ý giới; cũng không có danh xưng chấp trước sắc giới cho đến pháp giới; cũng không có danh xưng chấp trước nhãn thức giới cho đến ý thức giới; cũng không có danh xưng chấp trước nhãn xúc cho đến ý xúc; cũng không có danh xưng chấp trước các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra; cũng không có danh xưng chấp trước địa giới cho đến thức giới; cũng không có danh xưng chấp trước nhân duyên cho đến tăng thượng duyên; cũng không có danh xưng chấp trước vô minh cho đến lão tử; cũng không có danh xưng chấp trước bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; cũng không có danh xưng chấp trước nội không cho đến vô tánh tự tánh không; cũng không có danh xưng chấp trước chân như cho đến bất tư nghì giới; cũng không có danh xưng chấp trước đoạn giới cho đến vô vi giới; cũng không có danh xưng chấp trước thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo; cũng không có danh xưng chấp trước bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo; cũng không có danh xưng chấp trước bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định; cũng không có danh xưng chấp trước tám giải thoát, chín thứ đệ định; cũng không có danh xưng chấp trước ba cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện; cũng không có danh xưng chấp trước tịnh quán địa cho đến Như Lai địa; cũng không có danh xưng chấp trước cực hỷ địa cho đến pháp vân địa; cũng không có danh xưng chấp trước năm mắt, sáu thần thông; cũng không có danh xưng chấp trước mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; cũng không có danh xưng chấp trước ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp phụ; cũng không có danh xưng chấp trước pháp không quên mất, tánh luôn an trụ nơi xả; cũng không có danh xưng chấp trước tất cả các môn đà-la-ni, môn tam-ma-địa; cũng không có danh xưng chấp trước nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; cũng không có danh xưng chấp trước Thanh văn, Độc giác, Đại thừa; cũng không có danh xưng chấp trước hướng Dự lưu, quả Dự lưu cho đến Bồ-tát, Như Lai.' Vì sao vậy? Vì như thế là lấy hữu sở đắc làm phương tiện. Vì cớ gì vậy? Vì tất cả các bậc Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, khi chứng được Vô thượng Chánh đẳng Giác, đều giác ngộ rằng tất cả các pháp hoàn toàn không có gì, tên gọi và âm thanh đều không thể tìm thấy. Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi an trụ nơi địa bất thoái chuyển cũng thấy các pháp hoàn toàn không có gì, tên gọi và âm thanh đều không thể tìm thấy. Kiều Thi Ca! Đó là tướng nên trụ và không nên trụ của Bồ-tát Ma-ha-tát đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Kiều Thi Ca! Các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, tùy theo tướng nên trụ và không nên trụ ấy, lấy vô sở đắc (không thấy có gì để nắm bắt, để đạt được) làm phương tiện, nên học như vậy."

 Bấy giờ Xá-lợi Tử (vị đệ tử Phật có trí tuệ bậc nhất) nghĩ thế này: "Nếu khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà đối với tất cả các pháp đều không nên trụ, vậy thì nên trụ nơi Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa như thế nào?"

 Cụ thọ Thiện Hiện biết điều Xá-lợi Tử đang nghĩ trong lòng, liền nói với ông: "Ý ông nghĩ sao? Tâm của các đức Như Lai trụ ở nơi nào?"

