Thiên 649 — Hội 3 · Phẩm 15 Hiện thế gian

 Phần thứ ba, phẩm "Chỉ bày thế gian", thứ mười lăm, đoạn một.

 Lại nữa, này Thiện Hiện (tức tôn giả Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ "không")! Ví như có người đàn bà sinh nhiều con: năm, mười, hai mươi, ba mươi, bốn mươi, năm mươi, hoặc trăm, hoặc nghìn. Người mẹ ấy mắc bệnh, các con mỗi người đều siêng năng tìm cách chữa trị và nghĩ rằng: "Làm sao cho mẹ ta khỏi bệnh, sống lâu, yên vui, thân không chịu các khổ, lòng không còn lo buồn?" Lúc ấy các con đua nhau tìm cách, tìm những vật đem lại yên vui để che chở thân mẹ, chớ để muỗi mòng, rắn rết, bọ cạp, gió, nóng, đói, khát… chạm đến làm hại. Họ lại dùng đủ thứ vật dụng tốt đẹp nhất để cung kính cúng dường (dâng hiến, phụng dưỡng để tỏ lòng tôn kính) và nói rằng: "Mẹ ta thương xót, sinh nuôi chúng ta, dạy bảo cho đủ mọi việc ở đời; chúng ta lẽ nào lại không đền ơn mẹ?"

 Này Thiện Hiện! Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc từ chân lý như thật mà đến; Ứng là bậc đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chánh và trọn khắp) cũng như thế, thường dùng Phật nhãn (con mắt của Phật, thấy biết trọn vẹn tất cả) cùng đủ mọi phương tiện (cách thức khéo léo) mà quán sát, che chở, nhớ nghĩ đến Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ đưa sang bờ bên kia: trí tuệ thấy rõ tướng chân thật của mọi sự vật, đưa người vượt khỏi vòng sinh tử) rất sâu. Vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể sinh ra tất cả Phật pháp của chúng ta, có thể chỉ bày thật tướng (tướng chân thật) của các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) trong thế gian. Tất cả các đức Như Lai hiện đang thuyết pháp ở các thế giới mười phương cũng dùng Phật nhãn thường quán sát, che chở, nhớ nghĩ đến Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu. Vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể sinh ra tất cả công đức của Như Lai, có thể chỉ bày thật tướng các pháp trong thế gian. Do nhân duyên ấy, chư Phật chúng ta thường dùng Phật nhãn quán sát, che chở, nhớ nghĩ đến Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu; để đền ơn ấy, không nên rời bỏ dù chỉ chốc lát.

 Vì sao? Vì tất cả tĩnh lự ba-la-mật-đa (hạnh thiền định đưa sang bờ giác) cho đến bố thí ba-la-mật-đa (hạnh cho đi đưa sang bờ giác) của tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí (trí tuệ của Phật, biết trọn vẹn mọi tướng sai khác của tất cả các pháp), đều do Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như thế mà sinh ra. Tất cả quả Dự lưu (quả vị đầu tiên của bậc thánh, mới bước vào dòng thánh), quả Nhất lai (chỉ còn trở lại cõi người một lần nữa), quả Bất hoàn (không còn trở lại cõi Dục), quả A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh) và Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc Độc giác, người tự mình giác ngộ không nhờ thầy dạy) cũng do Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như thế mà sinh ra. Tất cả hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh) và vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn khắp) của chư Phật đều do Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như thế mà sinh ra. Tất cả từ bậc Dự lưu cho đến chư Phật đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như thế mà có. Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đã đạt, đang đạt, sẽ đạt vô thượng bồ-đề đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như thế. Do nhân duyên ấy, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có ân đức lớn đối với chư Như Lai; vì thế chư Phật thường dùng Phật nhãn cùng đủ mọi phương tiện mà quán sát, che chở, nhớ nghĩ đến.

 Thiện Hiện nên biết! Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành, tin theo Phật pháp) nào có thể nghe hỏi, chép viết, thọ trì (nhận lấy và giữ gìn), đọc tụng, tu tập, suy ngẫm, giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, thì tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đều thường dùng Phật nhãn quán sát, che chở, nhớ nghĩ đến họ, khiến thân tâm họ thường được yên vui, những việc lành họ tu đều không bị trở ngại. Thiện Hiện nên biết! Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân nào có thể đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa mà nghe hỏi, chép viết, thọ trì, đọc tụng, tu tập, suy ngẫm, giảng nói cho người khác, thì tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác ở các thế giới mười phương đều cùng che chở, nhớ nghĩ đến họ, khiến họ đối với vô thượng chánh đẳng bồ-đề được bất thoái chuyển (không còn thối lui).

 Cụ thọ (cách gọi tôn kính dành cho vị tăng có đức) Thiện Hiện liền thưa Phật: "Như lời Thế Tôn nói, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể sinh ra chư Phật, có thể chỉ bày thật tướng các pháp trong thế gian. Bạch Thế Tôn! Vì sao Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể sinh ra chư Phật, có thể chỉ bày thật tướng các pháp trong thế gian? Vì sao chư Phật từ bát-nhã mà sinh? Vì sao Như Lai nói về tướng của thế gian?"

 Phật bảo Thiện Hiện: Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể sinh ra thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) của chư Phật, nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí. Vô lượng vô biên công đức như thế đều từ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà sinh ra, lớn lên. Vì đạt được các Phật pháp như thế nên gọi là Phật. Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể sinh ra các công đức của Phật như thế, vì vậy nói Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể sinh ra chư Phật, và cũng nói chư Phật từ đó mà sinh. Thiện Hiện nên biết! Nói Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày thật tướng các pháp trong thế gian, nghĩa là có thể chỉ bày thật tướng của ngũ uẩn (năm nhóm hợp thành thân tâm: sắc là phần vật chất, thọ là cảm nhận, tưởng là nhận biết hình tướng, hành là các hoạt động tạo tác của tâm, thức là sự phân biệt nhận biết) trong thế gian. Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng nói thật tướng của ngũ uẩn trong thế gian.

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác và Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu chỉ bày thật tướng ngũ uẩn trong thế gian như thế nào?"

