Phần thứ ba, phẩm "Thấy Bất Động" thứ hai mươi lăm, đoạn một.
Bấy giờ Thiên Đế Thích (vua cõi trời Đao Lợi, đứng đầu các vị trời ở đó) thầm nghĩ: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn, người đã phát nguyện thành Phật để cứu giúp mọi chúng sinh) tu hành bố thí ba-la-mật-đa (hạnh cho đi được làm đến mức trọn vẹn; "ba-la-mật-đa" nghĩa là hạnh tu hoàn hảo đưa người qua bờ bên kia, tức bờ giác ngộ), nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí (trí tuệ của Phật, biết rõ mọi hình tướng sai khác của tất cả các pháp), mà còn vượt lên trên tất cả hữu tình (chúng sinh có tình thức), huống gì là đạt được vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chánh và bình đẳng trọn vẹn của Phật).
Nếu các hữu tình nghe nói đến tên gọi nhất thiết trí trí (trí tuệ biết tất cả, tức trí tuệ của Phật) mà sinh lòng tin hiểu sâu sắc, thì đã được điều lợi tốt đẹp trong loài người và được thọ mạng tốt nhất ở thế gian, huống gì là phát tâm vô thượng chánh đẳng giác (tâm cầu sự giác ngộ cao nhất của Phật), hoặc được nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ thấy rõ thật tướng các pháp, đạt đến mức hoàn hảo) rất sâu xa.
Nếu các hữu tình có thể phát tâm vô thượng chánh đẳng giác, được nghe kinh điển rất sâu xa của Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì các hữu tình khác đều nên mong ước công đức mà họ có được; trời, người, a-tố-lạc (tức a-tu-la, loài thần có phước lớn nhưng hay ganh ghét, hiếu chiến) cùng các loài ở thế gian đều không ai bằng được."
Khi ấy Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật) biết điều Thiên Đế Thích đang nghĩ trong lòng, bèn bảo: "Đúng vậy, đúng vậy, đúng như ông nghĩ."
Thiên Đế Thích vui mừng hớn hở, liền lấy những bông hoa trời đẹp đẽ, nhiệm mầu, rải cúng dường Như Lai (một danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như, tức từ sự thật như thế) và các vị Bồ-tát. Rải hoa xong, ông phát nguyện rằng:
"Nếu những thiện nam tử (người nam có lòng lành, ở đây chỉ chung người tu) theo Bồ-tát thừa (con đường tu của Bồ-tát, hướng đến thành Phật) đang cầu hướng đến vô thượng chánh đẳng bồ-đề, thì nguyện đem công đức của căn lành do tôi tạo ra khiến điều họ mong ước mau được viên mãn, mau chứng được nhất thiết trí trí; khiến Phật pháp vô thượng mà họ cầu mau được viên mãn; khiến pháp tự nhiên của người mà họ cầu (?) mau được viên mãn; khiến pháp vô lậu chân thật (pháp không còn rỉ chảy phiền não, tức pháp giải thoát) mà họ cầu mau được viên mãn; khiến mọi pháp họ muốn nghe đều được như ý.
Nếu có người cầu Thanh văn thừa (con đường của người nghe lời Phật dạy mà tu, tự giải thoát cho mình) hoặc Độc giác thừa (con đường của người tự mình giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không có thầy chỉ dạy, và không đi giáo hóa rộng) thì cũng khiến điều họ mong ước mau được đầy đủ."
Phát nguyện xong, ông thưa với Phật: "Nếu những thiện nam tử theo Bồ-tát thừa đã phát tâm vô thượng chánh đẳng giác, thì tôi trọn không bao giờ khởi lên dù một ý nghĩ trái ngược khiến họ thoái lui tâm bồ-đề lớn. Tôi cũng không khởi lên dù một ý nghĩ trái ngược khiến các Bồ-tát chán bỏ vô thượng chánh đẳng bồ-đề mà rơi xuống các bậc Thanh văn, Độc giác.
Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát đã có lòng sâu xa ưa muốn vô thượng chánh đẳng bồ-đề, tôi nguyện tâm ấy càng thêm tiến lên gấp bội, mau chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Nguyện các vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, sau khi thấy đủ mọi nỗi khổ trong vòng sinh tử, vì muốn đem lợi ích và an vui cho trời, người, a-tố-lạc cùng các loài ở thế gian, mà phát khởi đủ thứ đại nguyện vững chắc:
'Ta đã tự vượt qua biển lớn sinh tử, cũng sẽ siêng năng đưa những người chưa vượt qua được vượt qua. Ta đã tự cởi được dây trói sinh tử, cũng sẽ siêng năng cởi trói cho những người chưa được cởi. Ta đã tự được yên ổn trước mọi nỗi sợ hãi của sinh tử, cũng sẽ siêng năng làm cho những người chưa yên được yên. Ta đã tự chứng Niết-bàn rốt ráo (trạng thái dứt hết khổ đau và phiền não, ra khỏi vòng sinh tử), cũng sẽ siêng năng làm cho những người chưa chứng đều cùng chứng được.'
Bạch Thế Tôn! Nếu các thiện nam tử, thiện nữ nhân, đối với công đức của Bồ-tát mới phát tâm mà hết lòng tùy hỷ (vui theo việc lành của người khác), thì được bao nhiêu phước? Đối với công đức của Bồ-tát đã phát tâm từ lâu mà hết lòng tùy hỷ, thì được bao nhiêu phước? Đối với công đức của Bồ-tát ở bậc bất thoái chuyển (bậc không còn lui sụt trên đường tu hướng đến thành Phật) mà hết lòng tùy hỷ, thì được bao nhiêu phước? Đối với công đức của Bồ-tát nhất sinh sở hệ (Bồ-tát chỉ còn bị ràng buộc một đời nữa là thành Phật) mà hết lòng tùy hỷ, thì được bao nhiêu phước?"
Bấy giờ Phật bảo Thiên Đế Thích: "Này Kiều-thi-ca (tên họ của Thiên Đế Thích)! Bốn đại châu (bốn châu lớn quanh núi Tu-di, gồm cả cõi người ta ở; ở đây chỉ một thế giới nhỏ) còn có thể biết được nặng bao nhiêu lạng, chứ phước đức do tâm tùy hỷ của các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy sinh ra thì không thể biết được số lượng.