 Xá-lợi Tử nói: "Tâm của các đức Như Lai hoàn toàn không trụ ở đâu cả. Vì sao vậy? Tâm của chư Phật không trụ nơi sắc uẩn cho đến thức uẩn; không trụ nơi nhãn xứ cho đến ý xứ; không trụ nơi sắc xứ cho đến pháp xứ; không trụ nơi nhãn giới cho đến ý giới; không trụ nơi sắc giới cho đến pháp giới; không trụ nơi nhãn thức giới cho đến ý thức giới; không trụ nơi nhãn xúc cho đến ý xúc; không trụ nơi các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra; không trụ nơi địa giới cho đến thức giới; không trụ nơi nhân duyên cho đến tăng thượng duyên; không trụ nơi vô minh cho đến lão tử; không trụ nơi hữu vi giới (cảnh giới các pháp do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt) và vô vi giới; không trụ nơi bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; không trụ nơi nội không cho đến vô tánh tự tánh không; không trụ nơi chân như cho đến bất tư nghì giới; không trụ nơi đoạn giới cho đến vô vi giới; không trụ nơi thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo; không trụ nơi bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo; không trụ nơi bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định; không trụ nơi tám giải thoát, chín thứ đệ định; không trụ nơi ba cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện; không trụ nơi tịnh quán địa cho đến Như Lai địa; không trụ nơi cực hỷ địa cho đến pháp vân địa; không trụ nơi năm mắt, sáu thần thông; không trụ nơi mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; không trụ nơi ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp phụ; không trụ nơi pháp không quên mất, tánh luôn an trụ nơi xả; không trụ nơi tất cả các môn đà-la-ni, môn tam-ma-địa; không trụ nơi nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp đều không thể tìm thấy. Như vậy, thưa Thiện Hiện, tâm của Như Lai đối với tất cả các pháp hoàn toàn không trụ, mà cũng chẳng phải là không trụ."

 Bấy giờ Cụ thọ Thiện Hiện nói với Xá-lợi Tử: "Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng lại như vậy. Tuy trụ nơi Bát-nhã ba-la-mật-đa, nhưng giống như Như Lai, đối với tất cả các pháp tâm không trụ, mà cũng chẳng phải là không trụ. Vì cớ gì vậy? Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, tuy trụ nơi Bát-nhã ba-la-mật-đa, nhưng đối với sắc uẩn thì chẳng trụ cũng chẳng không trụ, đối với thọ, tưởng, hành, thức uẩn cũng chẳng trụ cũng chẳng không trụ. Như vậy cho đến đối với nhất thiết trí chẳng trụ cũng chẳng không trụ, đối với đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí cũng chẳng trụ cũng chẳng không trụ. Vì sao vậy? Xá-lợi Tử! Vì các pháp như sắc… không có tướng hai. Xá-lợi Tử! Các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, theo tướng chẳng trụ chẳng không trụ ấy, lấy vô sở đắc làm phương tiện, nên học như vậy."

 Bấy giờ trong hội chúng có các thiên tử (các vị trời) thầm nghĩ thế này: "Lời lẽ, câu chú của các loài dược-xoa (một loài quỷ thần, có loài hiền có loài dữ) có đủ thứ khác biệt, tuy kín đáo khó hiểu nhưng bọn ta vẫn còn có thể hiểu được. Còn Tôn giả Thiện Hiện đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, tuy dùng đủ thứ lời lẽ để chỉ bày, nhưng bọn ta rốt cuộc không thể hiểu."

 Cụ thọ Thiện Hiện biết điều các thiên tử đang nghĩ trong lòng, liền bảo họ: "Này các thiên tử, các ông không hiểu điều tôi nói ư?" Các thiên tử thưa: "Đúng vậy, đúng vậy! Chúng tôi đối với ý nghĩa câu chữ rất sâu xa về Bát-nhã ba-la-mật-đa mà Tôn giả nói, hoàn toàn không hiểu được."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bảo họ: "Tôi chưa từng nói một chữ nào trong ý nghĩa tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa này; các ông cũng không nghe gì, thì sẽ hiểu cái gì? Vì sao vậy? Này các thiên tử! Vì trong ý nghĩa tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa, văn tự và lời nói đều xa lìa. Bởi vậy ở trong đây, người nói, người nghe và người có thể hiểu đều không thể tìm thấy. Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề mà tất cả các bậc Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đã chứng, vi diệu sâu xa cũng lại như vậy.

 Này các thiên tử, nên biết: Ví như Phật hóa hiện ra một thân Phật hóa (thân Phật do thần thông biến hiện ra), thân Phật hóa ấy lại hóa ra bốn chúng (bốn hạng đệ tử: tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, cư sĩ nam, cư sĩ nữ), cùng đến tụ hội để thuyết pháp cho họ. Ý các ông nghĩ sao? Trong đó có thật có người nói, người nghe, người hiểu chăng?" Các thiên tử thưa: "Thưa Đại đức, không có." Thiện Hiện bảo: "Đúng vậy, này các thiên tử! Vì tất cả các pháp đều như huyễn hóa, cho nên nay trong ý nghĩa tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa này, người nói, người nghe và người có thể hiểu đều không thể tìm thấy.

