Phần thứ ba, phẩm Khen ngợi sự thanh tịnh, thứ mười một, phần hai.
Bấy giờ Cụ thọ (tiếng tôn xưng bậc tu hành có tuổi đạo, có đức hạnh) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ "không") lại bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật)! Có những thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành, theo đạo Phật) an trú nơi Đại thừa (cỗ xe lớn, tức con đường tu hành cứu độ mình và mọi chúng sinh để thành Phật). Nếu họ không có phương tiện thiện xảo (sự khéo léo trong cách tu và cách giúp người, nhờ trí tuệ nên không vướng mắc), thì đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa (trí tuệ siêu việt đưa người sang bờ giác ngộ, thấy rõ mọi sự vật vốn không có tự thể cố định), họ lại khởi lên ý nghĩ: "Đây là Bát-nhã ba-la-mật-đa". Những thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy lấy cái "hữu sở đắc" (tâm cho rằng có cái thật để nắm giữ, để đạt được) làm phương tiện, nên đã vứt bỏ và xa lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu."
Phật bảo Thiện Hiện: "Hay thay, hay thay! Đúng vậy, đúng vậy, đúng như ông nói. Những thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy chấp vào danh, chấp vào tướng (bám vào tên gọi và hình dạng bề ngoài của sự vật, cho là thật). Vì thế họ vứt bỏ và xa lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu này."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, thế nào là những thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy chấp danh chấp tướng?" Phật bảo Thiện Hiện: "Những thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy nắm lấy danh, nắm lấy tướng của Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Nắm lấy danh tướng rồi thì đắm chấp vào Bát-nhã ba-la-mật-đa mà sinh lòng kiêu mạn, nên không thể chứng được thật tướng Bát-nhã (trí tuệ thấy đúng bản chất chân thật của mọi sự vật). Vì thế hạng người ấy vứt bỏ và xa lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa.
Lại nữa, Thiện Hiện! Những thiện nam tử, thiện nữ nhân an trú nơi Đại thừa, nếu có phương tiện thiện xảo, thì đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa không khởi ý nghĩ "đây là Bát-nhã ba-la-mật-đa". Vì họ lấy cái "vô sở đắc" (tâm không cho rằng có gì thật để nắm giữ) làm phương tiện, nên đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa họ không nắm lấy danh tướng, không đắm chấp, không sinh kiêu mạn, liền chứng được thật tướng Bát-nhã. Nên biết, hạng người này không vứt bỏ, cũng không xa lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa."
Cụ thọ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Thật lạ lùng thay, bạch Thế Tôn! Ngài đã khéo vì chúng Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát là người tu hành cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh; Ma-ha-tát là bậc lớn, tức Bồ-tát lớn) mà chỉ bày, phân biệt rõ thế nào là chấp tướng, thế nào là không chấp tướng đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa."
Khi ấy Xá-lợi Tử (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) hỏi Thiện Hiện: "Thế nào là chỗ chấp trước và không chấp trước mà Bồ-tát Ma-ha-tát khởi lên đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa?"
Thiện Hiện đáp: "Những thiện nam tử, thiện nữ nhân an trú nơi Đại thừa, nếu không có phương tiện thiện xảo, khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đối với sắc (hình sắc, tức thân thể và mọi thứ vật chất) cho là "không" (trống rỗng, không có tự thể), rồi khởi ý nghĩ chấp vào cái "không". Đối với thọ, tưởng, hành, thức (thọ là cảm nhận vui khổ; tưởng là sự nhận biết hình ảnh, khái niệm; hành là các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn; thức là sự nhận thức phân biệt — cùng với sắc gọi là năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người) cũng cho là "không", rồi khởi ý nghĩ chấp vào cái "không". Như vậy cho đến đối với nhất thiết trí (trí biết toàn thể các pháp một cách tổng quát) cho là "không", rồi khởi ý nghĩ chấp vào cái "không"; đối với đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành để dẫn dắt chúng sinh, là trí của Bồ-tát) và nhất thiết tướng trí (trí của Phật, biết rõ mọi pháp đến từng chi tiết) cho là "không", rồi khởi ý nghĩ chấp vào cái "không".
