Thiên 668 — Hội 3 · Phẩm 26 Phương tiện thiện xảo · phần 1

 Hội thứ ba, Phẩm Phương Tiện Thiện Xảo (sự khéo léo dùng các phương cách thích hợp để giúp chúng sinh và tự tu), thứ hai mươi sáu, phần một.

 Bấy giờ Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu nhất về tính Không) nghĩ rằng: "Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ toàn hảo, thấu suốt bản chất thật của mọi sự, đưa người tu từ bờ mê sang bờ giác ngộ) như thế là sâu xa nhất. Vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của Phật) của chư Phật cũng sâu xa nhất. Ta nên hỏi Phật về ý nghĩa của hai điều sâu xa này."

 Nghĩ xong, ngài liền thưa Phật: "Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa chính là Vô thượng chánh đẳng bồ-đề của Phật. Vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế và Vô thượng chánh đẳng bồ-đề của Phật đều sâu xa nhất, vì không thể cùng tận. Vì cớ gì hai điều này được gọi là vô tận?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa và Vô thượng chánh đẳng bồ-đề của Phật đều như hư không, không thể cùng tận, nên gọi là vô tận."

 Cụ thọ (cách gọi tôn kính dành cho bậc trưởng lão) Thiện Hiện lại thưa Phật: "Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc Đại Bồ-tát, người phát nguyện tu hành thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh) nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên quán sắc (phần vật chất, thân thể) là vô tận để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nên quán thọ (cảm giác), tưởng (sự nhận biết, hình dung), hành (các tạo tác, ý chí của tâm), thức (sự phân biệt, nhận thức) là vô tận để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nói rộng ra (lần lượt kể hết mọi pháp) cho đến nên quán Nhất thiết trí trí (trí tuệ biết tất cả mọi thứ, tức trí tuệ của Phật) cũng là vô tận để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên quán sắc là vô tận như hư không để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nên quán thọ, tưởng, hành, thức là vô tận như hư không để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nói rộng ra cho đến nên quán Nhất thiết trí trí là vô tận như hư không để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên quán vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật) làm duyên (điều kiện) sinh ra hành (những tạo tác bằng thân, lời nói, ý nghĩ) là vô tận như hư không để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nên quán hành làm duyên sinh ra thức (tâm thức nối tiếp vào đời mới) là vô tận như hư không để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nên quán thức làm duyên sinh ra danh sắc (thân và tâm lúc mới thành hình) là vô tận như hư không để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nên quán danh sắc làm duyên sinh ra lục xứ (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) là vô tận như hư không để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nên quán lục xứ làm duyên sinh ra xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng) là vô tận như hư không để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nên quán xúc làm duyên sinh ra thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ) là vô tận như hư không để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nên quán thọ làm duyên sinh ra ái (lòng khao khát, tham luyến) là vô tận như hư không để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nên quán ái làm duyên sinh ra thủ (sự nắm giữ, bám víu) là vô tận như hư không để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nên quán thủ làm duyên sinh ra hữu (sự tồn tại, nghiệp lực dẫn đến đời sau) là vô tận như hư không để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nên quán hữu làm duyên sinh ra sinh (sự ra đời) là vô tận như hư không để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nên quán sinh làm duyên sinh ra già, chết, sầu, than, khổ, lo, phiền não là vô tận như hư không để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Thiện Hiện nên biết! Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy. Thiện Hiện nên biết! Các Bồ-tát Ma-ha-tát quán sát mười hai duyên khởi (mười hai mắt xích nhân duyên nối tiếp nhau tạo thành vòng sinh tử, như vừa kể ở trên) như thế thì xa lìa hai cực đoan (cho rằng mọi thứ có thật thường còn, hoặc cho rằng mọi thứ hoàn toàn đứt mất). Đây là phép quán mầu nhiệm riêng của các Bồ-tát Ma-ha-tát, không chung với hàng tu khác.

 Thiện Hiện nên biết! Các Bồ-tát Ma-ha-tát ngồi trên tòa Kim cương (chỗ ngồi bền chắc dưới cội bồ-đề, nơi chư Phật thành đạo) dưới cội bồ-đề, quán sát đúng như thật mười hai duyên khởi, thấy chúng như hư không, không thể cùng tận, nên liền chứng được Nhất thiết trí trí.

 Thiện Hiện nên biết! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát dùng hành tướng (cách thức nhận biết, phương thức quán sát) vô tận như hư không mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, quán sát đúng như thật mười hai duyên khởi, thì không rơi vào địa vị Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu tự giải thoát cho mình) và Độc giác (người tự mình giác ngộ nhờ quán nhân duyên, không có thầy, cũng không giáo hóa người khác), mà mau chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề.