 Này các thiên tử, nên biết: Ví như trong mộng thấy Phật thuyết pháp cho đại chúng. Ý các ông nghĩ sao? Trong đó có thật có người nói, người nghe, người hiểu chăng?" Các thiên tử thưa: "Thưa Đại đức, không có." Thiện Hiện bảo: "Đúng vậy, này các thiên tử! Vì tất cả các pháp đều như mộng, cho nên nay trong ý nghĩa tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa này, người nói, người nghe và người có thể hiểu đều không thể tìm thấy.

 Này các thiên tử, nên biết: Ví như có hai người ở trong một hang núi, mỗi người đứng một phía, cùng lúc ca ngợi Phật, Pháp, Tăng, khiến tiếng vang dội lên. Ý các ông nghĩ sao? Hai tiếng vang ấy có thể nghe được nhau, hiểu được nhau chăng?" Các thiên tử thưa: "Thưa Đại đức, không thể." Thiện Hiện bảo: "Đúng vậy, này các thiên tử! Vì tất cả các pháp đều như tiếng vang, cho nên nay trong ý nghĩa tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa này, người nói, người nghe và người có thể hiểu đều không thể tìm thấy.

 Này các thiên tử, nên biết: Ví như một nhà ảo thuật khéo léo, hoặc đệ tử của ông ta, ở nơi ngã tư đường hóa phép ra bốn chúng và một đức Như Lai thuyết pháp cho đại chúng. Ý các ông nghĩ sao? Trong đó có thật có người nói, người nghe, người hiểu chăng?" Các thiên tử thưa: "Thưa Đại đức, không có." Thiện Hiện bảo: "Đúng vậy, này các thiên tử! Vì tất cả các pháp đều như ảo thuật, cho nên nay trong ý nghĩa tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa này, người nói, người nghe và người có thể hiểu đều không thể tìm thấy. Này các thiên tử, nên biết: Vì nhân duyên ấy mà tôi chưa từng nói một chữ nào trong ý nghĩa tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa này; các ông cũng không nghe gì, thì sẽ hiểu cái gì?"

 Bấy giờ các thiên tử lại nghĩ thế này: "Đại đức Thiện Hiện đối với nghĩa rất sâu xa của Bát-nhã ba-la-mật-đa này, tuy đã dùng đủ thứ phương tiện giảng bày rõ ràng, muốn cho dễ hiểu, nhưng ý nghĩa ấy càng sâu càng thêm sâu, càng nhỏ nhiệm càng thêm nhỏ nhiệm, khó mà đo lường."

 Cụ thọ Thiện Hiện biết ý nghĩ trong lòng họ, liền bảo: "Này các thiên tử, nên biết: Sắc uẩn chẳng phải sâu xa, chẳng phải nhỏ nhiệm; thọ, tưởng, hành, thức uẩn cũng chẳng phải sâu xa, chẳng phải nhỏ nhiệm. Vì sao vậy? Này các thiên tử! Vì tự tánh của sắc uẩn cho đến tự tánh của thức uẩn đều chẳng phải sâu xa, chẳng phải nhỏ nhiệm. Như vậy cho đến nhất thiết trí chẳng phải sâu xa, chẳng phải nhỏ nhiệm; đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí cũng chẳng phải sâu xa, chẳng phải nhỏ nhiệm. Vì sao vậy? Này các thiên tử! Vì tự tánh của nhất thiết trí, tự tánh của đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí đều chẳng phải sâu xa, chẳng phải nhỏ nhiệm."