 Phật bảo Thiện Hiện: Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác và Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu đều không chỉ bày rằng năm uẩn như sắc v.v. là có thành có hoại, có sinh có diệt, có nhiễm có tịnh, có tăng có giảm, có vào có ra, có quá khứ, có vị lai, có hiện tại, có thiện, có bất thiện, có vô ký (không thiện cũng không bất thiện), có thuộc về Dục giới (cõi còn ham muốn dục lạc), có thuộc về Sắc giới (cõi đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế), có thuộc về Vô sắc giới (cõi chỉ còn tâm thức, không còn hình sắc). Vì sao? Vì pháp không, vô tướng, vô nguyện (thấy mọi pháp là trống rỗng, không chấp vào hình tướng, không mong cầu) thì không có thành có hoại, có sinh có diệt v.v.; pháp không tạo tác, không sinh, không diệt, không có tự tánh thì không có thành có hoại, có sinh có diệt v.v. Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác và Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu chỉ bày thật tướng ngũ uẩn như thế. Tướng của năm uẩn này chính là thế gian, vì vậy thế gian cũng không có các tướng thành, hoại, sinh, diệt v.v.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đều nương Bát-nhã ba-la-mật-đa mà có thể chứng biết khắp những hoạt động khác nhau trong tâm của vô lượng, vô số, vô biên hữu tình (chúng sinh, loài có tình thức). Thế nhưng trong nghĩa rất sâu của Bát-nhã ba-la-mật-đa này hoàn toàn không có hữu tình, cũng không có sự thi thiết (đặt tên, lập ra bằng khái niệm, ngôn ngữ) về hữu tình có thể nắm bắt; hoàn toàn không có các sắc, cũng không có sự thi thiết về các sắc có thể nắm bắt; hoàn toàn không có thọ, tưởng, hành, thức, cũng không có sự thi thiết về thọ, tưởng, hành, thức có thể nắm bắt; nói rộng ra cho đến hoàn toàn không có nhất thiết trí (trí biết khái quát tất cả các pháp), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành), nhất thiết tướng trí, cũng không có sự thi thiết về nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí có thể nắm bắt. Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác và Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu chỉ bày tướng của thế gian như thế.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu không chỉ bày sắc, nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí. Vì sao? Vì trong nghĩa rất sâu của Đại bát-nhã ba-la-mật-đa này, ngay cả Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu còn không có gì, hoàn toàn không thể nắm bắt, huống là có các sắc, nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí, có thể nắm bắt để chỉ bày.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Tất cả hữu tình được đặt tên, gọi bằng lời nói — dù có sắc hay không sắc, có tưởng hay không tưởng, hay chẳng phải có tưởng chẳng phải không tưởng, dù ở thế giới này hay ở tất cả các thế giới khác trong mười phương — những hữu tình ấy dù có lược tâm (tâm thu gom lại) hay tán tâm (tâm tán loạn), tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đều biết đúng như thật.

 "Bạch Thế Tôn! Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà biết đúng như thật tâm thu gom, tâm tán loạn của các loài hữu tình ấy như thế nào?"

 "Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, do pháp tánh (bản tánh chân thật của các pháp) mà biết đúng như thật tâm thu gom, tâm tán loạn của các loài hữu tình ấy."

 "Bạch Thế Tôn! Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, do pháp tánh mà biết đúng như thật tâm thu gom, tâm tán loạn của các loài hữu tình ấy như thế nào?"

 "Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật rằng trong pháp tánh, ngay cả pháp tánh còn không có gì, hoàn toàn không thể nắm bắt, huống là có tâm thu gom, tâm tán loạn của hữu tình có thể nắm bắt. Như thế, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, do pháp tánh mà biết đúng như thật tâm thu gom, tâm tán loạn của các loài hữu tình ấy."

 Lại nữa, Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, do tánh "dứt hết", do tánh "lìa nhiễm", do tánh "diệt", do tánh "đoạn", do tánh "vắng lặng", do tánh "xa lìa" mà biết đúng như thật tâm thu gom, tâm tán loạn của các loài hữu tình ấy.

 "Bạch Thế Tôn! Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, do dứt hết, do lìa nhiễm, do diệt, do đoạn, do vắng lặng, do xa lìa mà biết đúng như thật tâm thu gom, tâm tán loạn của các loài hữu tình ấy như thế nào?"

 "Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật rằng trong sự dứt hết, lìa nhiễm, diệt, đoạn, vắng lặng, xa lìa, ngay cả tánh dứt hết v.v. còn không có gì, hoàn toàn không thể nắm bắt, huống là có tâm thu gom, tâm tán loạn của hữu tình có thể nắm bắt. Như thế, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, do dứt hết, lìa nhiễm, diệt, đoạn, vắng lặng, xa lìa mà biết đúng như thật tâm thu gom, tâm tán loạn của các loài hữu tình ấy."

 Lại nữa, Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật các loài hữu tình ấy có tâm tham hay tâm lìa tham, có tâm sân (giận dữ) hay tâm lìa sân, có tâm si (mê muội) hay tâm lìa si.

 "Bạch Thế Tôn! Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật các loài hữu tình ấy có tâm tham hay lìa tham, có tâm sân hay lìa sân, có tâm si hay lìa si như thế nào?"

 "Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật rằng tâm có tham, sân, si của các loài hữu tình ấy, xét theo tánh như thật, thì chẳng phải là tâm có tham, sân, si, cũng chẳng phải là tâm lìa tham, sân, si. Vì sao? Vì trong tánh như thật, ngay cả tâm và tâm sở pháp (các trạng thái, tác dụng đi kèm với tâm như cảm nhận, tham, giận…) còn không có gì, hoàn toàn không thể nắm bắt, huống là có tâm có tham, sân, si hay tâm lìa tham, sân, si có thể nắm bắt. Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật rằng tâm lìa tham, sân, si của các loài hữu tình ấy, xét theo tánh như thật, thì chẳng phải là tâm lìa tham, sân, si, cũng chẳng phải là tâm có tham, sân, si. Vì sao? Vì trong tánh như thật, ngay cả tâm và tâm sở pháp còn không có gì, hoàn toàn không thể nắm bắt, huống là có tâm lìa tham, sân, si hay tâm có tham, sân, si có thể nắm bắt. Như thế, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật các loài hữu tình ấy có tâm tham hay lìa tham, có tâm sân hay lìa sân, có tâm si hay lìa si."