 Thiện Hiện nên biết! Những thiện nam tử v.v. đứng trong Bồ-tát thừa (con đường tu của Bồ-tát, hướng đến thành Phật) mà bị thối lui khỏi Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, đều là vì không nương vào sự tác ý (sự hướng tâm, chú tâm) khéo léo để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa. Đó là do họ không hiểu rõ: Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào để có thể dùng hành tướng vô tận như hư không mà quán sát đúng như thật mười hai duyên khởi, khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Thiện Hiện nên biết! Những thiện nam tử v.v. đứng trong Bồ-tát thừa mà bị thối lui khỏi Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, đều là do xa lìa phương tiện thiện xảo (sự khéo léo dùng phương cách thích hợp) để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa. Thiện Hiện nên biết! Bồ-tát Ma-ha-tát nào không thối lui khỏi Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, thì tất cả đều nương vào phương tiện thiện xảo để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ nương vào phương tiện thiện xảo như thế mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng hành tướng vô tận như hư không để khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa, quán sát đúng như thật mười hai duyên khởi. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, do nhân duyên này, mau chóng làm tròn đầy Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa.

 Thiện Hiện nên biết! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát quán sát pháp duyên khởi như thế, thì không thấy có pháp nào không có nguyên nhân mà sinh ra, không thấy có pháp nào không có nguyên nhân mà diệt mất, không thấy có pháp nào có bản tính và hình tướng thường còn, không sinh không diệt; không thấy có pháp nào có ngã (một cái "ta" thật, thường còn), có hữu tình (chúng sinh, loài có tình thức), nói rộng ra cho đến có người biết, người thấy (những quan niệm về một chủ thể thật đứng sau sự biết, sự thấy); không thấy có pháp nào là thường hay vô thường, là vui hay khổ, là có ngã hay vô ngã, là sạch hay không sạch, là vắng lặng hay không vắng lặng, là xa lìa hay không xa lìa.

 Thiện Hiện nên biết! Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên thường quán sát duyên khởi như thế mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Thiện Hiện nên biết! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát quán sát đúng như thật pháp môn duyên khởi mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì khi ấy Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy sắc uẩn cho đến thức uẩn (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) là thường hay vô thường, là vui hay khổ, là có ngã hay vô ngã, là sạch hay không sạch, là vắng lặng hay không vắng lặng, là xa lìa hay không xa lìa; nói rộng ra cho đến không thấy Nhất thiết trí trí là thường hay vô thường, là vui hay khổ, là có ngã hay vô ngã, là sạch hay không sạch, là vắng lặng hay không vắng lặng, là xa lìa hay không xa lìa.

 Thiện Hiện nên biết! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì khi ấy Bồ-tát Ma-ha-tát tuy thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không thấy có Bát-nhã ba-la-mật-đa nào được thực hành, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy Bát-nhã ba-la-mật-đa được thực hành, cũng không thấy có cái "không thấy" như thế. Tuy thực hành tĩnh lự (thiền định, giữ tâm yên lặng chuyên chú), tinh tấn (siêng năng nỗ lực không lười), an nhẫn (nhẫn nhục, bình thản chịu đựng), tịnh giới (giữ giới luật trong sạch), bố thí (đem của cải, giáo pháp, sự an ổn cho người) ba-la-mật-đa, mà không thấy có tĩnh lự cho đến bố thí ba-la-mật-đa nào được thực hành, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy tĩnh lự cho đến bố thí ba-la-mật-đa được thực hành, cũng không thấy có cái "không thấy" như thế. Nói rộng ra cho đến tuy tu Nhất thiết trí trí mà không thấy có Nhất thiết trí trí nào được tu, cũng không thấy có pháp nào có thể thấy Nhất thiết trí trí được tu, cũng không thấy có cái "không thấy" như thế.

 Thiện Hiện nên biết! Các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tất cả các pháp nên lấy vô sở đắc (không nắm bắt, không chấp giữ bất cứ điều gì là có thật) làm phương tiện mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Thiện Hiện nên biết! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tất cả các pháp lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì khi ấy ác ma (ma vương, kẻ chuyên ngăn trở người tu đạo) sinh lòng buồn khổ lớn như bị trúng mũi tên tẩm độc. Ví như có người cha mẹ đột ngột qua đời, thân tâm đau khổ; ác ma cũng như thế."

 Cụ thọ Thiện Hiện liền thưa Phật: "Chỉ một ác ma thấy các Bồ-tát đối với tất cả các pháp lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì sinh lòng buồn khổ lớn như trúng tên độc, hay là tất cả ác ma khắp tam thiên đại thiên thế giới (một vũ trụ cực lớn gồm một tỷ thế giới nhỏ) đều cũng như thế?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Tất cả ác ma khắp tam thiên đại thiên thế giới đều cũng như thế, ai nấy ngồi trên chỗ của mình mà không thể yên ổn. Thiện Hiện nên biết! Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên thường an trú trong hạnh chân thật thanh tịnh của Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thường an trú được trong hạnh chân thật thanh tịnh của Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì trời, người, A-tố-lạc (tức A-tu-la, loài thần hiếu chiến, hay ganh ghét) v.v. trong thế gian rình tìm chỗ sơ hở của vị ấy, rốt cuộc cũng không tìm được, cũng không thể quấy nhiễu, ngăn trở. Vì thế, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đạt được Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, thì phải siêng năng an trú trong hạnh chân thật thanh tịnh của Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa.