Này Kiều-thi-ca! Tiểu thiên thế giới (một nghìn thế giới nhỏ gộp lại) còn có thể biết được nặng bao nhiêu lạng, chứ phước đức do tâm tùy hỷ của các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy sinh ra thì không thể biết được số lượng. Này Kiều-thi-ca! Trung thiên thế giới (một nghìn tiểu thiên thế giới gộp lại) còn có thể biết được nặng bao nhiêu lạng, chứ phước đức do tâm tùy hỷ của các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy sinh ra thì không thể biết được số lượng. Này Kiều-thi-ca! Tam thiên đại thiên thế giới này của ta (một nghìn trung thiên thế giới gộp lại, tức một cõi do một vị Phật giáo hóa) còn có thể biết được nặng bao nhiêu lạng, chứ phước đức do tâm tùy hỷ của các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy sinh ra thì không thể biết được số lượng.
Này Kiều-thi-ca! Giả sử tam thiên đại thiên thế giới hợp lại thành một biển, có người lấy một sợi lông chẻ làm trăm phần, cầm đầu một phần ấy chấm nước biển kia, thì còn có thể biết được số giọt, chứ phước đức do tâm tùy hỷ của các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy sinh ra thì không thể biết được số lượng. Vì sao vậy? Vì phước đức do tâm tùy hỷ của các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy sinh ra là vô biên, không có bờ bến."
Thiên Đế Thích lại thưa với Phật: "Nếu các hữu tình không tùy hỷ đối với công đức thù thắng của các Bồ-tát, thì nên biết họ đều là kẻ bị ma (loài chuyên phá hoại việc tu hành, ngăn cản người giác ngộ) nắm giữ, bị ma mê hoặc nhập vào, là bè đảng của ma, từ cõi trời của ma chết đi rồi sinh đến chốn này. Vì sao vậy? Vì nếu Bồ-tát Ma-ha-tát cầu hướng đến vô thượng chánh đẳng bồ-đề, tu các hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, mà có ai phát tâm hết lòng tùy hỷ đối với công đức ấy, thì đều có thể phá tan tất cả quân ma, cung điện và quyến thuộc của ma.
Bạch Thế Tôn! Nếu các hữu tình hết lòng kính yêu ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng (Phật là bậc giác ngộ, Pháp là lời dạy của Phật, Tăng là đoàn thể người xuất gia tu hành), mong rằng sinh ra ở đâu cũng thường được gặp Phật, nghe Pháp, gặp Tăng, thì đối với công đức và căn lành (gốc rễ của việc thiện, sinh ra quả tốt) của các vị Bồ-tát Ma-ha-tát nên hết lòng tùy hỷ. Tùy hỷ rồi thì hồi hướng (đem công đức của mình hướng về một mục đích, ở đây là hướng về quả giác ngộ) về vô thượng chánh đẳng bồ-đề, mà không nên khởi ý nghĩ là hai hay không hai. Nếu làm được như vậy thì mau chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề, làm lợi ích cho hữu tình, phá tan quân ma."
Bấy giờ Phật bảo Thiên Đế Thích: "Đúng vậy, đúng vậy, đúng như ông nói. Này Kiều-thi-ca! Nếu các hữu tình đối với công đức căn lành của Bồ-tát Ma-ha-tát mà hết lòng tùy hỷ, hồi hướng về vô thượng chánh đẳng bồ-đề, thì các hữu tình ấy mau có thể viên mãn các hạnh Bồ-tát, mau chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề.
Nếu các hữu tình đối với công đức căn lành của Bồ-tát Ma-ha-tát mà hết lòng tùy hỷ, hồi hướng về vô thượng chánh đẳng bồ-đề, thì các hữu tình ấy có oai lực lớn, thường có thể phụng sự tất cả các Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác (các danh hiệu của Phật: Ứng là bậc đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chánh, trọn vẹn) và các thiện tri thức (người bạn hiền, thầy tốt dẫn dắt mình trên đường tu), luôn được nghe kinh điển rất sâu xa của Bát-nhã ba-la-mật-đa và hiểu rõ ý nghĩa.
Các hữu tình ấy đã thành tựu công đức căn lành tùy hỷ hồi hướng như thế, thì sinh ra ở đâu cũng thường được tất cả trời, người, a-tố-lạc cùng các loài ở thế gian cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen. Họ không thấy hình sắc xấu, không nghe tiếng xấu, không ngửi mùi xấu, không nếm vị xấu, không cảm nhận sự xúc chạm xấu, không nghĩ đến điều xấu. Họ thường không xa lìa các Phật Thế Tôn, đi từ cõi Phật này sang cõi Phật khác, gần gũi các Phật, gieo các căn lành, giáo hóa cho hữu tình được thành thục, trang nghiêm và làm thanh tịnh cõi Phật.
Vì sao vậy? Này Kiều-thi-ca! Vì các hữu tình ấy có thể đối với công đức căn lành của vô lượng Bồ-tát mới phát tâm mà hết lòng tùy hỷ, hồi hướng về vô thượng chánh đẳng bồ-đề; có thể đối với công đức căn lành của vô lượng Bồ-tát đã ở sơ địa cho đến thập địa (mười bậc tu chứng của Bồ-tát, từ bậc thứ nhất đến bậc thứ mười) mà hết lòng tùy hỷ, hồi hướng về vô thượng chánh đẳng bồ-đề; có thể đối với công đức căn lành của vô lượng Bồ-tát nhất sinh sở hệ mà hết lòng tùy hỷ, hồi hướng về vô thượng chánh đẳng bồ-đề.
Do nhân duyên ấy, căn lành của các hữu tình ấy tăng tiến, mau chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Đã đạt được vô thượng chánh đẳng bồ-đề rồi, thì có thể suốt đời vị lai làm lợi ích đúng như thật cho vô lượng, vô số, vô biên hữu tình, khiến họ an trụ trong cõi vô dư bát-niết-bàn (Niết-bàn hoàn toàn, không còn sót lại thân và phiền não nào).