 Lại nữa, Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật rằng tâm có tham, sân, si của các loài hữu tình ấy chẳng phải là tâm có tham, sân, si, cũng chẳng phải là tâm lìa tham, sân, si. Vì sao? Vì hai thứ tâm ấy không hòa hợp với nhau. Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật rằng tâm lìa tham, sân, si của các loài hữu tình ấy chẳng phải là tâm lìa tham, sân, si, cũng chẳng phải là tâm có tham, sân, si. Vì sao? Vì hai thứ tâm ấy không hòa hợp với nhau. Như thế, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật các loài hữu tình ấy có tâm tham hay lìa tham, có tâm sân hay lìa sân, có tâm si hay lìa si.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm rộng của các loài hữu tình ấy.

 "Bạch Thế Tôn! Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm rộng của các loài hữu tình ấy như thế nào?"

 "Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật rằng tâm rộng của các loài hữu tình ấy chẳng rộng chẳng hẹp, chẳng tăng chẳng giảm, chẳng đi chẳng đến. Vì sao? Vì tự tánh của tâm rốt ráo là lìa, hoàn toàn không có gì, rốt cuộc không thể nắm bắt, thì cái gì rộng, cái gì hẹp, cái gì tăng, cái gì giảm, cái gì đi, cái gì đến? Như thế, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm rộng của các loài hữu tình ấy."

 Lại nữa, Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm lớn của các loài hữu tình ấy.

 "Bạch Thế Tôn! Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm lớn của các loài hữu tình ấy như thế nào?"

 "Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật rằng tâm lớn của các loài hữu tình ấy chẳng lớn chẳng nhỏ, chẳng đi chẳng đến, chẳng sinh chẳng diệt, chẳng trụ chẳng đổi khác, chẳng nhiễm chẳng tịnh. Vì sao? Vì tự tánh của tâm rốt ráo là lìa, hoàn toàn không có gì, rốt cuộc không thể nắm bắt, thì cái gì lớn, cái gì nhỏ, cái gì đi, cái gì đến, cái gì sinh, cái gì diệt, cái gì trụ, cái gì đổi khác, cái gì nhiễm, cái gì tịnh? Như thế, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm lớn của các loài hữu tình ấy."

 Lại nữa, Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm vô lượng (không thể đo lường) của các loài hữu tình ấy.

 "Bạch Thế Tôn! Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm vô lượng của các loài hữu tình ấy như thế nào?"

 "Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật rằng tâm vô lượng của các loài hữu tình ấy chẳng có lượng, chẳng không lượng, chẳng trụ, chẳng không trụ, chẳng đi, chẳng không đi. Vì sao? Vì tự tánh của tâm rốt ráo là lìa, vô lậu (không còn phiền não rỉ chảy), không chỗ nương tựa, thì làm sao có thể nói là có lượng hay không lượng, có trụ hay không trụ, có đi hay không đi? Như thế, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm vô lượng của các loài hữu tình ấy."

 Lại nữa, Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm vô kiến vô đối (không thể thấy, không có sự ngăn ngại đối chạm) của các loài hữu tình ấy.

 "Bạch Thế Tôn! Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm vô kiến vô đối của các loài hữu tình ấy như thế nào?"

 "Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật rằng tâm vô kiến vô đối của các loài hữu tình ấy đều không có tướng của tâm. Vì sao? Vì tất cả tâm đều tự tướng là không (tướng riêng của chính nó vốn trống rỗng). Như thế, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm vô kiến vô đối của các loài hữu tình ấy."

 Lại nữa, Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm không hình sắc, không thể thấy của các loài hữu tình ấy.

 "Bạch Thế Tôn! Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm không hình sắc, không thể thấy của các loài hữu tình ấy như thế nào?"

 "Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật rằng tâm không hình sắc, không thể thấy của các loài hữu tình ấy thì ngũ nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) của chư Phật đều không thể thấy được. Vì sao? Vì tất cả tâm đều tự tánh là không. Như thế, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm không hình sắc, không thể thấy của các loài hữu tình ấy."

 Lại nữa, Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm và tâm sở pháp của các loài hữu tình ấy khi hiện ra, khi chìm mất, khi co lại, khi duỗi ra.

 "Bạch Thế Tôn! Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm và tâm sở pháp của các loài hữu tình ấy khi hiện ra, khi chìm mất, khi co lại, khi duỗi ra như thế nào?"

 "Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật rằng tâm và tâm sở pháp hiện ra, chìm mất, co lại, duỗi ra của các loài hữu tình ấy đều nương vào sắc, thọ, tưởng, hành, thức mà sinh. Như thế, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm và tâm sở pháp của các loài hữu tình ấy khi hiện ra, khi chìm mất, khi co lại, khi duỗi ra.

 Nghĩa là chư Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật rằng tâm và tâm sở pháp hiện ra, chìm mất, co lại, duỗi ra của các loài hữu tình ấy nương vào sắc cho đến thức mà chấp rằng cái ta và thế gian là thường, hoặc vô thường, hoặc vừa thường vừa vô thường, hoặc chẳng thường chẳng vô thường, cho rằng điều ấy là chân thật, ngoài ra đều là ngu dối. Nương vào sắc cho đến thức mà chấp rằng cái ta và thế gian là có giới hạn, hoặc không giới hạn, hoặc vừa có vừa không giới hạn, hoặc chẳng có chẳng không giới hạn, cho rằng điều ấy là chân thật, ngoài ra đều là ngu dối. Nương vào sắc cho đến thức mà chấp rằng Như Lai sau khi chết là còn, hoặc không còn, hoặc vừa còn vừa không còn, hoặc chẳng còn chẳng không còn, cho rằng điều ấy là chân thật, ngoài ra đều là ngu dối. Nương vào sắc cho đến thức mà chấp rằng mạng giả (cái được cho là sinh mạng, linh hồn) chính là thân, hoặc khác với thân, cho rằng điều ấy là chân thật, ngoài ra đều là ngu dối. Như thế, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật tâm và tâm sở pháp của các loài hữu tình ấy khi hiện ra, khi chìm mất, khi co lại, khi duỗi ra."

 Lại nữa, Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật sắc, thọ, tưởng, hành, thức.

 "Bạch Thế Tôn! Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật sắc, thọ, tưởng, hành, thức như thế nào?"

 "Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật rằng sắc, thọ, tưởng, hành, thức đều như chân như (tánh như như chân thật, không hề đổi khác của mọi pháp): không biến đổi, không phân biệt, không có hình tướng, không có sự kinh động (?), không có hý luận (lời bàn luận phân biệt hư vọng), không có gì để nắm bắt. Như thế, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật sắc, thọ, tưởng, hành, thức; cũng biết đúng như thật rằng tâm và tâm sở pháp hiện ra, chìm mất, co lại, duỗi ra của các loài hữu tình đều như chân như: không biến đổi, không phân biệt, không có hình tướng, không có sự kinh động, không có hý luận, không có gì để nắm bắt.