Lại nữa, Xá-lợi Tử! Những thiện nam tử, thiện nữ nhân an trú nơi Đại thừa, nếu không có phương tiện thiện xảo, khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đối với sắc cho là sắc, rồi khởi ý nghĩ chấp vào sắc; nói rộng ra cho đến đối với nhất thiết tướng trí cho là nhất thiết tướng trí, rồi khởi ý nghĩ chấp vào nhất thiết tướng trí. Đối với pháp (sự vật, hiện tượng) quá khứ cho là pháp quá khứ, rồi khởi ý nghĩ chấp vào pháp quá khứ; đối với pháp vị lai cho là pháp vị lai, rồi khởi ý nghĩ chấp vào pháp vị lai; đối với pháp hiện tại cho là pháp hiện tại, rồi khởi ý nghĩ chấp vào pháp hiện tại.
Lại nữa, Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát lấy cái hữu sở đắc làm phương tiện, từ lúc mới phát tâm, đối với bố thí ba-la-mật-đa (sự cho tặng hoàn hảo, đưa sang bờ giác) cho đến nhất thiết tướng trí, đều khởi ý nghĩ chấp vào việc thực hành. Xá-lợi Tử! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nếu không có phương tiện thiện xảo, lấy cái hữu sở đắc làm phương tiện, khởi lên đủ các thứ ý nghĩ chấp trước như thế, thì gọi là chấp tướng.
Lại nữa, Xá-lợi Tử! Điều ngài hỏi trước rằng: Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát không chấp tướng đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa? — Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, vì có phương tiện thiện xảo, nên đối với sắc không khởi ý nghĩ "không" hay "chẳng không"; đối với thọ, tưởng, hành, thức không khởi ý nghĩ "không" hay "chẳng không"; nói rộng ra cho đến đối với nhất thiết trí không khởi ý nghĩ "không" hay "chẳng không"; đối với đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không khởi ý nghĩ "không" hay "chẳng không"; đối với pháp quá khứ không khởi ý nghĩ "không" hay "chẳng không"; đối với pháp vị lai, hiện tại không khởi ý nghĩ "không" hay "chẳng không".
Lại nữa, Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, vì có phương tiện thiện xảo, nên không nghĩ thế này: "Ta có thể bố thí, đây là vật ta bố thí, ta bố thí như thế này. Ta có thể giữ giới, đây là giới ta giữ, ta giữ giới như thế này. Ta có thể tu nhẫn nhục, đây là sự nhẫn ta tu, ta tu nhẫn như thế này. Ta có thể tinh tấn (siêng năng không lười), đây là sự tinh tấn, ta tinh tấn như thế này. Ta có thể tu thiền định, đây là định ta tu, ta tu định như thế này. Ta có thể tu trí tuệ, đây là tuệ ta tu, ta tu tuệ như thế này. Ta có thể gieo phúc, đây là phúc ta gieo, ta gieo phúc như thế này. Ta có thể vào Bồ-tát chính tính ly sinh (địa vị Bồ-tát chân chính, lìa hẳn tính phàm phu non nớt). Ta có thể nghiêm tịnh cõi Phật (làm cho cõi nước nơi mình sẽ thành Phật trở nên trang nghiêm, trong sạch). Ta có thể thành thục hữu tình (giúp chúng sinh — loài có tình thức — chín muồi căn lành). Ta có thể chứng được nhất thiết trí trí (trí tuệ giác ngộ toàn vẹn của Phật)."
Xá-lợi Tử! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, vì có phương tiện thiện xảo, nên không có tất cả những sự phân biệt như thế, bởi đã thông suốt nội không cho đến vô tính tự tính không (các loại "không" — từ sự trống rỗng của các giác quan bên trong, cho đến sự trống rỗng của chính cái tự tính vốn không có tự tính). Xá-lợi Tử! Đó gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát không chấp tướng đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa."
Khi ấy Thiên Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi) hỏi Thiện Hiện: "Những thiện nam tử, thiện nữ nhân an trú nơi Đại thừa, khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, làm sao biết được những chỗ chấp tướng mà họ khởi lên?"
Thiện Hiện đáp: "Những thiện nam tử, thiện nữ nhân an trú nơi Đại thừa, khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nếu không có phương tiện thiện xảo, lấy cái hữu sở đắc làm phương tiện, thì khởi ý nghĩ về tâm của mình, khởi ý nghĩ về bố thí, nói rộng ra cho đến khởi ý nghĩ về nhất thiết trí trí; khởi ý nghĩ về chư Phật; khởi ý nghĩ về những căn lành đã gieo nơi chư Phật; khởi ý nghĩ đem những căn lành đã gieo như thế gom góp, cân lường, cùng chia đều với mọi hữu tình mà hồi hướng (đem công đức hướng về mục tiêu) về Vô thượng Chính đẳng giác (sự giác ngộ cao nhất, chân chính, trọn khắp, tức quả vị Phật). Kiều-thi-ca (tên gọi khác của Đế Thích, vốn là họ của ngài thuở còn làm người)! Do đó nên biết những ý nghĩ chấp trước mà các thiện nam tử, thiện nữ nhân an trú nơi Đại thừa khởi lên khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa.