 Bấy giờ các thiên tử lại nghĩ thế này: "Trong pháp mà Đại đức Thiện Hiện nói, không đặt ra sắc uẩn, cũng không đặt ra thọ, tưởng, hành, thức uẩn. Vì sao vậy? Vì tánh của sắc uẩn… đều không thể nói được. Như vậy cho đến không đặt ra nhất thiết trí, cũng không đặt ra đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Vì sao vậy? Vì tánh của nhất thiết trí… đều không thể nói được. Trong pháp mà Đại đức Thiện Hiện nói, không đặt ra hướng Dự lưu, quả Dự lưu, hướng Nhất lai, quả Nhất lai, hướng Bất hoàn, quả Bất hoàn, hướng A-la-hán, quả A-la-hán, hướng Độc giác, quả Độc giác, hạnh của tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát, Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật. Vì sao vậy? Vì tánh của hướng Dự lưu… đều không thể nói được. Trong pháp mà Đại đức Thiện Hiện nói cũng không đặt ra văn tự, lời nói. Vì sao vậy? Vì tánh của văn tự, lời nói đều không thể nói được."

 Cụ thọ Thiện Hiện biết điều các thiên tử đang nghĩ trong lòng, liền bảo: "Đúng vậy, đúng vậy, như các ông nghĩ! Từ sắc uẩn cho đến Vô thượng Bồ-đề, văn tự và lời nói đều không thể nói được. Cho nên trong ý nghĩa tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa này, không có người nói, không có người nghe, cũng không có người hiểu. Bởi vậy các ông đối với các pháp nên theo điều đã nói mà tu tập sự nhẫn (sự chấp nhận, an trụ vững vàng nơi chân lý) sâu chắc. Này các thiên tử, nên biết: Những ai muốn chứng, muốn trụ nơi quả Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Bồ-đề của Độc giác, Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật, đều phải nương vào sự nhẫn này mới có thể chứng và trụ. Như vậy, này các thiên tử, các Bồ-tát Ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm cho đến chỗ rốt ráo, nên trụ nơi Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa không nói, không nghe, không hiểu, thường siêng năng tu học, không nên rời bỏ dù chỉ trong chốc lát."

 Bấy giờ các thiên tử lại nghĩ thế này: "Đại đức Thiện Hiện nay muốn vì hạng hữu tình nào mà nói pháp gì?" Cụ thọ Thiện Hiện biết điều các thiên tử đang nghĩ trong lòng, bèn bảo họ: "Này các thiên tử, nên biết: Nay tôi muốn vì hữu tình như huyễn, như hóa, như mộng mà cũng giảng nói pháp như huyễn, như hóa, như mộng. Vì cớ gì vậy? Vì những người nghe như thế đối với pháp được nói thì không nghe, không hiểu, không chứng được gì."

 Bấy giờ các thiên tử liền hỏi tiếp: "Người có thể nói, người có thể nghe và pháp được nói, đều như những gì thấy trong ảo thuật, trong phép hóa, trong mộng ư?" Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, đúng vậy, như các ông nói! Hữu tình như huyễn vì người như huyễn mà nói pháp như huyễn; hữu tình như hóa vì người như hóa mà nói pháp như hóa; hữu tình như mộng vì người như mộng mà nói pháp như mộng. Này các thiên tử, nên biết: Từ ngã cho đến người thấy (các cách gọi cái "tôi": ngã, hữu tình, mạng giả, sinh giả… cho đến kiến giả – kẻ thấy) đều như huyễn, như hóa, như những gì thấy trong mộng; sắc uẩn cho đến thức uẩn cũng như huyễn, như hóa, như những gì thấy trong mộng; cho đến quả Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Bồ-đề của Độc giác, Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật cũng như huyễn, như hóa, như những gì thấy trong mộng."

 Bấy giờ các thiên tử hỏi Thiện Hiện: "Thưa Đại đức, nay ngài chỉ nói từ ngã cho đến Bồ-đề là như huyễn, như hóa, như những gì thấy trong mộng, hay cũng nói Niết-bàn là như huyễn, như hóa, như những gì thấy trong mộng?" Thiện Hiện đáp: "Nay tôi không chỉ nói từ ngã cho đến Bồ-đề là như huyễn, như hóa, như những gì thấy trong mộng, mà cũng nói Niết-bàn là như huyễn, như hóa, như những gì thấy trong mộng. Này các thiên tử, nên biết: Giả sử còn có pháp nào vượt hơn Niết-bàn, tôi cũng nói đó là như huyễn, như hóa, như những gì thấy trong mộng. Vì sao vậy? Này các thiên tử! Vì những việc huyễn, hóa, mộng với tất cả các pháp cho đến Niết-bàn đều không hai, không phân chia làm hai."