 Thiện Hiện nên biết! Chân như của tâm và tâm sở pháp hiện ra, chìm mất, co lại, duỗi ra của các loài hữu tình chính là chân như của năm uẩn. Chân như của năm uẩn chính là chân như của thập nhị xứ (mười hai chỗ: sáu giác quan mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý và sáu đối tượng sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp). Chân như của mười hai xứ chính là chân như của thập bát giới (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức). Chân như của mười tám giới chính là chân như của tất cả các pháp. Chân như của tất cả các pháp chính là chân như của lục ba-la-mật-đa (sáu hạnh đưa sang bờ giác: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định, trí tuệ). Chân như của sáu ba-la-mật-đa chính là chân như của tam thập thất bồ-đề phần pháp (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ). Chân như của ba mươi bảy bồ-đề phần pháp chính là chân như của thập lục không (mười sáu loại "không", tức mười sáu cách quán thấy các pháp trống rỗng). Chân như của mười sáu không chính là chân như của bát giải thoát (tám pháp thiền giúp thoát khỏi trói buộc). Chân như của tám giải thoát chính là chân như của cửu thứ đệ định (chín tầng thiền định nối tiếp nhau theo thứ tự). Chân như của chín thứ đệ định chính là chân như của tam giải thoát môn (ba cửa giải thoát: không, vô tướng, vô nguyện). Chân như của ba giải thoát môn chính là chân như của mười lực của Như Lai. Chân như của mười lực của Như Lai chính là chân như của tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp). Chân như của bốn vô sở úy chính là chân như của tứ vô ngại giải (bốn trí hiểu biết và biện tài không ngăn ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về lời biện thuyết). Chân như của bốn vô ngại giải chính là chân như của đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả (lòng thương ban vui, lòng xót cứu khổ, lòng vui theo, lòng buông xả bình đẳng, ở mức rộng lớn). Chân như của đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả chính là chân như của thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám đức riêng của Phật, không ai khác có được). Chân như của mười tám Phật bất cộng pháp chính là chân như của nhất thiết trí. Chân như của nhất thiết trí chính là chân như của đạo tướng trí. Chân như của đạo tướng trí chính là chân như của nhất thiết tướng trí. Chân như của nhất thiết tướng trí chính là chân như của các pháp thiện, bất thiện, vô ký. Chân như của các pháp thiện, bất thiện, vô ký chính là chân như của các pháp thế gian và xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian). Chân như của các pháp thế gian và xuất thế gian chính là chân như của các pháp hữu lậu (còn phiền não) và vô lậu. Chân như của các pháp hữu lậu và vô lậu chính là chân như của các pháp có tội và không tội. Chân như của các pháp có tội và không tội chính là chân như của các pháp tạp nhiễm (nhơ nhuốm) và thanh tịnh. Chân như của các pháp tạp nhiễm và thanh tịnh chính là chân như của các pháp hữu vi (do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) và vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt). Chân như của các pháp hữu vi và vô vi chính là chân như của tam thế (quá khứ, hiện tại, vị lai). Chân như của ba đời chính là chân như của tam giới (ba cõi: Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới). Chân như của ba cõi chính là chân như của các quả Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán. Chân như của các quả Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán chính là chân như của Độc giác bồ-đề. Chân như của Độc giác bồ-đề chính là chân như của tất cả hạnh Bồ-tát ma-ha-tát. Chân như của tất cả hạnh Bồ-tát ma-ha-tát chính là chân như của vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật. Chân như của vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật chính là chân như của tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác. Chân như của tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác chính là chân như của tất cả hữu tình.

 Thiện Hiện nên biết! Chân như của tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, chân như của tất cả hữu tình, chân như của tất cả các pháp đều không lìa nhau. Vì không lìa nhau nên không cùng tận, không hai, không thể phân biệt. Thiện Hiện nên biết! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, chứng đến chỗ rốt ráo của chân như tất cả các pháp, mới đạt được vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Vì vậy nói Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể sinh ra chư Phật, là mẹ của chư Phật, có thể chỉ bày cho chư Phật thật tướng của thế gian. Thiện Hiện nên biết! Như thế, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, có thể giác ngộ đúng như thật chân như của các pháp, tức tánh không hư dối, tánh không đổi khác. Vì giác ngộ đúng như thật tướng chân như nên gọi là Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác."

 Cụ thọ Thiện Hiện liền thưa Phật: "Thật tướng chân như của các pháp mà Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu chứng được thật vô cùng sâu xa, khó thấy, khó hiểu. Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đều dùng thật tướng chân như của các pháp để chỉ bày, phân biệt vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật. Chân như sâu xa, mầu nhiệm như thế, ai có thể tin hiểu? Chỉ có Bồ-tát ma-ha-tát ở bậc bất thoái (không còn thối lui) và bậc A-la-hán đã dứt sạch phiền não, đầy đủ chánh kiến (thấy biết đúng đắn), nghe Phật nói chân như sâu xa này mới có thể tin hiểu. Như Lai vì họ mà dựa vào tướng chân như do chính mình chứng được để chỉ bày, phân biệt."

 Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Vì sao? Vì chân như không cùng tận nên rất sâu. Chỉ có Như Lai mới hiện chứng biết chân chánh, trọn khắp chân như không cùng tận ấy."

 "Bạch Thế Tôn! Phật nhờ vào cái gì mà chứng được chân như không cùng tận?"

 "Thiện Hiện! Phật nhờ vào chân như mà chứng được chân như không cùng tận như thế."

 "Bạch Thế Tôn! Như Lai chứng chân như không cùng tận của cái gì?"

 "Thiện Hiện! Chứng chân như không cùng tận của tất cả các pháp."

 "Bạch Thế Tôn! Vì sao chân như của các pháp không cùng tận?"

 "Thiện Hiện! Vì tất cả các pháp đều không cùng tận. Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác vì chứng được chân như không cùng tận của tất cả các pháp nên đạt được vô thượng chánh đẳng bồ-đề, vì các hữu tình mà chỉ bày, phân biệt tướng chân như của tất cả các pháp. Vì vậy gọi là bậc nói đúng như thật."