Kiều-thi-ca! Những thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy vì chấp tướng nên không thể tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không chấp trước để hồi hướng về Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề (Bồ-đề là sự giác ngộ). Vì sao vậy? Kiều-thi-ca! Vì bản tính của sắc không thể hồi hướng, nói rộng ra cho đến bản tính của nhất thiết tướng trí cũng không thể hồi hướng.
Lại nữa, Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn chỉ bày, khuyên dắt, khích lệ, mừng vui cho các hữu tình khác hướng về Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề, thì nên quán xét tính chân thật bình đẳng của mọi pháp, theo đúng sự suy nghĩ ấy mà chỉ bày, khuyên dắt, khích lệ, mừng vui cho các hữu tình khác, tức là nói thế này: "Này các thiện nam tử! Khi bố thí, đừng phân biệt rằng ta có thể bố thí; nói rộng ra cho đến khi thực hành nhất thiết tướng trí, đừng phân biệt rằng ta có thể thực hành nhất thiết tướng trí; khi tu Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của Phật, đừng phân biệt rằng ta có thể tu Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật."
Kiều-thi-ca! Các Bồ-tát Ma-ha-tát muốn chỉ bày, khuyên dắt, khích lệ, mừng vui cho các hữu tình khác hướng về Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề, thì nên chỉ bày, khuyên dắt, khích lệ, mừng vui cho họ như thế. Nếu làm được như vậy thì không tổn hại mình, cũng không tổn hại người, vì đó là cách chỉ bày, khuyên dắt, khích lệ, mừng vui cho các hữu tình mà chư Như Lai chấp thuận. Kiều-thi-ca! Những thiện nam tử an trú nơi Đại thừa, nếu có thể chỉ bày, khuyên dắt, khích lệ, mừng vui như thế cho các hữu tình đang hướng về Bồ-tát thừa (con đường của Bồ-tát), thì liền xa lìa được mọi chấp trước."
Bấy giờ Thế Tôn khen Thiện Hiện: "Hay thay, hay thay! Nay ông đã khéo vì các Bồ-tát mà nói về tướng chấp trước. Còn có những chấp trước nhỏ nhiệm khác nữa, Ta sẽ nói cho ông, ông hãy lắng nghe kỹ và suy nghĩ thật khéo." Thiện Hiện bạch: "Dạ vâng, xin Ngài nói, chúng con rất muốn được nghe."
Phật bảo Thiện Hiện: "Những thiện nam tử an trú nơi Đại thừa, muốn hướng tới Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề, nếu đối với Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc đến từ chân lý như thật; Ứng là bậc đáng được cúng dường; Chính Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chính, trọn khắp) mà nắm lấy hình tướng để nhớ nghĩ, thì đều là chấp trước. Nếu đối với tất cả căn lành của chư Phật Thế Tôn ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai), từ lúc mới phát tâm cho đến thời pháp trụ (thời gian giáo pháp còn lưu lại ở đời sau khi Phật nhập diệt), mà nắm lấy hình tướng để nhớ nghĩ, rồi tùy hỷ (vui theo điều lành của người khác) hồi hướng về Vô thượng Bồ-đề, thì đều là chấp trước. Nếu đối với các pháp lành mà các đệ tử của Như Lai tu tập, nắm lấy hình tướng để nhớ nghĩ, rồi tùy hỷ hồi hướng về Vô thượng Bồ-đề, thì đều là chấp trước. Vì sao vậy? Vì đối với công đức và căn lành của chư Như Lai và các đệ tử, không nên nắm lấy hình tướng mà nhớ nghĩ phân biệt, bởi mọi sự nắm lấy hình tướng đều là hư dối."
Bấy giờ Thiện Hiện bạch Phật: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là rất sâu xa." Phật nói: "Đúng vậy, vì bản tính của mọi pháp vốn là lìa (không có tự thể)." Thiện Hiện lại nói: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đều nên lễ kính." Phật nói: "Đúng vậy, vì công đức rất nhiều. Nhưng Bát-nhã ba-la-mật-đa này không có người tạo, không có người làm, không có người chứng được." Thiện Hiện lại nói: "Tính của mọi pháp không thể chứng biết." Phật nói: "Đúng vậy, vì mọi pháp chỉ có một tính, không phải hai.