Vì vậy, này Kiều-thi-ca! Các thiện nam tử theo Bồ-tát thừa, đối với công đức căn lành của các Bồ-tát mới phát tâm, đối với công đức căn lành của các Bồ-tát đã phát tâm lâu, đối với công đức căn lành của các Bồ-tát ở bậc bất thoái chuyển, đối với công đức căn lành của các Bồ-tát nhất sinh sở hệ, đều nên tùy hỷ, hồi hướng về vô thượng chánh đẳng bồ-đề.
Khi khởi tâm tùy hỷ và hồi hướng, không nên chấp vào việc tùy hỷ hồi hướng ngay nơi tâm hay lìa tâm, không nên chấp vào việc tu hành ngay nơi tâm hay lìa tâm. Nếu có thể tùy hỷ hồi hướng mà không chấp vào đâu cả như vậy, tu các hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, thì mau chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề, cứu độ trời, người, a-tố-lạc cùng các loài, khiến họ thoát khỏi sinh tử, được bát-niết-bàn (nhập Niết-bàn hoàn toàn)."
Bấy giờ Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về tính không) liền thưa với Phật: "Như Thế Tôn đã nói, các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) đều như huyễn (như trò ảo thuật, có hình mà không thật). Vậy làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát lại có thể dùng tâm như huyễn mà đạt được vô thượng chánh đẳng bồ-đề?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ sao? Ông có thấy tâm như huyễn của Bồ-tát Ma-ha-tát không?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Con không thấy huyễn, cũng không thấy có tâm như huyễn."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ sao? Ở chỗ không có huyễn, không có tâm như huyễn, ông có thấy có tâm nào có thể đạt được vô thượng chánh đẳng bồ-đề không?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Con hoàn toàn không thấy ở chỗ không có huyễn, không có tâm như huyễn, lại còn có tâm nào có thể đạt được vô thượng chánh đẳng bồ-đề."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ sao? Ở chỗ lìa huyễn, lìa tâm như huyễn, ông có thấy có pháp nào có thể đạt được vô thượng chánh đẳng bồ-đề không?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Con hoàn toàn không thấy ở chỗ lìa huyễn, lìa tâm như huyễn, lại còn có pháp nào có thể đạt được vô thượng chánh đẳng bồ-đề.
Bạch Thế Tôn! Con hoàn toàn không thấy pháp nào là ngay nơi tâm hay lìa tâm, vậy thì nói pháp gì là có, là không? Bởi vì tất cả các pháp rốt ráo là lìa (hoàn toàn tách lìa, không có tự tính riêng để nắm bắt). Nếu tất cả các pháp rốt ráo là lìa, thì không thể đặt ra rằng pháp này là có, pháp này là không. Nếu pháp không thể đặt ra là có hay không, thì không thể nói là có thể đạt được vô thượng chánh đẳng bồ-đề, vì pháp không có gì cả thì không thể đạt được bồ-đề.
Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp đều không có gì cả, tự tính không thể nắm bắt được, không nhiễm, không tịnh. Vì sao vậy? Vì từ Bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến bố thí ba-la-mật-đa đều rốt ráo là lìa. Từ nội không (tính không của các giác quan bên trong) cho đến vô tính tự tính không (tính không của cả cái không có tự tính lẫn cái tự tính; đây là các loại "không" khác nhau được kể ra trong kinh) cũng rốt ráo là lìa. Từ chân như (thật tính như vốn có của mọi pháp) cho đến bất tư nghị giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn) cũng rốt ráo là lìa.
Khổ, tập, diệt, đạo thánh đế (bốn chân lý cao quý: khổ là sự thật về khổ, tập là nguyên nhân của khổ, diệt là sự chấm dứt khổ, đạo là con đường chấm dứt khổ) cũng rốt ráo là lìa. Từ tứ niệm trụ (bốn phép quán chú tâm: quán thân, cảm thọ, tâm và các pháp) cho đến bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường chân chánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng) cũng rốt ráo là lìa.
Tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định ở cõi Sắc), tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không ngằn mé: từ, bi, hỷ, xả), tứ vô sắc định (bốn tầng thiền định cao hơn, vượt khỏi mọi hình sắc) cũng rốt ráo là lìa. Không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn (ba cửa giải thoát: thấy các pháp là không, không chấp hình tướng, không mong cầu gì) cũng rốt ráo là lìa. Từ bát giải thoát (tám phép thiền định giúp thoát khỏi sự trói buộc) cho đến thập biến xứ (mười phép quán một đối tượng như đất, nước, màu sắc... lan khắp mọi nơi) cũng rốt ráo là lìa.
Từ Cực hỷ địa (bậc thứ nhất trong mười bậc Bồ-tát, bậc vô cùng vui mừng) cho đến Pháp vân địa (bậc thứ mười, bậc mà pháp như mây che trùm khắp) cũng rốt ráo là lìa. Đà-la-ni môn (các pháp môn tổng trì, giúp ghi nhớ và giữ gìn mọi điều lành, ngăn mọi điều ác) và tam-ma-địa môn (các pháp môn thiền định) cũng rốt ráo là lìa. Ngũ nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) và lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm như biết đời trước, nghe xa, thấy xa, biết tâm người, biến hóa, dứt hết phiền não) cũng rốt ráo là lìa.
Từ thập lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) cho đến thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có) cũng rốt ráo là lìa. Đại từ (lòng thương lớn, ban vui), đại bi (lòng xót thương lớn, cứu khổ), đại hỷ (niềm vui lớn khi chúng sinh được an vui), đại xả (tâm buông xả, bình đẳng với tất cả) cũng rốt ráo là lìa. Ba mươi hai tướng đại sĩ (ba mươi hai tướng tốt nổi bật trên thân Phật) và tám mươi vẻ đẹp phụ (tám mươi nét đẹp nhỏ đi kèm) cũng rốt ráo là lìa.
Vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót) và hằng trụ xả tính (tính luôn an trụ trong sự buông xả, bình thản) cũng rốt ráo là lìa. Nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu để dẫn dắt chúng sinh), nhất thiết tướng trí cũng rốt ráo là lìa. Tất cả các hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật cũng rốt ráo là lìa. Nhất thiết trí trí cũng rốt ráo là lìa.
Bạch Thế Tôn! Nếu pháp rốt ráo là lìa thì pháp ấy không nên tu, cũng không nên bỏ, cũng không nên có gì để dẫn khởi. Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa rốt ráo là lìa, nên đối với các pháp không nên có gì để dẫn khởi.
Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa đã rốt ráo là lìa, thì làm sao có thể nói các Bồ-tát Ma-ha-tát nương vào Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề? Bạch Thế Tôn! Vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật cũng rốt ráo là lìa, thì làm sao pháp lìa lại có thể đạt được pháp lìa? Vì vậy, Bát-nhã ba-la-mật-đa lẽ ra không thể nói là chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề."
Phật bảo Thiện Hiện: "Hay thay, hay thay! Đúng vậy, đúng vậy, đúng như ông nói. Từ Bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến bố thí ba-la-mật-đa đều rốt ráo là lìa; nói rộng ra cho đến nhất thiết trí trí cũng rốt ráo là lìa.
Thiện Hiện nên biết: chính vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rốt ráo là lìa, nói rộng ra cho đến nhất thiết trí trí cũng rốt ráo là lìa, nên mới có thể nói Bồ-tát Ma-ha-tát chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật vốn rốt ráo là lìa.
Thiện Hiện nên biết: nếu Bát-nhã ba-la-mật-đa không rốt ráo là lìa thì đã không phải là Bát-nhã ba-la-mật-đa; nói rộng ra cho đến, nếu nhất thiết trí trí không rốt ráo là lìa thì đã không phải là nhất thiết trí trí. Thiện Hiện nên biết: chính vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rốt ráo là lìa nên mới được gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa; nói rộng ra cho đến, chính vì nhất thiết trí trí rốt ráo là lìa nên mới được gọi là nhất thiết trí trí.
Vì vậy, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát không phải là không nương vào Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa mà chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Thiện Hiện nên biết: tuy không phải là pháp lìa có thể đạt được pháp lìa, nhưng việc đạt được vô thượng chánh đẳng bồ-đề không phải là không nương vào Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa. Vì vậy, các Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đạt được vô thượng chánh đẳng bồ-đề thì nên siêng năng tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa."
Cụ thọ (bậc đầy đủ thọ mạng, cách gọi tôn kính các vị tỳ-kheo trưởng lão) Thiện Hiện liền thưa với Phật: "Ý nghĩa của điều mà các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành thật là vô cùng sâu xa." Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy. Ý nghĩa của điều mà các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành thật là vô cùng sâu xa. Thiện Hiện nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát có thể làm việc khó; tuy thực hành ý nghĩa sâu xa như vậy, mà vẫn không chứng nhập vào pháp của bậc Thanh văn, Độc giác."
Bấy giờ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Theo chỗ con hiểu ý nghĩa lời Phật dạy, thì việc làm của các Bồ-tát Ma-ha-tát không phải là khó, không nên nói rằng các ngài có thể làm việc khó. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa mà các Bồ-tát Ma-ha-tát chứng đắc hoàn toàn không thể nắm bắt được; Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng để chứng cũng không thể nắm bắt được; pháp được chứng, người chứng, nơi chứng, lúc chứng cũng không thể nắm bắt được.
Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát Ma-ha-tát quán thấy tất cả các pháp đã không thể nắm bắt được, thì có ý nghĩa gì để làm cái được chứng? Có Bát-nhã ba-la-mật-đa nào để làm cái dùng để chứng? Lại có gì để có thể đặt ra? Pháp được chứng, người chứng, nơi chứng, lúc chứng đã như vậy, thì làm sao có thể chấp rằng nhờ đó mà chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề? Vô thượng chánh đẳng bồ-đề còn không thể chứng, huống gì là chứng pháp của bậc Thanh văn, Độc giác.
Bạch Thế Tôn! Nếu thực hành như vậy thì gọi là hạnh vô sở đắc (hạnh không có gì để nắm giữ, không thấy có gì để đạt được) của Bồ-tát. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành hạnh vô sở đắc như vậy, thì đối với tất cả các pháp không còn bị tối tăm che lấp.
Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghe lời như vậy mà tâm không chìm đắm, cũng không lo buồn hối hận, không kinh hãi, không sợ sệt, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành như vậy, thì không thấy các tướng, không thấy mình thực hành, không thấy không thực hành, không thấy Bát-nhã ba-la-mật-đa là điều mình thực hành, không thấy vô thượng chánh đẳng bồ-đề là điều mình chứng, cũng không thấy nơi chứng, lúc chứng v.v...
Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì không nghĩ rằng: 'Ta xa bậc Thanh văn, Độc giác; ta gần vô thượng chánh đẳng bồ-đề.' Ví như hư không không nghĩ rằng: 'Ta cách sự việc kia xa hay gần.' Vì sao vậy? Vì hư không không lay động, cũng không có sai khác, không có phân biệt. Các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì không nghĩ rằng: 'Ta xa bậc Thanh văn, Độc giác; ta gần vô thượng chánh đẳng bồ-đề.' Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa không phân biệt đối với tất cả các pháp.
Ví như người do ảo thuật hóa ra không nghĩ rằng: 'Thân chất huyễn và nhà ảo thuật thì gần ta, những vật được làm cho giống bằng ảo thuật thì xa ta, đám đông tụ tập lại xem thì vừa gần vừa xa.' Vì sao vậy? Vì người do ảo thuật hóa ra không có phân biệt. Các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì không nghĩ rằng: 'Ta xa bậc Thanh văn, Độc giác; ta gần vô thượng chánh đẳng bồ-đề.' Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa không phân biệt đối với tất cả các pháp.
Ví như cái bóng hiện trong gương không nghĩ rằng: 'Cái mà nhờ nó ta hiện ra thì gần ta, những thứ ta không nhờ vào thì xa ta.' Vì sao vậy? Vì cái bóng hiện ra không có phân biệt. Các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì không nghĩ rằng: 'Ta xa bậc Thanh văn, Độc giác; ta gần vô thượng chánh đẳng bồ-đề.' Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa không phân biệt đối với tất cả các pháp.
Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì không yêu, không ghét. Vì sao vậy? Vì tự tính của yêu ghét trong Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa và trong tất cả các pháp đều không thể nắm bắt được. Như các Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác không yêu, không ghét đối với tất cả các pháp, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, không yêu, không ghét đối với tất cả các pháp. Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa của chư Phật và Bồ-tát đã dứt yêu ghét.