 Bấy giờ, tất cả các thiên tử (các vị trời) thuộc Dục giới (cõi còn ham muốn dục lạc) và Sắc giới (cõi đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế) trong tam thiên đại thiên thế giới (một cõi lớn gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ, phạm vi giáo hóa của một đức Phật), mỗi vị đem đủ loại hoa thơm mầu nhiệm của cõi trời từ xa rải lên Thế Tôn để cúng dường (dâng hiến tỏ lòng tôn kính), rồi đến chỗ Phật, cúi đầu lạy sát chân Phật, lui đứng một bên, cùng thưa Phật: "Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ đưa sang bờ bên kia: trí tuệ thấy rõ tướng chân thật của mọi sự vật, đưa người vượt khỏi sinh tử) rất sâu mà Như Lai nói lấy gì làm tướng?"

 Bấy giờ Phật bảo các thiên tử: "Các thiên tử nên biết! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu lấy không, vô tướng, vô nguyện (trống rỗng, không có hình tướng để chấp, không có gì để mong cầu) làm tướng. Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu lấy không tạo tác, không sinh không diệt, không nhiễm không tịnh, không tự tánh, không hình tướng, chẳng đoạn chẳng thường, chẳng một chẳng khác, không đến không đi, như hư không làm tướng. Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có vô lượng tướng như thế. Các thiên tử nên biết! Các tướng như thế, tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến, bậc đáng được cúng dường, bậc giác ngộ chân chánh trọn khắp) nói theo thế tục (cách nói theo quy ước thông thường của thế gian), không theo thắng nghĩa (chân lý tối thượng, nghĩa chân thật cao nhất).

 Các thiên tử nên biết! Các tướng như thế của Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, trời, người, A-tố-lạc (tức A-tu-la, loài thần có phước lớn nhưng hay ganh ghét, gây chiến với chư thiên) v.v. ở thế gian đều không thể phá hoại. Vì sao? Vì trời, người, A-tố-lạc v.v. ở thế gian cũng đều là tướng. Các thiên tử nên biết! Các tướng không thể phá hoại các tướng; các tướng không thể biết rõ các tướng; các tướng không thể phá hoại vô tướng; các tướng không thể biết rõ vô tướng; vô tướng không thể phá hoại các tướng; vô tướng không thể biết rõ các tướng; vô tướng không thể phá hoại vô tướng; vô tướng không thể biết rõ vô tướng. Vì sao? Vì dù là tướng, là vô tướng, hay là tướng và vô tướng, đều không có gì; cái có thể phá, có thể biết, cái bị phá, bị biết, người phá, người biết đều không thể nắm bắt.

 Các thiên tử nên biết! Các tướng như thế không phải do sắc (phần vật chất) tạo ra, không phải do thọ (cảm nhận), tưởng (nhận biết hình tướng), hành (hoạt động tạo tác của tâm), thức (sự phân biệt nhận biết) tạo ra; nói rộng ra cho đến không phải do nhất thiết trí (trí biết khái quát tất cả các pháp) tạo ra, không phải do đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành) và nhất thiết tướng trí (trí của Phật, biết trọn vẹn mọi tướng sai khác của tất cả các pháp) tạo ra. Các thiên tử nên biết! Các tướng như thế không phải do trời tạo ra, không phải do phi thiên (tức A-tố-lạc) tạo ra, không phải do người tạo ra, không phải do phi nhân (loài không phải người như quỷ thần) tạo ra; chẳng phải hữu lậu (còn phiền não) chẳng phải vô lậu (hết phiền não), chẳng phải thế gian chẳng phải xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian), chẳng phải hữu vi (do nhân duyên tạo thành, có sinh diệt) chẳng phải vô vi (không do tạo tác, không sinh diệt), không thuộc về đâu, không thể nói ra được.

 Các thiên tử nên biết! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa lìa mọi tướng, không nên hỏi rằng Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu lấy gì làm tướng. Các thiên tử nghĩ sao? Giả sử có người hỏi: 'Hư không có tướng gì?', hỏi như thế có phải là hỏi đúng không?"

 Các thiên tử thưa: "Bạch Thế Tôn, không phải. Vì sao? Vì hư không không có thể chất, không có tướng, là vô vi, nên không nên hỏi."

 Phật bảo các thiên tử: "Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng như thế, không nên hỏi. Thế nhưng tướng của các pháp, dù có Phật hay không có Phật, thì pháp giới (cảnh giới chân thật của các pháp) vẫn pháp nhĩ (vốn tự như thế). Phật đối với tướng ấy giác ngộ, biết đúng như thật, nên gọi là Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác."

 Khi ấy các thiên tử lại thưa Phật: "Các tướng như thế mà Như Lai giác ngộ thật vô cùng sâu xa, khó thấy, khó hiểu. Vì Như Lai hiện chứng biết các tướng như thế nên đối với tất cả các pháp, trí tuệ không ngăn ngại khởi lên vận hành. Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác an trụ trong tướng như thế mà phân biệt, mở bày Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, vì các hữu tình (chúng sinh, loài có tình thức) mà gom các tướng của pháp, dùng phương tiện (cách khéo léo) mở bày, khiến họ đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa đạt được trí không ngăn ngại. Thật hiếm có thay, Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu là chỗ chư Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác thường đi đến. Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác vì đi trong chỗ ấy nên chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn khắp), vì các hữu tình mà phân biệt, mở bày tướng của tất cả các pháp: đó là phân biệt, mở bày tướng của sắc; phân biệt, mở bày tướng của thọ, tưởng, hành, thức; nói rộng ra cho đến phân biệt, mở bày tướng của nhất thiết trí; phân biệt, mở bày tướng của đạo tướng trí và nhất thiết tướng trí."