Thiện Hiện nên biết! Một tính của các pháp chính là không có tính; không có tính của các pháp chính là một tính. Cái một tính, không có tính như thế của các pháp là bản tính chân thật. Bản tính chân thật này không ai tạo, không ai làm. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể biết đúng như thật về một tính, không có tính, không ai tạo, không ai làm, thì liền xa lìa được mọi chấp trước."
Thiện Hiện lại nói: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế thật khó hiểu thấu." Phật nói: "Đúng vậy, vì Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa không có ai thấy, nghe, cảm, biết được." Thiện Hiện lại nói: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là không thể nghĩ bàn." Phật nói: "Đúng vậy, vì Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa không thể dùng tâm mà nắm được, vì nó lìa tướng của tâm; không thể dùng sắc mà nắm được, vì nó lìa tướng của sắc; nói rộng ra cho đến không thể dùng nhất thiết tướng trí mà nắm được, vì nó lìa tướng của nhất thiết tướng trí; không thể dùng mọi pháp mà nắm được, vì nó lìa tướng của mọi pháp."
Thiện Hiện lại nói: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế không có gì tạo tác." Phật nói: "Đúng vậy, vì không tìm được người tạo tác. Thiện Hiện nên biết! Vì sắc không thể nắm bắt được nên người tạo tác không thể nắm bắt được; vì thọ, tưởng, hành, thức không thể nắm bắt được nên người tạo tác không thể nắm bắt được; nói rộng ra cho đến vì nhất thiết tướng trí không thể nắm bắt được nên người tạo tác không thể nắm bắt được; vì mọi pháp không thể nắm bắt được nên người tạo tác không thể nắm bắt được. Do người tạo tác và các pháp như sắc v.v. đều không thể nắm bắt được, nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu không ai tạo, không ai làm."
Bấy giờ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bồ-tát Ma-ha-tát nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không hành nơi sắc, thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không hành nơi thọ, tưởng, hành, thức, thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; nói rộng ra cho đến không hành nơi nhất thiết trí, thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không hành nơi đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không hành nơi sắc là thường hay vô thường, là vui hay khổ, là ngã hay vô ngã (có cái "tôi" chủ thể thường còn hay không có), là sạch hay không sạch, là xa lìa hay không xa lìa, là tịch tĩnh (vắng lặng, dứt hết phiền não) hay không tịch tĩnh, thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; nói rộng ra cho đến không hành nơi nhất thiết tướng trí là thường hay vô thường, là vui hay khổ, là ngã hay vô ngã, là sạch hay không sạch, là xa lìa hay không xa lìa, là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh, thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Vì sắc cho đến nhất thiết tướng trí còn chẳng có gì, huống chi có thường, vô thường, cho đến tịch tĩnh, không tịch tĩnh.
Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không hành nơi sắc viên mãn (trọn vẹn), thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không hành nơi sắc không viên mãn, thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; nói rộng ra cho đến không hành nơi nhất thiết tướng trí viên mãn, thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không hành nơi nhất thiết tướng trí không viên mãn, thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Vì sắc viên mãn hay không viên mãn đều không gọi là sắc, cũng không hành như thế, thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí viên mãn hay không viên mãn đều không gọi là nhất thiết tướng trí, cũng không hành như thế, thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Cụ thọ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Thật lạ lùng thay, Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác đã khéo vì các Bồ-tát mà giảng nói đủ các tướng chấp trước và không chấp trước." Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy. Tất cả Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác đều khéo vì các Bồ-tát mà giảng nói đủ các tướng chấp trước và không chấp trước, khiến họ học Bát-nhã ba-la-mật-đa mau đạt đến chỗ rốt ráo.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nếu không hành nơi tướng chấp hay không chấp của sắc, thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không hành nơi tướng chấp hay không chấp của thọ, tưởng, hành, thức, thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; nói rộng ra cho đến nếu không hành nơi tướng chấp hay không chấp của mọi hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát, thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không hành nơi tướng chấp hay không chấp của Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật, thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Bấy giờ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Thật lạ lùng thay, bạch Thế Tôn! Pháp tính (bản chất chân thật của mọi sự vật) rất sâu thật vô cùng hiếm có: dù nói hay không nói cũng đều không thêm không bớt." Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy. Pháp tính rất sâu thật vô cùng hiếm có, dù nói hay không nói cũng đều không thêm không bớt. Ví như hư không, giả sử chư Phật suốt cả đời mình hoặc khen hoặc chê, thì hư không ấy cũng không thêm không bớt. Pháp tính rất sâu cũng như thế, dù nói hay không nói cũng đều không thêm không bớt. Lại như người huyễn (người do nhà ảo thuật biến ra), khi bị khen hay chê đều không vui không buồn, không thêm không bớt. Pháp tính rất sâu cũng như thế, dù nói hay không nói vẫn y như cũ, không khác."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thật là việc rất khó. Nghĩa là Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, dù tu hay không tu cũng không thêm không bớt, không buồn không vui, không hướng tới không quay lưng, vậy mà họ vẫn siêng năng tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, cho đến Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề luôn không thoái lui. Vì sao vậy? Vì các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa giống như tu hư không, hoàn toàn chẳng có gì. Như trong hư không không có sắc để nhận biết, cũng không có thọ, tưởng, hành, thức để nhận biết; nói rộng ra cho đến không có mọi hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát để nhận biết, cũng không có Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật để nhận biết. Bát-nhã ba-la-mật-đa được tu cũng như thế, nghĩa là trong pháp rất sâu Bát-nhã ba-la-mật-đa này không có sắc để nắm bắt, nói rộng ra cho đến không có Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật để nắm bắt. Ở đây tuy không có pháp nào để nắm bắt, mà các Bồ-tát vẫn siêng năng tinh tấn tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa, cho đến Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề luôn không thoái lui. Vì thế con nói: các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thật là việc rất khó."
Bấy giờ Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát Ma-ha-tát có thể mặc được chiếc áo giáp công đức lớn như thế (ví sự quyết tâm vững chắc như mặc áo giáp ra trận), chúng con là hữu tình đều nên kính lễ. Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát vì giúp các hữu tình chín muồi và giải thoát mà mặc giáp công đức, siêng năng tinh tấn, thì cũng như vì giúp hư không chín muồi và giải thoát mà mặc giáp công đức, phát tâm siêng năng tinh tấn. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát vì mọi pháp mà mặc giáp công đức, siêng năng tinh tấn, thì cũng như vì hư không mà mặc giáp công đức, phát tâm siêng năng tinh tấn. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát vì cứu hữu tình ra khỏi khổ sinh tử mà mặc giáp công đức, siêng năng tinh tấn, thì cũng như vì nhấc hư không đặt lên chỗ cao đẹp mà mặc giáp công đức, phát tâm siêng năng tinh tấn.
Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát Ma-ha-tát đạt được tinh tấn ba-la-mật-đa lớn lao, vì khiến các loài hữu tình nhiều như hư không được lợi ích an vui lớn mà phát tâm hướng về Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề. Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát Ma-ha-tát đạt được sức thần không thể nghĩ bàn, không ai sánh bằng, vì biển pháp tính rộng như hư không mà mặc giáp công đức, phát tâm hướng về Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề. Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát Ma-ha-tát dũng mãnh bậc nhất, vì Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật rộng như hư không mà mặc giáp công đức, phát tâm siêng năng tinh tấn.
Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát Ma-ha-tát vì các loài hữu tình nhiều như hư không mà siêng tu khổ hạnh, muốn chứng Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề, thật là vô cùng hiếm có. Vì sao vậy? Giả sử khắp cõi tam thiên đại thiên thế giới (một vũ trụ lớn gồm một tỉ thế giới nhỏ) đầy dẫy Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác, nhiều như rừng tre, rừng gai, rừng lau, rừng mía, mỗi vị ở đời một kiếp (một khoảng thời gian cực kỳ dài) hoặc hơn một kiếp, thường vì các hữu tình mà giảng chánh pháp, mỗi vị độ vô lượng vô số hữu tình vào Niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), được an vui rốt ráo, mà cõi hữu tình vẫn không thêm không bớt. Vì sao vậy? Vì các hữu tình đều không có gì thật, tính vốn xa lìa.
Bạch Thế Tôn! Giả sử khắp mọi thế giới trong mười phương đầy dẫy Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác, nhiều như rừng tre, rừng gai, rừng lau, rừng mía, mỗi vị ở đời một kiếp hoặc hơn một kiếp, thường vì các hữu tình mà giảng chánh pháp, mỗi vị độ vô lượng vô số hữu tình vào Niết-bàn, được an vui rốt ráo, mà cõi hữu tình vẫn không thêm không bớt. Vì sao vậy? Vì các hữu tình đều không có gì thật, tính vốn xa lìa. Bạch Thế Tôn! Vì nhân duyên ấy nên con nói: các Bồ-tát Ma-ha-tát vì các loài hữu tình nhiều như hư không mà siêng tu khổ hạnh, muốn chứng Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề, thật là vô cùng hiếm có."