Như các Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác đã dứt hẳn mọi vọng tưởng phân biệt (sự suy nghĩ sai lầm, chia chẻ phân biệt cái này cái kia), các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, đè nén và dứt bỏ mọi vọng tưởng phân biệt. Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa của chư Phật và Bồ-tát không phân biệt đối với tất cả các pháp.
Như các Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác không nghĩ rằng: 'Ta xa bậc Thanh văn, Độc giác; ta gần vô thượng chánh đẳng bồ-đề', các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, không nghĩ rằng: 'Ta xa bậc Thanh văn, Độc giác; ta gần vô thượng chánh đẳng bồ-đề.' Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa của chư Phật và Bồ-tát không phân biệt đối với tất cả các pháp.
Như những người do các Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác biến hóa ra không nghĩ rằng: 'Ta xa bậc Thanh văn, Độc giác; ta gần vô thượng chánh đẳng bồ-đề.' Vì sao vậy? Vì những gì do chư Phật hóa ra không có phân biệt. Các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, không nghĩ rằng: 'Ta xa bậc Thanh văn, Độc giác; ta gần vô thượng chánh đẳng bồ-đề.' Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa không phân biệt đối với tất cả các pháp.
Như chư Phật v.v... muốn làm việc gì thì hóa ra một người hóa để làm việc ấy, nhưng người được hóa ra không nghĩ rằng: 'Ta có thể làm được việc như thế.' Vì sao vậy? Vì những người được hóa ra không phân biệt đối với việc mình làm. Các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, vì có mục đích nên siêng năng tu học; tu học rồi, tuy có thể hoàn thành việc cần làm, nhưng đối với việc đã làm không có phân biệt gì. Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa, theo lẽ tự nhiên vốn có, không phân biệt đối với các pháp.
Như có người thợ khéo, hoặc học trò của người ấy, vì có mục đích nên chế tạo các con rối máy, hoặc hình nữ, hình nam, hoặc hình voi, ngựa v.v... Những con rối máy ấy tuy làm được việc, nhưng đối với việc ấy hoàn toàn không có phân biệt. Vì sao vậy? Vì con rối máy, theo lẽ tự nhiên vốn có, không có phân biệt. Các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, vì có mục đích nên thành lập nó; thành lập rồi, tuy có thể hoàn thành đủ mọi việc, nhưng trong đó hoàn toàn không có phân biệt. Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa, theo lẽ tự nhiên vốn có, không phân biệt đối với các pháp."
Bấy giờ Xá-lợi Tử (một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) hỏi cụ thọ Thiện Hiện: "Chỉ có Bát-nhã ba-la-mật-đa là không phân biệt đối với tất cả các pháp, hay tĩnh lự ba-la-mật-đa (hạnh thiền định hoàn hảo) v.v... cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp?" Thiện Hiện đáp: "Không phải chỉ Bát-nhã ba-la-mật-đa là không phân biệt đối với tất cả các pháp, mà năm ba-la-mật-đa kia như tĩnh lự v.v... cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp."
Xá-lợi Tử lại hỏi Thiện Hiện: "Chỉ có sáu ba-la-mật-đa (sáu hạnh hoàn hảo: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định, trí tuệ) là không phân biệt đối với tất cả các pháp, hay từ sắc uẩn cho đến thức uẩn (năm uẩn, năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân thể vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là nhận biết hình ảnh, hành là ý chí tạo tác, thức là sự hiểu biết phân biệt) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp?
Từ nhãn xứ cho đến ý xứ (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Từ sắc xứ cho đến pháp xứ (sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, và các đối tượng của ý) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Từ nhãn giới cho đến ý giới (sáu giác quan xét về mặt yếu tố cấu thành) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Từ sắc giới cho đến pháp giới (sáu đối tượng xét về mặt yếu tố cấu thành) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Từ nhãn thức giới cho đến ý thức giới (sáu loại nhận thức: thấy, nghe, ngửi, nếm, cảm xúc chạm, và nhận biết của ý) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp?
Từ nhãn xúc cho đến ý xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và nhận thức, từ mắt cho đến ý) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Từ các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên (các cảm giác vui, khổ, không vui không khổ phát sinh từ sự tiếp xúc ấy) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Từ địa giới cho đến thức giới (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, không gian, thức) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp?
Từ nhân duyên cho đến tăng thượng duyên (bốn loại điều kiện sinh ra sự vật: nhân duyên là nguyên nhân trực tiếp, đẳng vô gián duyên là điều kiện nối tiếp liền nhau, sở duyên duyên là đối tượng được nhận biết, tăng thượng duyên là các điều kiện hỗ trợ khác) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Từ vô minh cho đến lão tử (mười hai mắt xích nhân duyên của vòng sinh tử, bắt đầu từ vô minh tức sự mê muội không thấy chân lý, đến cuối cùng là già và chết) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp?
Từ nội không cho đến vô tính tự tính không (các loại tính không khác nhau) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Từ chân như cho đến bất tư nghị giới (từ thật tính như vốn có của các pháp đến cảnh giới không thể nghĩ bàn) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Khổ, tập, diệt, đạo thánh đế (bốn chân lý cao quý về khổ, nguyên nhân khổ, sự dứt khổ và con đường dứt khổ) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Từ tứ niệm trụ (bốn phép quán chú tâm) cho đến bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường chân chánh) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp?
Tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định ở cõi Sắc), tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn: từ, bi, hỷ, xả), tứ vô sắc định (bốn tầng thiền định vượt khỏi hình sắc) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn (ba cửa giải thoát) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Từ bát giải thoát (tám phép thiền định giải thoát) cho đến thập biến xứ (mười phép quán lan khắp) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp?
Từ Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa (mười bậc tu chung cho cả ba thừa, từ bậc mới quán xét thanh tịnh cho đến bậc thành Phật) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Từ Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa (mười bậc tu chứng của Bồ-tát) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Đà-la-ni môn (pháp môn tổng trì, ghi nhớ giữ gìn mọi điều lành) và tam-ma-địa môn (pháp môn thiền định) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Ngũ nhãn (năm loại mắt) và lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp?
Từ thập lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ của Phật) cho đến thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng của Phật) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Ba mươi hai tướng đại sĩ (ba mươi hai tướng tốt trên thân Phật) và tám mươi vẻ đẹp phụ cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Vô vong thất pháp (phẩm chất không quên sót) và hằng trụ xả tính (tính luôn bình thản buông xả) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp?
Nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí (ba loại trí tuệ: biết tổng quát mọi pháp, biết mọi con đường tu, biết mọi hình tướng sai khác của các pháp) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Từ quả Dự lưu (quả vị đầu tiên của bậc Thánh Thanh văn, người đã nhập vào dòng Thánh) cho đến Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc Độc giác) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Tất cả các hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp? Cõi hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) hoặc cõi vô vi (các pháp không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt, như Niết-bàn) cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp?"
Thiện Hiện đáp: "Không phải chỉ sáu ba-la-mật-đa là không phân biệt đối với tất cả các pháp, mà từ sắc cho đến cõi vô vi cũng không phân biệt đối với tất cả các pháp. Vì sao vậy? Vì tính và tướng của tất cả các pháp đều không, không có phân biệt."
Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Nếu tất cả các pháp đều không có phân biệt, thì làm sao lại có sự sai khác của năm đường (năm nẻo chúng sinh trôi lăn trong sinh tử) xoay vần trong sinh tử? Làm sao lại có sự sai khác của các bậc Thánh: Dự lưu, Nhất lai (bậc Thánh chỉ còn trở lại cõi Dục một lần nữa), Bất hoàn (bậc Thánh không còn trở lại cõi Dục), A-la-hán (bậc Thánh đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh), Độc giác, Bồ-tát và các Như Lai?"
Thiện Hiện đáp: "Do nhân duyên điên đảo (thấy sai lệch, trái với sự thật) và phiền não (những thứ làm tâm rối loạn, khổ não như tham, sân, si) của hữu tình mà khởi lên đủ loại nghiệp (hành động tạo tác) của thân, lời nói và ý. Do đó mà chiêu cảm quả dị thục (quả báo chín muồi về sau, khác tính chất với nhân đã gây) của nghiệp lấy lòng tham muốn làm gốc. Dựa vào đó mà đặt ra sự sai khác của năm đường: địa ngục, bàng sinh (loài súc vật, loài đi ngang), ngạ quỷ (quỷ đói), người và trời.
Còn điều ông hỏi: 'Làm sao lại có sự sai khác của các bậc Thánh như quả Dự lưu v.v...?' thì, này Xá-lợi Tử! Vì không phân biệt nên đặt ra bậc Dự lưu và quả Dự lưu. Vì không phân biệt nên đặt ra bậc Nhất lai và quả Nhất lai. Vì không phân biệt nên đặt ra bậc Bất hoàn và quả Bất hoàn. Vì không phân biệt nên đặt ra bậc A-la-hán và quả A-la-hán. Vì không phân biệt nên đặt ra bậc Độc giác và Độc giác bồ-đề. Vì không phân biệt nên đặt ra Bồ-tát Ma-ha-tát và hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát. Vì không phân biệt nên đặt ra Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của Phật.
Này Xá-lợi Tử! Các Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác thời quá khứ, do không phân biệt, đã dứt phân biệt, nên có thể đặt ra là có. Các Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác thời vị lai, do không phân biệt, đã dứt phân biệt, nên có thể đặt ra là có. Tất cả các Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác hiện tại ở các thế giới của chư Phật trong mười phương, cũng do không phân biệt, đã dứt phân biệt, nên có thể đặt ra là có.
Này Xá-lợi Tử! Do nhân duyên ấy, nên biết các pháp đều không có phân biệt, vì lấy chân như, pháp giới (bản thể chung của tất cả các pháp) không phân biệt, nói rộng ra cho đến bất tư nghị giới, làm chuẩn mực. Này Xá-lợi Tử! Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa không phân biệt như vậy. Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa không phân biệt như vậy, thì có thể chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề thanh tịnh không phân biệt, có thể suốt đời vị lai đem lợi ích và an vui cho tất cả."
Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, là thực hành pháp bền chắc hay thực hành pháp không bền chắc?" Thiện Hiện đáp: "Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, là thực hành pháp không bền chắc, không thực hành pháp bền chắc.
Vì sao vậy? Này Xá-lợi Tử! Vì từ Bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến bố thí ba-la-mật-đa là pháp không bền chắc. Từ nội không cho đến vô tính tự tính không là pháp không bền chắc. Từ chân như cho đến bất tư nghị giới là pháp không bền chắc. Từ khổ thánh đế cho đến đạo thánh đế là pháp không bền chắc. Từ tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi là pháp không bền chắc. Tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định là pháp không bền chắc. Không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn là pháp không bền chắc. Từ bát giải thoát cho đến thập biến xứ là pháp không bền chắc.
Từ Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa là pháp không bền chắc. Đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn là pháp không bền chắc. Ngũ nhãn, lục thần thông là pháp không bền chắc. Từ thập lực của Như Lai cho đến thập bát Phật bất cộng pháp là pháp không bền chắc. Đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả là pháp không bền chắc. Ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ là pháp không bền chắc. Vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính là pháp không bền chắc. Nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là pháp không bền chắc.
Vì sao vậy? Vì khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến nhất thiết tướng trí, còn không thấy có pháp không bền chắc nào có thể nắm bắt, huống gì thấy có pháp bền chắc có thể nắm bắt."
Lúc ấy có vô lượng thiên tử (các vị trời nam) cõi Dục (cõi còn ham muốn dục lạc, gồm cõi người và sáu tầng trời thấp) và thiên tử cõi Sắc (cõi của các vị trời đã lìa dục lạc nhưng còn thân hình vi tế) đều nghĩ rằng: "Nếu các thiện nam tử, thiện nữ nhân có thể phát tâm vô thượng chánh đẳng giác, thực hành đúng theo nghĩa lý mà Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đã nói, không chứng thực tế (chân lý tối hậu; ở đây chỉ việc nhập Niết-bàn để tự giải thoát cho riêng mình), không rơi vào bậc Thanh văn và Độc giác, thì do nhân duyên ấy, các thiện nam tử, thiện nữ nhân này thật là hiếm có, có thể làm việc khó, đáng được kính lễ."