 Bấy giờ Phật bảo các thiên tử: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời các ông nói. Các thiên tử nên biết! Tướng của tất cả các pháp, Như Lai đều giác ngộ đúng như thật là vô tướng. Đó là: biến đổi và ngăn ngại là tướng của sắc; tiếp nhận là tướng của thọ; nắm lấy hình ảnh là tướng của tưởng; tạo tác là tướng của hành; phân biệt rõ là tướng của thức — Như Lai giác ngộ đúng như thật là vô tướng. Khối khổ não là tướng của uẩn (nhóm hợp thành thân tâm); cửa sinh trưởng là tướng của xứ (chỗ giác quan và đối tượng gặp nhau); nhiều độc hại là tướng của giới (các yếu tố tạo nên kinh nghiệm) — Như Lai giác ngộ đúng như thật là vô tướng. Biết ban cho và buông bỏ là tướng của bố thí; không bị lửa phiền não thiêu đốt là tướng của tịnh giới (giữ giới trong sạch); không giận dữ là tướng của an nhẫn (nhẫn nhục, chịu đựng an ổn); không thể khuất phục là tướng của tinh tiến (siêng năng không lùi); không tán loạn là tướng của tĩnh lự (thiền định); không chấp trước là tướng của bát-nhã (trí tuệ) — Như Lai giác ngộ đúng như thật là vô tướng. Không có gì là tướng của nội không (sự trống rỗng của các pháp bên trong thân tâm) v.v.; không điên đảo là tướng của chân như (tánh như như chân thật, không đổi khác của mọi pháp) v.v.; không hư dối là tướng của tứ thánh đế (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ) — Như Lai giác ngộ đúng như thật là vô tướng. Không bị quấy nhiễu là tướng của tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định của cõi Sắc); không giới hạn ngăn ngại là tướng của tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không lường: từ, bi, hỷ, xả); không ồn ào xen tạp là tướng của tứ vô sắc định (bốn tầng định của cõi Vô sắc) — Như Lai giác ngộ đúng như thật là vô tướng. Không bị trói buộc là tướng của bát giải thoát (tám pháp thiền giúp thoát khỏi trói buộc); không tán loạn là tướng của cửu thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp nhau theo thứ tự); có thể đưa ra khỏi sinh tử là tướng của tam thập thất bồ-đề phần pháp (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ) — Như Lai giác ngộ đúng như thật là vô tướng. Có thể xa lìa là tướng của không giải thoát môn (cửa giải thoát quán các pháp là trống rỗng); không chấp giữ là tướng của vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát không chấp hình tướng); nhàm chán các khổ là tướng của vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát không mong cầu) — Như Lai giác ngộ đúng như thật là vô tướng. Bao gồm các giai vị thanh tịnh là tướng của tam thừa thập địa (mười giai vị tu chung cho ba hạng người tu: Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát); hướng đến đại giác là tướng của Bồ-tát thập địa (mười giai vị tu riêng của Bồ-tát) — Như Lai giác ngộ đúng như thật là vô tướng. Có thể soi chiếu là tướng của ngũ nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật); không bị ngăn trở là tướng của lục thần thông (sáu năng lực siêu việt như thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, đi lại tự tại, dứt hết phiền não) — Như Lai giác ngộ đúng như thật là vô tướng. Khó bị khuất phục là tướng của thập lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật); không khiếp sợ là tướng của tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp); không đứt đoạn là tướng của tứ vô ngại giải (bốn trí hiểu biết và biện tài không ngăn ngại); ban lợi ích an vui là tướng của đại từ; nhổ bỏ suy khổ là tướng của đại bi; vui mừng với việc lành là tướng của đại hỷ; bỏ ồn ào xen tạp là tướng của đại xả; không thể bị tước đoạt là tướng của thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám đức riêng của Phật, không ai khác có được) — Như Lai giác ngộ đúng như thật là vô tướng. Có thể trang nghiêm là tướng của tướng hảo (ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp nơi thân Phật); có thể nhớ giữ là tướng của vô vong thất pháp (pháp không bao giờ quên mất); không chấp giữ là tướng của hằng trụ xả tánh (tánh luôn an trụ trong sự buông xả) — Như Lai giác ngộ đúng như thật là vô tướng. Nhiếp giữ khắp là tướng của tất cả đà-la-ni môn (các pháp môn tổng trì, giữ gìn trọn vẹn mọi pháp không quên); thu nhận khắp là tướng của tất cả tam-ma-địa môn (các pháp môn thiền định, tâm chuyên chú một chỗ) — Như Lai giác ngộ đúng như thật là vô tướng. Khéo nhận lời dạy là tướng của quả Thanh văn thừa (quả vị của người nghe lời Phật dạy mà tu chứng); tự mình khai ngộ là tướng của Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc tự giác ngộ không nhờ thầy); hướng đến quả lớn là tướng của hạnh Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát); đầy đủ công dụng lớn là tướng của vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật — Như Lai giác ngộ đúng như thật là vô tướng. Hiện chứng biết chân chánh trọn khắp là tướng của nhất thiết trí; thông suốt cực kỳ khéo léo là tướng của đạo tướng trí; hiện chứng biết trọn khắp từng điều riêng biệt là tướng của nhất thiết tướng trí — Như Lai giác ngộ đúng như thật là vô tướng. Các thiên tử nên biết! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đối với tất cả tướng của các pháp như thế đều có thể giác ngộ đúng như thật là vô tướng. Do nhân duyên ấy, ta nói chư Phật đạt được trí không ngăn ngại, không ai sánh bằng."

 Bấy giờ Phật bảo cụ thọ (cách gọi tôn kính dành cho vị tăng có đức) Thiện Hiện (tức tôn giả Tu-bồ-đề, đại đệ tử của Phật): "Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu là mẹ của chư Phật, có thể chỉ bày thật tướng các pháp trong thế gian. Vì thế, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác nương vào pháp mà an trụ, cúng dường, cung kính, tôn trọng, khen ngợi, thu nhận và giữ gìn pháp mà mình nương tựa an trụ. Pháp ấy chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu. Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác không ai không nương tựa Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, cúng dường, cung kính, tôn trọng, khen ngợi, thu nhận và giữ gìn. Vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể sinh ra chư Phật, có thể làm chỗ nương tựa cho chư Phật, có thể chỉ bày thật tướng các pháp trong thế gian.

 Thiện Hiện nên biết! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác là bậc biết ơn và có thể đền ơn. Nếu có người hỏi: 'Ai là bậc biết ơn và có thể đền ơn?', thì nên đáp đúng rằng: 'Phật là bậc biết ơn và có thể đền ơn.' Vì sao? Vì trong tất cả thế gian, về biết ơn và đền ơn, không ai hơn Phật."