Bấy giờ trong chúng có một vị bí-sô (vị tăng xuất gia, tức tì-kheo) thầm nghĩ: "Ta nên kính lễ Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu. Trong đây tuy không có các pháp sinh diệt, nhưng vẫn có thể đặt bày ra giới uẩn, định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn, giải thoát trí kiến uẩn (năm khối công đức của bậc giác ngộ: giới hạnh, thiền định, trí tuệ, sự giải thoát, và sự thấy biết rằng mình đã giải thoát); cũng có thể đặt bày ra quả Dự lưu (quả thánh đầu tiên, đã vào dòng thánh), Nhất lai (chỉ còn trở lại cõi người một lần), Bất hoàn (không còn trở lại cõi dục), A-la-hán (đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh), Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của người tự tu tự ngộ), mọi hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát, Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật; cũng có thể đặt bày ra Phật bảo, Pháp bảo, Tăng bảo (ba ngôi báu: Phật, giáo pháp, đoàn thể tăng), việc chuyển bánh xe pháp mầu (giảng dạy giáo pháp) và độ chúng hữu tình."
Phật biết ý nghĩ ấy, liền bảo vị ấy: "Đúng vậy, đúng vậy, như ông đã nghĩ. Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu vi diệu khó lường. Trong đó tuy không có pháp nào để nắm bắt, nhưng cũng chẳng phải là không có gì."
Khi ấy Thiên Đế Thích hỏi Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn học Bát-nhã ba-la-mật-đa thì nên học thế nào?" Thiện Hiện đáp: "Nên siêng năng tu học như hư không."
Khi ấy Thiên Đế Thích bạch Phật: "Nếu các thiện nam tử, thiện nữ nhân đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà hết lòng lắng nghe, thọ trì (nhận lấy và giữ gìn), đọc tụng, siêng năng tu học, suy nghĩ đúng lẽ, chép ra, giảng giải, làm cho lan truyền rộng rãi, thì con nên bảo vệ họ thế nào?"
Cụ thọ Thiện Hiện nói với Đế Thích: "Ngài có thấy pháp nào có thể bảo vệ được không?" Thiên Đế Thích nói: "Thưa Đại đức, không. Tôi không thấy pháp nào có thể bảo vệ được." Thiện Hiện nói: "Nếu các thiện nam tử, thiện nữ nhân an trú trong Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đúng như Phật dạy, thì đó chính là được bảo vệ. Nếu các thiện nam tử, thiện nữ nhân an trú trong Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thường không xa lìa, thì nên biết, mọi loài người và phi nhân (các loài không phải người như quỷ thần) rình tìm sơ hở để làm hại, rốt cuộc cũng không thể được.
Kiều-thi-ca! Nếu muốn bảo vệ các Bồ-tát an trú trong Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì chẳng khác gì có người ra sức siêng năng bảo vệ hư không. Nếu muốn bảo vệ các Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì chỉ uổng công khó nhọc, hoàn toàn không ích gì.
Kiều-thi-ca! Ý ngài thế nào? Có ai bảo vệ được những thứ như trò ảo thuật, giấc mộng, tiếng vang, bóng trong gương, bóng sáng, ảo ảnh hơi nắng, thành tầm hương (thành Càn-thát-bà, tức lâu đài ảo hiện trên không trung như ảo ảnh) và những vật biến hóa không?" Thiên Đế Thích nói: "Thưa Đại đức, không." Thiện Hiện nói: "Kiều-thi-ca! Muốn bảo vệ các Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như thế, chỉ uổng công khó nhọc, hoàn toàn không ích gì.
Kiều-thi-ca! Ý ngài thế nào? Có ai bảo vệ được Như Lai và những vật do Phật hóa hiện ra không?" Thiên Đế Thích nói: "Thưa Đại đức, không." Thiện Hiện nói: "Kiều-thi-ca! Muốn bảo vệ các Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như thế, chỉ uổng công khó nhọc, hoàn toàn không ích gì.
Kiều-thi-ca! Ý ngài thế nào? Có ai bảo vệ được chân như (cái như thật, không đổi khác, của mọi sự vật), pháp giới (toàn thể thực tại, bản tính chung của mọi pháp), nói rộng ra cho đến hư không giới (cõi hư không), bất tư nghì giới (cõi không thể nghĩ bàn) không?" Thiên Đế Thích nói: "Thưa Đại đức, không." Thiện Hiện nói: "Kiều-thi-ca! Muốn bảo vệ các Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như thế, chỉ uổng công khó nhọc, hoàn toàn không ích gì."