 Bấy giờ Cụ thọ Xá-lợi Tử, Đại Mục-liên (vị đệ tử Phật thần thông bậc nhất), Chấp Đại Tạng (?), Mãn Từ Tử (tức Phú-lâu-na, vị đệ tử thuyết pháp bậc nhất), Đại Ca-đa-diễn-na (vị đệ tử giỏi phân tích giáo nghĩa bậc nhất), Đại Ca-diếp-ba (tức Ma-ha Ca-diếp, vị đệ tử tu khổ hạnh bậc nhất) cùng các vị đại Thanh văn khác và vô lượng trăm nghìn Bồ-tát Ma-ha-tát đồng thời cất tiếng hỏi Cụ thọ Thiện Hiện: "Bát-nhã ba-la-mật-đa được nói đây sâu xa như thế, khó thấy, khó hiểu, vắng lặng, vi diệu, chẳng phải chỗ tầm tư (sự suy tìm, nghĩ ngợi bằng tâm phân biệt) đến được mà vượt ra ngoài cảnh giới của tầm tư, thù thắng bậc nhất, vậy ai có thể tin nhận được?"

 Bấy giờ Khánh Hỷ (tức A-nan, vị đệ tử thị giả nghe nhiều nhớ nhiều nhất của Phật) thưa với các vị đại Thanh văn và các Bồ-tát Ma-ha-tát: "Có các Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa này có thể tin nhận sâu xa. Lại có vô lượng vị đại A-la-hán đã thấy thánh đế, đối với các pháp sâu xa có thể thấu suốt tận nguồn gốc, điều nguyện đã đầy đủ, các lậu (phiền não, ví như những chỗ rò rỉ làm tâm hao mất) đã dứt sạch hẳn, đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa này cũng có thể tin nhận. Lại có vô lượng thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành tin Phật pháp) đã từng ở nơi vô lượng vô số trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa (câu-chi: mười triệu; na-dữu-đa: một số cực lớn, khoảng trăm tỷ; ở đây chỉ số lượng nhiều không kể xiết) đức Phật trong quá khứ mà gần gũi cúng dường, phát thệ nguyện rộng lớn, gieo trồng các thiện căn, thông minh trí tuệ, được bạn lành dìu dắt, đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa này cũng có thể tin nhận.

 Vì cớ gì vậy? Vì những người như thế đối với pháp và phi pháp có thể không phân biệt. Nghĩa là: không lấy không hay chẳng không mà phân biệt sắc cho đến thức, cũng không lấy sắc cho đến thức mà phân biệt không hay chẳng không; không lấy có tướng hay không tướng mà phân biệt sắc cho đến thức, cũng không lấy sắc cho đến thức mà phân biệt có tướng hay không tướng; không lấy có nguyện hay không nguyện mà phân biệt sắc cho đến thức, cũng không lấy sắc cho đến thức mà phân biệt có nguyện hay không nguyện; không lấy vắng lặng hay không vắng lặng mà phân biệt sắc cho đến thức, cũng không lấy sắc cho đến thức mà phân biệt vắng lặng hay không vắng lặng; không lấy xa lìa hay không xa lìa mà phân biệt sắc cho đến thức, cũng không lấy sắc cho đến thức mà phân biệt xa lìa hay không xa lìa; không lấy sinh hay không sinh mà phân biệt sắc cho đến thức, cũng không lấy sắc cho đến thức mà phân biệt sinh hay không sinh; không lấy diệt hay không diệt mà phân biệt sắc cho đến thức, cũng không lấy sắc cho đến thức mà phân biệt diệt hay không diệt.