 Cụ thọ Thiện Hiện liền thưa Phật: "Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác biết ơn, đền ơn như thế nào?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cưỡi cỗ xe này, đi con đường này mà đến được vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn khắp). Sau khi đạt bồ-đề, trong mọi lúc đều cúng dường, cung kính, tôn trọng, khen ngợi, thu nhận và giữ gìn cỗ xe ấy, con đường ấy, chưa từng bỏ bê dù chốc lát. Nên biết cỗ xe ấy, con đường ấy chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu. Đó gọi là Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác biết ơn, đền ơn.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, không ai là không nương Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, đối với các pháp có tướng và không tướng đều hiện chứng biết rằng chúng không có tác dụng thật, vì người tạo tác vốn không có. Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, không ai là không nương Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, đối với các pháp có tướng và không tướng đều hiện chứng biết rằng chúng không làm nên được gì, vì các hình chất đều không thể nắm bắt. Thiện Hiện nên biết! Vì chư Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác biết rằng nhờ nương Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như thế mà có thể hiện chứng biết các pháp có tướng và không tướng đều không có tác dụng, không làm nên được gì, nên trong mọi lúc cúng dường, cung kính, tôn trọng, khen ngợi, thu nhận và giữ gìn, chưa từng gián đoạn. Vì thế gọi là chân thật biết ơn, đền ơn.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, không ai là không nương Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu mà đối với tất cả các pháp, trí tuệ thấy rõ chúng không tạo tác, không thành tựu, không sinh khởi lên vận hành; lại có thể biết nhân duyên của sự không vận hành ấy. Vì thế nên biết, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể sinh ra Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, cũng có thể chỉ bày đúng như thật tướng của thế gian."

 Cụ thọ Thiện Hiện liền thưa Phật: "Như Lai thường nói tánh của tất cả các pháp không sinh, không khởi, không biết, không thấy. Thế thì làm sao có thể nói Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể sinh ra chư Phật, là mẹ của chư Phật, cũng có thể chỉ bày đúng như thật tướng của thế gian?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Tánh của tất cả các pháp không sinh, không khởi, không biết, không thấy. Theo thế tục (cách nói theo quy ước thông thường) mà nói, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể sinh ra chư Phật, là mẹ của chư Phật, cũng có thể chỉ bày đúng như thật tướng của thế gian."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Vì sao các pháp không sinh, không khởi, không biết, không thấy?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Vì tất cả các pháp đều trống rỗng, không có gì, đều không tự chủ, hư dối, không bền chắc, nên tất cả các pháp không sinh, không khởi, không biết, không thấy. Lại nữa, Thiện Hiện! Tánh của tất cả các pháp không có chỗ nương tựa, không thuộc về đâu; do nhân duyên ấy mà không sinh, không khởi, không biết, không thấy. Thiện Hiện nên biết! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu tuy có thể sinh ra Phật, chỉ bày tướng thế gian, nhưng không có gì được sinh ra, cũng không có gì được chỉ bày. Thiện Hiện nên biết! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu vì không thấy sắc nên gọi là chỉ bày tướng của sắc; vì không thấy thọ, tưởng, hành, thức nên gọi là chỉ bày tướng của thọ, tưởng, hành, thức; nói rộng ra cho đến vì không thấy nhất thiết trí nên gọi là chỉ bày tướng của nhất thiết trí; vì không thấy đạo tướng trí và nhất thiết tướng trí nên gọi là chỉ bày tướng của đạo tướng trí và nhất thiết tướng trí. Thiện Hiện nên biết! Do nghĩa như thế, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày thật tướng các pháp trong thế gian, có thể sinh ra chư Phật, gọi là mẹ của chư Phật."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Vì sao Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như thế, vì không thấy sắc nên gọi là chỉ bày tướng của sắc; vì không thấy thọ, tưởng, hành, thức nên gọi là chỉ bày tướng của thọ, tưởng, hành, thức; nói rộng ra cho đến vì không thấy nhất thiết trí nên gọi là chỉ bày tướng của nhất thiết trí; vì không thấy đạo tướng trí và nhất thiết tướng trí nên gọi là chỉ bày tướng của đạo tướng trí và nhất thiết tướng trí?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu do không lấy sắc làm đối tượng mà sinh ra thức, đó là vì không thấy sắc nên gọi là chỉ bày tướng của sắc; nói rộng ra cho đến do không lấy nhất thiết tướng trí làm đối tượng mà sinh ra thức, đó là vì không thấy nhất thiết tướng trí nên gọi là chỉ bày tướng của nhất thiết tướng trí. Thiện Hiện nên biết! Do nghĩa như thế, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày thật tướng các pháp trong thế gian, có thể sinh ra chư Phật, gọi là mẹ của chư Phật.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể vì chư Phật mà làm rõ rằng thế gian là không, vì thế gọi là mẹ của Phật, có thể chỉ bày cho chư Phật thật tướng của thế gian."