Khi ấy Thiên Đế Thích hỏi Thiện Hiện: "Vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, tuy thấu suốt các pháp như ảo thuật, như mộng, như tiếng vang, như bóng trong gương, như bóng sáng, như ảo ảnh hơi nắng, như thành tầm hương, như vật biến hóa, mà Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không chấp "đây là ảo thuật", nói rộng ra cho đến "đây là vật biến hóa"; không chấp "do ảo thuật", nói rộng ra cho đến "do vật biến hóa"; không chấp "thuộc về ảo thuật", nói rộng ra cho đến "thuộc về vật biến hóa"; không chấp "nương vào ảo thuật", nói rộng ra cho đến "nương vào vật biến hóa"?"
Thiện Hiện đáp: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không chấp "đây là sắc", nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí; không chấp "do sắc", nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí; không chấp "thuộc về sắc", nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí; không chấp "nương vào sắc", nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí — thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, tuy thấu suốt các pháp như ảo thuật cho đến như vật biến hóa, mà vẫn không chấp "đây là ảo thuật" cho đến "đây là vật biến hóa", cũng không chấp "do ảo thuật" cho đến "do vật biến hóa", cũng không chấp "thuộc về ảo thuật" cho đến "thuộc về vật biến hóa", cũng không chấp "nương vào ảo thuật" cho đến "nương vào vật biến hóa", cho đến không chấp "đây là tướng", "do tướng", "thuộc về tướng", "nương vào tướng"."
Bấy giờ nhờ sức oai thần của Thế Tôn, tất cả chư thiên trong cõi tam thiên đại thiên thế giới này, từ Tứ Đại Vương Chúng Thiên (tầng trời thấp nhất ở cõi dục, nơi ở của bốn vị Thiên vương và quyến thuộc) cho đến Sắc Cứu Cánh Thiên (tầng trời cao nhất của cõi sắc), đều cầm bột hương chiên-đàn (gỗ đàn hương) cõi trời, từ xa rải lên Thế Tôn, rồi đến chỗ Phật, cúi đầu lễ dưới hai chân Ngài, lui đứng một bên. Lúc ấy nhờ sức thần của Phật, chư thiên ấy ở mười phương đều thấy nghìn vị Phật đang giảng Bát-nhã ba-la-mật-đa, nghĩa lý, tên phẩm, câu chữ đều giống như ở đây; vị đứng đầu chúng bí-sô thỉnh giảng Bát-nhã ba-la-mật-đa đều tên là Thiện Hiện; vị đứng đầu chúng chư thiên vấn nạn về Bát-nhã ba-la-mật-đa đều tên là Đế Thích.
Bấy giờ Thế Tôn bảo Thiện Hiện: "Khi Bồ-tát Từ Thị (tức Bồ-tát Di-lặc, vị Phật sẽ ra đời trong tương lai) chứng Vô thượng Chính đẳng giác, cũng sẽ giảng Bát-nhã ba-la-mật-đa tại chỗ này. Các vị Phật sẽ ra đời trong Hiền kiếp (kiếp hiện tại, thời kỳ có một nghìn vị Phật ra đời) này cũng sẽ giảng Bát-nhã ba-la-mật-đa tại chỗ này."