 Như vậy cho đến: không lấy không hay chẳng không mà phân biệt hữu vi giới, vô vi giới, cũng không lấy hữu vi giới, vô vi giới mà phân biệt không hay chẳng không; không lấy có tướng hay không tướng mà phân biệt hữu vi giới, vô vi giới, cũng không lấy hữu vi giới, vô vi giới mà phân biệt có tướng hay không tướng; không lấy có nguyện hay không nguyện mà phân biệt hữu vi giới, vô vi giới, cũng không lấy hữu vi giới, vô vi giới mà phân biệt có nguyện hay không nguyện; không lấy vắng lặng hay không vắng lặng mà phân biệt hữu vi giới, vô vi giới, cũng không lấy hữu vi giới, vô vi giới mà phân biệt vắng lặng hay không vắng lặng; không lấy xa lìa hay không xa lìa mà phân biệt hữu vi giới, vô vi giới, cũng không lấy hữu vi giới, vô vi giới mà phân biệt xa lìa hay không xa lìa; không lấy sinh hay không sinh mà phân biệt hữu vi giới, vô vi giới, cũng không lấy hữu vi giới, vô vi giới mà phân biệt sinh hay không sinh; không lấy diệt hay không diệt mà phân biệt hữu vi giới, vô vi giới, cũng không lấy hữu vi giới, vô vi giới mà phân biệt diệt hay không diệt. Do nhân duyên ấy, những người như thế đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa này đều có thể tin nhận."

 Bấy giờ Cụ thọ Thiện Hiện bảo các thiên tử: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế thật là sâu xa, khó thấy, khó hiểu, vắng lặng, vi diệu, chẳng phải chỗ tầm tư đến được mà vượt ra ngoài cảnh giới của tầm tư, thù thắng bậc nhất; trong đó thật không có người tin nhận. Vì cớ gì vậy? Vì trong đây không có pháp nào có thể hiển bày, có thể chỉ ra. Đã thật không có pháp nào có thể hiển bày, có thể chỉ ra, thì người tin nhận cũng không thể tìm thấy."

 Bấy giờ Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Chẳng phải trong giáo pháp sâu xa của Bát-nhã ba-la-mật-đa đã rộng nói các pháp tương ứng với ba thừa, tức là pháp Thanh văn thừa, pháp Độc giác thừa, pháp Vô thượng thừa đó sao? Lại rộng nói về việc nhiếp thọ (thu nhận, che chở, dìu dắt) các Bồ-tát Ma-ha-tát, từ lúc mới phát tâm lần lượt cho đến lần phát tâm thứ mười, với các đạo của Bồ-tát, đó là bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; an trụ nơi nội không cho đến vô tánh tự tánh không; an trụ nơi chân như cho đến bất tư nghì giới; an trụ nơi đoạn giới cho đến vô vi giới; an trụ nơi thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo; hoặc bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo; hoặc bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định; hoặc tám giải thoát, chín thứ đệ định; hoặc ba cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện; hoặc cực hỷ địa cho đến pháp vân địa; hoặc năm mắt, sáu thần thông; hoặc mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; hoặc pháp không quên mất, tánh luôn an trụ nơi xả; hoặc tất cả các môn đà-la-ni, môn tam-ma-địa; hoặc nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Lại rộng nói về việc nhiếp thọ các việc thần thông thù thắng của Bồ-tát Ma-ha-tát, nghĩa là: do Bồ-tát Ma-ha-tát siêng tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nên sinh ở nơi nào cũng thường là hóa sinh (sinh ra một cách tự nhiên, không qua thai trứng), đối với thần thông không thoái lui có thể tự tại dạo chơi, có thể khéo thông đạt vô lượng pháp môn, từ cõi Phật này đến cõi Phật khác, cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen chư Phật Thế Tôn, tùy theo ý nguyện ưa thích mà trồng các gốc công đức; ở chỗ chư Phật thọ trì chánh pháp, cho đến khi thành Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề thường không quên mất; luôn ở trong định thù thắng, lìa tâm tán loạn. Do nhân duyên ấy mà được biện tài (tài ăn nói, giảng giải) không ngăn ngại, biện tài không đứt đoạn, không cạn kiệt, biện tài không sơ sót sai lầm, biện tài ứng đối thích hợp, biện tài nhanh nhạy, biện tài trong mọi lời giảng nói đều phong phú về nghĩa lý và ý vị, biện tài thù thắng vi diệu nhất trong tất cả thế gian."

 Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, đúng vậy, thật đúng như lời ông nói! Trong giáo pháp sâu xa của Bát-nhã ba-la-mật-đa này, lấy vô sở đắc làm phương tiện mà rộng nói các pháp tương ứng với ba thừa, cho đến rộng nói việc nhiếp thọ các việc thần thông thù thắng của Bồ-tát, cho đến khiến họ được biện tài thù thắng vi diệu nhất trong tất cả thế gian."

 Bấy giờ Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Trong giáo pháp sâu xa của Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế, mọi điều được nói đều lấy vô sở đắc làm phương tiện, vậy là đối với pháp nào mà lấy vô sở đắc làm phương tiện?"

 Thiện Hiện đáp: "Ở đây là đối với ngã cho đến người thấy mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với sắc cho đến thức mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với nhãn xứ cho đến ý xứ mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với sắc xứ cho đến pháp xứ mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với nhãn giới cho đến ý giới mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với sắc giới cho đến pháp giới mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với nhãn thức giới cho đến ý thức giới mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với nhãn xúc cho đến ý xúc mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với địa giới cho đến thức giới mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với nhân duyên cho đến tăng thượng duyên mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với vô minh cho đến lão tử mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với nội không cho đến vô tánh tự tánh không mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với chân như cho đến bất tư nghì giới mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với đoạn giới cho đến vô vi giới mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với tám giải thoát, chín thứ đệ định mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với ba cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với tịnh quán địa cho đến Như Lai địa mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với cực hỷ địa cho đến pháp vân địa mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với năm mắt, sáu thần thông mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với ba mươi hai tướng đại sĩ (tướng của bậc đại nhân, tức ba mươi hai tướng tốt) và tám mươi vẻ đẹp phụ mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với pháp không quên mất, tánh luôn an trụ nơi xả mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với tất cả các môn đà-la-ni, môn tam-ma-địa mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí mà lấy vô sở đắc làm phương tiện. Ở đây là đối với hướng Dự lưu, quả Dự lưu cho đến hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát và Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật mà lấy vô sở đắc làm phương tiện."

 Bấy giờ Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Do nhân duyên gì mà trong giáo pháp sâu xa của Bát-nhã ba-la-mật-đa này lấy vô sở đắc làm phương tiện mà rộng nói các pháp tương ứng với ba thừa? Do nhân duyên gì mà trong giáo pháp sâu xa của Bát-nhã ba-la-mật-đa này lấy vô sở đắc làm phương tiện mà rộng nói việc nhiếp thọ các Bồ-tát Ma-ha-tát, từ lúc mới phát tâm lần lượt cho đến lần phát tâm thứ mười, với các đạo của Bồ-tát? Do nhân duyên gì mà trong giáo pháp sâu xa của Bát-nhã ba-la-mật-đa này rộng nói việc nhiếp thọ các việc thần thông thù thắng của Bồ-tát Ma-ha-tát, cho đến khiến họ được biện tài thù thắng vi diệu nhất trong tất cả thế gian?"

 Thiện Hiện đáp: "Xá-lợi Tử! Do nội không cho đến vô tánh tự tánh không, nên trong giáo pháp sâu xa của Bát-nhã ba-la-mật-đa này lấy vô sở đắc làm phương tiện mà rộng nói các pháp tương ứng với ba thừa. Xá-lợi Tử! Do nội không cho đến vô tánh tự tánh không, nên trong giáo pháp sâu xa của Bát-nhã ba-la-mật-đa này lấy vô sở đắc làm phương tiện mà rộng nói việc nhiếp thọ các Bồ-tát Ma-ha-tát, từ lúc mới phát tâm lần lượt cho đến lần phát tâm thứ mười, với các đạo của Bồ-tát. Xá-lợi Tử! Do nội không cho đến vô tánh tự tánh không, nên trong giáo pháp sâu xa của Bát-nhã ba-la-mật-đa này lấy vô sở đắc làm phương tiện mà rộng nói việc nhiếp thọ các việc thần thông thù thắng của Bồ-tát Ma-ha-tát, cho đến khiến họ được biện tài thù thắng vi diệu nhất trong tất cả thế gian. Vì cớ gì vậy? Vì tất cả các pháp không pháp nào là không trống rỗng, xét tìm đến tận cùng cũng không thể tìm thấy."

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm chín mươi chín.

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm.

 Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba tạng kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video