 Cụ thọ Thiện Hiện liền thưa Phật: "Bát-nhã ba-la-mật-đa làm sao có thể vì chư Phật mà làm rõ rằng thế gian là không?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể vì chư Phật mà làm rõ rằng thế gian năm uẩn (năm nhóm hợp thành thân tâm: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) là không; làm rõ thế gian mười hai xứ (sáu giác quan và sáu đối tượng) là không; làm rõ thế gian mười tám giới (sáu giác quan, sáu đối tượng, sáu thức) là không; làm rõ thế gian lục xúc (sáu sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và thức) là không; làm rõ thế gian lục thọ (sáu loại cảm nhận do sáu xúc sinh ra) là không; làm rõ thế gian lục giới (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, không gian, thức) là không; làm rõ thế gian tứ duyên (bốn loại điều kiện sinh ra các pháp: nhân duyên, đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên) là không; làm rõ thế gian thập nhị chi duyên khởi (mười hai khâu nối nhau tạo thành vòng sinh tử, từ vô minh đến già chết) là không; làm rõ thế gian sáu mươi hai kiến (sáu mươi hai luận thuyết sai lầm) lấy ngã kiến (sự chấp có cái ta thật) làm gốc là không; làm rõ thế gian thập thiện nghiệp đạo (mười điều lành về thân, miệng, ý) là không; làm rõ thế gian tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định cõi Sắc), tứ vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả rộng lớn), tứ vô sắc định (bốn tầng định cõi Vô sắc) là không; làm rõ thế gian sáu ba-la-mật-đa (sáu hạnh đưa sang bờ giác: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định, trí tuệ) là không; làm rõ thế gian nội không (sự trống rỗng của các pháp bên trong thân tâm) cho đến vô tánh tự tánh không (sự trống rỗng của cả cái 'không có tự tánh' lẫn cái 'tự tánh') là không; làm rõ thế gian khổ, tập (nguyên nhân của khổ), diệt (sự chấm dứt khổ), đạo (con đường diệt khổ) là không; làm rõ thế gian ba mươi bảy bồ-đề phần pháp (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ) là không; làm rõ thế gian bát giải thoát (tám pháp thiền thoát khỏi trói buộc), bát thắng xứ (tám pháp quán giúp làm chủ, vượt thắng các cảnh), cửu thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp nhau), thập biến xứ (mười pháp quán thấy một thứ như đất, nước… trùm khắp) là không; làm rõ thế gian các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện là không; làm rõ thế gian tam thừa thập địa (mười giai vị tu chung cho ba hạng người tu) là không; làm rõ thế gian Bồ-tát thập địa (mười giai vị tu riêng của Bồ-tát) là không; làm rõ thế gian tất cả đà-la-ni môn (pháp môn tổng trì, giữ gìn mọi pháp không quên) và tam-ma-địa môn (pháp môn thiền định) là không; làm rõ thế gian ngũ nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) và lục thần thông (sáu năng lực siêu việt) là không; làm rõ thế gian mười lực của Như Lai, bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật), bốn vô ngại giải (bốn trí biện tài không ngăn ngại), mười tám Phật bất cộng pháp (mười tám đức riêng của Phật) là không; làm rõ thế gian đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả là không; làm rõ thế gian ba mươi hai tướng đại sĩ (ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân) và tám mươi tùy hảo (tám mươi vẻ đẹp phụ) là không; làm rõ thế gian vô vong thất pháp (pháp không quên mất) và hằng trụ xả tánh (tánh luôn an trụ trong buông xả) là không; làm rõ thế gian từ quả Dự lưu (quả vị thánh đầu tiên) cho đến Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc tự giác ngộ không thầy) là không; làm rõ thế gian tất cả hạnh Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát) và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật là không; làm rõ thế gian nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không. Như thế, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể vì chư Phật mà làm rõ rằng thế gian là không, vì thế gọi là mẹ của Phật, có thể chỉ bày cho chư Phật thật tướng của thế gian.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Phật nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà có thể vì thế gian làm rõ thế gian sắc là không, cho đến làm rõ thế gian nhất thiết tướng trí là không, khiến các thế gian cảm nhận thế gian là không, tưởng thế gian là không, suy nghĩ thế gian là không, nhận biết thế gian là không. Như thế, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể vì chư Phật mà làm rõ thế gian là không, vì thế gọi là mẹ của Phật, có thể chỉ bày cho chư Phật thật tướng của thế gian.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng không của thế gian. Chỉ bày cho chư Phật tướng không của thế gian như thế nào? Nghĩa là khiến Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác thấy thế gian sắc là không, cho đến thấy thế gian nhất thiết tướng trí là không. Như thế, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng không của thế gian.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng không thể nghĩ bàn của thế gian. Chỉ bày cho chư Phật tướng không thể nghĩ bàn của thế gian như thế nào? Nghĩa là chỉ bày cho Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác tướng không thể nghĩ bàn của thế gian sắc, cho đến tướng không thể nghĩ bàn của thế gian nhất thiết tướng trí. Như thế, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng không thể nghĩ bàn của thế gian.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng xa lìa của thế gian. Chỉ bày cho chư Phật tướng xa lìa của thế gian như thế nào? Nghĩa là chỉ bày cho Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác tướng xa lìa của thế gian sắc, cho đến tướng xa lìa của thế gian nhất thiết tướng trí. Như thế, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng xa lìa của thế gian.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng vắng lặng của thế gian. Chỉ bày cho chư Phật tướng vắng lặng của thế gian như thế nào? Nghĩa là chỉ bày cho Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác tướng vắng lặng của thế gian sắc, cho đến tướng vắng lặng của thế gian nhất thiết tướng trí. Như thế, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng vắng lặng của thế gian.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng tất cánh không (trống rỗng rốt ráo, đến tận cùng) của thế gian. Chỉ bày cho chư Phật tướng tất cánh không của thế gian như thế nào? Nghĩa là chỉ bày cho Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác tướng tất cánh không của thế gian sắc, cho đến tướng tất cánh không của thế gian nhất thiết tướng trí. Như thế, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng tất cánh không của thế gian.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng vô tánh không (trống rỗng vì không có tánh thật) của thế gian. Chỉ bày cho chư Phật tướng vô tánh không của thế gian như thế nào? Nghĩa là chỉ bày cho Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác tướng vô tánh không của thế gian sắc, cho đến tướng vô tánh không của thế gian nhất thiết tướng trí. Như thế, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng vô tánh không của thế gian.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng tự tánh không (tự tánh vốn trống rỗng) của thế gian. Chỉ bày cho chư Phật tướng tự tánh không của thế gian như thế nào? Nghĩa là chỉ bày cho Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác tướng tự tánh không của thế gian sắc, cho đến tướng tự tánh không của thế gian nhất thiết tướng trí. Như thế, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng tự tánh không của thế gian.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng vô tánh tự tánh không của thế gian. Chỉ bày cho chư Phật tướng vô tánh tự tánh không của thế gian như thế nào? Nghĩa là chỉ bày cho Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác tướng vô tánh tự tánh không của thế gian sắc, cho đến tướng vô tánh tự tánh không của thế gian nhất thiết tướng trí. Như thế, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng vô tánh tự tánh không của thế gian.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng thuần không (hoàn toàn trống rỗng) của thế gian. Chỉ bày cho chư Phật tướng thuần không của thế gian như thế nào? Nghĩa là chỉ bày cho Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác tướng thuần không của thế gian sắc, cho đến tướng thuần không của thế gian nhất thiết tướng trí. Như thế, Thiện Hiện! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng thuần không của thế gian. Thiện Hiện nên biết! Do nghĩa như thế, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật thật tướng của thế gian.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Nói Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có thể chỉ bày cho chư Phật tướng của thế gian, nghĩa là khiến không khởi lên ý tưởng về thế gian này, ý tưởng về thế gian khác. Vì sao? Vì thật không có pháp nào để có thể khởi lên ý tưởng về đời này, đời khác."

 Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm mười.

 Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm mười một.

 Tam tạng pháp sư (vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Huyền Trang (cao tăng đời Đường, Trung Quốc) vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video