Bấy giờ Thiện Hiện biết điều các thiên tử đang nghĩ trong lòng, liền bảo họ: "Các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy không chứng thực tế, không rơi vào bậc Thanh văn và Độc giác, thì chưa phải là rất hiếm có, cũng chưa phải là khó. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát biết rằng tất cả các pháp và các hữu tình đều không thể nắm bắt được, mà vẫn phát tâm vô thượng chánh đẳng giác, mặc áo giáp tinh tiến (lòng siêng năng bền bỉ không lùi bước, vững chắc như áo giáp), thề cứu độ vô lượng vô số hữu tình khiến họ vào cõi vô dư bát-niết-bàn, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy mới thật là rất hiếm có, có thể làm việc khó.
Các thiên tử nên biết: nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tuy biết hữu tình hoàn toàn không có gì cả, mà vẫn phát tâm vô thượng chánh đẳng giác, mặc áo giáp tinh tiến vì muốn điều phục (dạy dỗ, uốn nắn cho thuần thiện) các loài hữu tình, thì cũng như có người muốn điều phục hư không. Vì sao vậy? Này các thiên tử! Vì hư không là lìa, nên biết tất cả hữu tình cũng lìa. Vì hư không là không, nên biết tất cả hữu tình cũng không. Vì hư không không bền chắc, không thật, nên biết tất cả hữu tình cũng không bền chắc, không thật. Vì hư không không có gì cả, nên biết tất cả hữu tình cũng không có gì cả. Do nhân duyên ấy mà Bồ-tát Ma-ha-tát này mới thật là rất hiếm có, có thể làm việc khó.
Các thiên tử nên biết: Bồ-tát Ma-ha-tát ấy mặc áo giáp đại nguyện (lời nguyện lớn, vững chắc như áo giáp), vì muốn điều phục tất cả hữu tình, mà các hữu tình thì hoàn toàn không có gì cả, cũng như có người mặc áo giáp đánh nhau với hư không. Các thiên tử nên biết: Bồ-tát Ma-ha-tát ấy mặc áo giáp đại nguyện vì muốn làm lợi ích cho tất cả hữu tình, mà các hữu tình và áo giáp đại nguyện đều không thể nắm bắt được.
Vì sao vậy? Này các thiên tử! Vì hữu tình là lìa, nên biết áo giáp đại nguyện này cũng lìa. Vì hữu tình là không, nên biết áo giáp đại nguyện này cũng không. Vì hữu tình không bền chắc, không thật, nên biết áo giáp đại nguyện này cũng không bền chắc, không thật. Vì hữu tình không có gì cả, nên biết áo giáp đại nguyện này cũng không có gì cả.
Các thiên tử nên biết: việc điều phục và làm lợi ích cho các hữu tình của Bồ-tát Ma-ha-tát ấy cũng không thể nắm bắt được. Vì sao vậy? Này các thiên tử! Vì hữu tình là lìa, nên biết việc điều phục và làm lợi ích này cũng lìa. Vì hữu tình là không, nên biết việc điều phục và làm lợi ích này cũng không. Vì hữu tình không bền chắc, không thật, nên biết việc điều phục và làm lợi ích này cũng không bền chắc, không thật. Vì hữu tình không có gì cả, nên biết việc điều phục và làm lợi ích này cũng không có gì cả.
Các thiên tử nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không có gì cả. Vì sao vậy? Này các thiên tử! Vì hữu tình là lìa, nên biết các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng lìa. Vì hữu tình là không, nên biết các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không. Vì hữu tình không bền chắc, không thật, nên biết các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không bền chắc, không thật. Vì hữu tình không có gì cả, nên biết các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không có gì cả.
Các thiên tử nên biết: nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghe lời như vậy mà tâm không chìm đắm, không kinh hãi, không sợ sệt, cũng không lo buồn hối hận, thì nên biết Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đang thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa.
Vì sao vậy? Này các thiên tử! Vì từ sắc uẩn cho đến thức uẩn là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ nhãn xứ cho đến ý xứ là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ sắc xứ cho đến pháp xứ là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ nhãn giới cho đến ý giới là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ sắc giới cho đến pháp giới là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ nhãn thức giới cho đến ý thức giới là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ nhãn xúc cho đến ý xúc là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là lìa, nên hữu tình cũng lìa.
Vì từ địa giới cho đến thức giới là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ nhân duyên cho đến tăng thượng duyên là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ vô minh cho đến lão tử là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ nội không cho đến vô tính tự tính không là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ chân như cho đến bất tư nghị giới là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ khổ thánh đế cho đến đạo thánh đế là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi là lìa, nên hữu tình cũng lìa.
Vì tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ bát giải thoát cho đến thập biến xứ là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì ngũ nhãn, lục thần thông là lìa, nên hữu tình cũng lìa.