Cụ thọ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Khi Bồ-tát Từ Thị chứng Vô thượng Chính đẳng giác, sẽ dùng những pháp nào, những hình tướng của các hạnh nào để giảng Bát-nhã ba-la-mật-đa?" Phật bảo Thiện Hiện: "Khi Bồ-tát Từ Thị chứng Vô thượng Chính đẳng giác, sẽ dùng sắc, thọ, tưởng, hành, thức là chẳng phải thường chẳng phải vô thường, chẳng phải vui chẳng phải khổ, chẳng phải ngã chẳng phải vô ngã, chẳng phải sạch chẳng phải không sạch, chẳng phải xa lìa chẳng phải không xa lìa, chẳng phải tịch tĩnh chẳng phải không tịch tĩnh, chẳng phải trói buộc chẳng phải giải thoát, chẳng phải có chẳng phải không, chẳng phải quá khứ, chẳng phải vị lai, chẳng phải hiện tại, để giảng Bát-nhã ba-la-mật-đa; nói rộng ra cho đến sẽ dùng nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là chẳng phải thường chẳng phải vô thường, chẳng phải vui chẳng phải khổ, chẳng phải ngã chẳng phải vô ngã, chẳng phải sạch chẳng phải không sạch, chẳng phải xa lìa chẳng phải không xa lìa, chẳng phải tịch tĩnh chẳng phải không tịch tĩnh, chẳng phải trói buộc chẳng phải giải thoát, chẳng phải có chẳng phải không, chẳng phải quá khứ, chẳng phải vị lai, chẳng phải hiện tại, để giảng Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Khi Bồ-tát Từ Thị đắc Vô thượng Chính đẳng giác, sẽ chứng pháp gì, nói pháp gì?" Phật bảo Thiện Hiện: "Khi Bồ-tát Từ Thị đắc Vô thượng Chính đẳng giác, sẽ chứng sắc là trong sạch rốt ráo, nói sắc là trong sạch rốt ráo; nói rộng ra cho đến chứng nhất thiết tướng trí là trong sạch rốt ráo, nói nhất thiết tướng trí là trong sạch rốt ráo."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh như thế nào?" Phật bảo Thiện Hiện: "Vì sắc thanh tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh; nói rộng ra cho đến vì nhất thiết tướng trí thanh tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh." Cụ thọ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Vì sao sắc thanh tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh? Nói rộng ra cho đến vì sao nhất thiết tướng trí thanh tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh?" Phật bảo Thiện Hiện: "Sắc không sinh không diệt, không nhiễm (dơ) không tịnh (sạch), nên thanh tịnh; vì sắc thanh tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh. Nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí không sinh không diệt, không nhiễm không tịnh, nên thanh tịnh; vì nhất thiết tướng trí thanh tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh.
Lại nữa, Thiện Hiện! Vì hư không thanh tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh." Cụ thọ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Vì sao hư không thanh tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh?" Phật bảo Thiện Hiện: "Hư không không sinh không diệt, không nhiễm không tịnh, nên thanh tịnh; vì hư không thanh tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh.
Lại nữa, Thiện Hiện! Vì sắc không nhiễm dơ nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh; nói rộng ra cho đến vì nhất thiết tướng trí không nhiễm dơ nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh." — "Bạch Thế Tôn, vì sao sắc không nhiễm dơ nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh? Nói rộng ra cho đến vì sao nhất thiết tướng trí không nhiễm dơ nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh?" — "Thiện Hiện! Vì sắc không thể nắm lấy nên không nhiễm dơ; vì sắc không nhiễm dơ nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh. Nói rộng ra cho đến vì nhất thiết tướng trí không thể nắm lấy nên không nhiễm dơ; vì nhất thiết tướng trí không nhiễm dơ nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh.
Lại nữa, Thiện Hiện! Vì hư không không nhiễm dơ nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh." — "Bạch Thế Tôn, vì sao hư không không nhiễm dơ nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh?" — "Thiện Hiện! Vì hư không không thể nắm lấy nên không nhiễm dơ; vì hư không không nhiễm dơ nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh.
Lại nữa, Thiện Hiện! Vì hư không chỉ là tên gọi giả đặt nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh." — "Bạch Thế Tôn, vì sao hư không chỉ là tên gọi giả đặt nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh?" — "Thiện Hiện! Như nhờ hư không mà hai tiếng vang hiện ra (?), chỉ là cách gọi giả đặt. Vì chỉ là tên gọi giả đặt nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh.
Lại nữa, Thiện Hiện! Vì hư không không thể nói nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh." — "Bạch Thế Tôn, vì sao hư không không thể nói nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh?" — "Thiện Hiện! Vì hư không không có gì để nói nên không thể nói; vì không thể nói nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh.
Lại nữa, Thiện Hiện! Vì hư không không thể nắm bắt được nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh." — "Bạch Thế Tôn, vì sao hư không không thể nắm bắt được nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh?" — "Thiện Hiện! Vì hư không không có gì để nắm bắt nên không thể nắm bắt được; vì không thể nắm bắt được nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh.
Lại nữa, Thiện Hiện! Vì mọi pháp không sinh không diệt, không nhiễm không tịnh, nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh." — "Bạch Thế Tôn, vì sao mọi pháp không sinh không diệt, không nhiễm không tịnh, nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh?" — "Thiện Hiện! Vì mọi pháp trong sạch rốt ráo nên không sinh không diệt, không nhiễm không tịnh; vì không có sinh diệt, nhiễm tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu thanh tịnh."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video