Vì từ thập lực của Như Lai cho đến thập bát Phật bất cộng pháp là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì từ quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì tất cả các hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật là lìa, nên hữu tình cũng lìa. Vì nhất thiết trí trí là lìa, nên hữu tình cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì sắc uẩn là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì thức uẩn là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì sắc uẩn là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì thức uẩn là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì nhãn xứ là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì ý xứ là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì nhãn xứ là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì ý xứ là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì sắc xứ là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì pháp xứ là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì sắc xứ là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì pháp xứ là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì nhãn giới là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì ý giới là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì nhãn giới là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì ý giới là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì sắc giới là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì pháp giới là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì sắc giới là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì pháp giới là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì nhãn thức giới là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì ý thức giới là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì nhãn thức giới là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì ý thức giới là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì nhãn xúc là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì ý xúc là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì nhãn xúc là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì ý xúc là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì địa giới là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì thức giới là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì địa giới là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì thức giới là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì nhân duyên là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì tăng thượng duyên là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì nhân duyên là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì tăng thượng duyên là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì vô minh là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì lão tử là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì vô minh là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì lão tử là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì bố thí ba-la-mật-đa là lìa nên từ nội không cho đến vô tính tự tính không cũng lìa, cho đến vì Bát-nhã ba-la-mật-đa là lìa nên từ nội không cho đến vô tính tự tính không cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì bố thí ba-la-mật-đa là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì Bát-nhã ba-la-mật-đa là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì nội không là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì vô tính tự tính không là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì nội không là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì vô tính tự tính không là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì chân như là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì bất tư nghị giới là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì chân như là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì bất tư nghị giới là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì khổ thánh đế là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, vì tập, diệt, đạo thánh đế là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì khổ thánh đế là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, vì tập, diệt, đạo thánh đế là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì tứ niệm trụ là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì bát thánh đạo chi là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì tứ niệm trụ là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì bát thánh đạo chi là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì tứ tĩnh lự là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, vì tứ vô lượng, tứ vô sắc định là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì tứ tĩnh lự là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, vì tứ vô lượng, tứ vô sắc định là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì không giải thoát môn là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, vì vô tướng, vô nguyện giải thoát môn là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì không giải thoát môn là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, vì vô tướng, vô nguyện giải thoát môn là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì bát giải thoát là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì thập biến xứ là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì bát giải thoát là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì thập biến xứ là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì Tịnh quán địa là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì Như Lai địa là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì Tịnh quán địa là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì Như Lai địa là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì Cực hỷ địa là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì Pháp vân địa là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì Cực hỷ địa là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì Pháp vân địa là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì đà-la-ni môn là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, vì tam-ma-địa môn là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì đà-la-ni môn là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, vì tam-ma-địa môn là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì ngũ nhãn là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, vì lục thần thông là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì ngũ nhãn là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, vì lục thần thông là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì thập lực của Như Lai là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì thập bát Phật bất cộng pháp là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì thập lực của Như Lai là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì thập bát Phật bất cộng pháp là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì đại từ là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, vì đại bi, đại hỷ, đại xả là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì đại từ là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, vì đại bi, đại hỷ, đại xả là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì ba mươi hai tướng đại sĩ là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, vì tám mươi vẻ đẹp phụ là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì ba mươi hai tướng đại sĩ là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, vì tám mươi vẻ đẹp phụ là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì vô vong thất pháp là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, vì hằng trụ xả tính là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì vô vong thất pháp là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, vì hằng trụ xả tính là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì nhất thiết trí là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, vì đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì nhất thiết trí là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, vì đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì quả Dự lưu là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, cho đến vì Độc giác bồ-đề là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì quả Dự lưu là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, cho đến vì Độc giác bồ-đề là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì tất cả các hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa, vì vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì tất cả các hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa, vì vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật là lìa nên nhất thiết trí trí cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: vì nhất thiết trí trí là lìa nên sáu ba-la-mật-đa cũng lìa; nói rộng ra cho đến, vì nhất thiết trí trí là lìa nên vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật cũng lìa.
Các thiên tử nên biết: nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghe nói không pháp nào là không lìa, mà tâm không kinh hãi, không hoảng sợ, không sợ sệt, không lo buồn, không hối hận, không chìm, không đắm, thì nên biết Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đang thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa."
Bấy giờ Thế Tôn bảo Thiện Hiện: "Do nhân duyên gì mà các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa tâm không chìm đắm?" Cụ thọ Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn! Vì tất cả các pháp không có gì cả, đều xa lìa, đều vắng lặng, không có gì cả, không sinh không diệt, không có tính tướng, nên các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa tâm không chìm đắm. Bạch Thế Tôn! Do đủ loại nhân duyên như thế, các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa tâm không chìm đắm.
Vì sao vậy? Vì đối với tất cả các pháp, các Bồ-tát Ma-ha-tát, dù là cái làm cho chìm đắm, cái bị chìm đắm, chỗ chìm đắm, lúc chìm đắm, người chìm đắm, hay do cái này mà chìm đắm, đều không thể nắm bắt được, vì tất cả các pháp không thể nắm bắt được.
Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghe nói việc này mà tâm không chìm đắm, cũng không kinh sợ, không lo buồn, không hối hận, thì nên biết Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đang thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy quán thấy tất cả các pháp đều không thể nắm bắt được, không thể đặt ra rằng: đây là cái làm cho chìm đắm, đây là cái bị chìm đắm, đây là chỗ chìm đắm, đây là lúc chìm đắm, đây là người chìm đắm, do đây mà chìm đắm. Vì nhân duyên ấy, các Bồ-tát Ma-ha-tát nghe việc như vậy mà tâm không chìm đắm, cũng không kinh sợ, không lo buồn, không hối hận.
Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa như vậy, thì các vị Thiên Đế Thích, Đại Phạm thiên vương (vua trời Đại Phạm, chúa của các tầng trời đầu tiên ở cõi Sắc), các vị chúa thế giới v.v... thường cùng nhau kính lễ, cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen."
Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa như vậy, thì không những luôn được các vị Thiên Đế Thích, Đại Phạm thiên vương, các vị chúa thế giới v.v... cùng nhau kính lễ, cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen, mà Bồ-tát Ma-ha-tát ấy còn được các vị trời cao hơn nữa — hoặc trời Cực Quang Tịnh, hoặc trời Biến Tịnh, hoặc trời Quảng Quả, hoặc trời Tịnh Cư (các tầng trời cao thuộc cõi Sắc, ứng với các tầng thiền định thứ hai, thứ ba, thứ tư; trời Tịnh Cư là nơi ở của các bậc Thánh Bất hoàn) — cùng các loài trời, rồng, a-tố-lạc khác, luôn cùng nhau kính lễ, cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen.
Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa như vậy, thì cũng được tất cả các Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác cùng các vị Bồ-tát Ma-ha-tát ở vô lượng, vô số, vô biên thế giới trong mười phương thường cùng nhau che chở, nhớ nghĩ.
Thiện Hiện nên biết: Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa như vậy, thì làm cho từ bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa mau được viên mãn; nói rộng ra cho đến, cũng làm cho nhất thiết trí trí mau được viên mãn.
Thiện Hiện nên biết: nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa như vậy, thì thường được chư Phật, các Bồ-tát cùng các loài trời, rồng, a-tố-lạc v.v... che chở, nhớ nghĩ, mau có thể viên mãn tất cả công đức. Nên biết Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đang đi vào nơi mà Phật nên đi, cũng đang tu đúng hạnh mà Phật đã tu, mau chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề, nên biết là không khác gì Phật Thế Tôn."
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm hai mươi mốt.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm mười hai (?) (theo thứ tự lẽ ra là quyển năm trăm hai mươi hai).
Tam tạng pháp sư (vị thầy tinh thông cả ba kho tàng kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video