 Thiện Hiện nên biết! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú đúng đắn trong hạnh chân thật thanh tịnh của Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì có thể tu tròn đầy bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành đúng đắn Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì liền có thể tu tròn đầy đủ tất cả các ba-la-mật-đa."

 Bấy giờ Thiện Hiện liền thưa Phật: "Vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành đúng đắn Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì liền có thể tu tròn đầy bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa một cách không điên đảo (không lệch lạc, không sai lầm), thì với tâm tương ứng (hòa hợp, hướng về) Nhất thiết trí trí mà thực hành bố thí cho đến bát-nhã, rồi đem công đức này cùng với các hữu tình hồi hướng (đem công đức mình làm được hướng về một mục tiêu cao cả) về Nhất thiết trí trí. Như thế đó, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành đúng đắn Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì liền có thể tu tròn đầy bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa."

 Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật)! Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bố thí ba-la-mật-đa mà thu nhiếp (gom vào, kéo theo cùng thành tựu) tịnh giới cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi bố thí với tâm không đắm luyến, không keo kiệt, đem sự bố thí này cùng với các hữu tình hồi hướng về Nhất thiết trí trí, đối với các hữu tình thì khởi thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp từ ái (việc làm, lời nói, ý nghĩ đầy lòng thương yêu), xa lìa những điều phạm giới xấu ác; đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bố thí ba-la-mật-đa mà thu nhiếp tịnh giới ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi bố thí với tâm không đắm luyến, không keo kiệt, đem sự bố thí này cùng với các hữu tình hồi hướng về Nhất thiết trí trí; nếu những người nhận của bố thí hoặc các hữu tình khác vô lý mắng chửi, chê bai, làm hại, lăng nhục, thì Bồ-tát đối với họ không sinh tâm đổi khác, giận dữ, muốn hại, không dùng thân hay lời nói để trả đũa, chỉ sinh lòng thương xót, từ bi, dùng lời ôn hòa mềm mỏng, khiêm tốn xin lỗi; đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bố thí ba-la-mật-đa mà thu nhiếp an nhẫn ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi bố thí với tâm không đắm luyến, không keo kiệt, đem sự bố thí này cùng với các hữu tình hồi hướng về Nhất thiết trí trí; nếu những người nhận của bố thí hoặc các hữu tình khác vô lý mắng chửi, chê bai, làm hại, lăng nhục, thì khi ấy Bồ-tát nghĩ rằng: "Ai tạo ra loại nghiệp như thế thì tự mình sẽ chuốc lấy loại quả như thế. Nay ta không nên so đo việc họ làm mà bỏ bê việc tu của mình." Lại nghĩ rằng: "Ta nên đối với họ và các hữu tình khác càng tăng thêm tâm buông xả, tâm bố thí, không tiếc nuối gì." Nghĩ xong, liền phát khởi sự tinh tấn mạnh mẽ của thân và tâm, thường làm việc ban cho; đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bố thí ba-la-mật-đa mà thu nhiếp tinh tấn ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi bố thí với tâm không đắm luyến, không keo kiệt, đem sự bố thí này cùng với các hữu tình hồi hướng về Nhất thiết trí trí, đối với những người nhận và các cảnh khác, tâm không tán loạn, không cầu các dục lạc, không cầu ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc — toàn bộ các cõi sinh tử luân hồi), không cầu quả của Nhị thừa (hai cỗ xe Thanh văn và Độc giác), chỉ cầu quả Phật; đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bố thí ba-la-mật-đa mà thu nhiếp tĩnh lự ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi bố thí với tâm không đắm luyến, không keo kiệt, đem sự bố thí này cùng với các hữu tình hồi hướng về Nhất thiết trí trí, quán người nhận, người cho và vật cho đều như trò ảo thuật, không thấy sự bố thí này có làm tổn hại hay lợi ích gì cho các hữu tình, vì thấu rõ tất cả các pháp rốt ráo đều là không, không thể nắm bắt; đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bố thí ba-la-mật-đa mà thu nhiếp bát-nhã ba-la-mật-đa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tịnh giới ba-la-mật-đa mà thu nhiếp bố thí cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tịnh giới ba-la-mật-đa, đầy đủ luật nghi (khuôn phép giới luật giữ gìn) của thân, đầy đủ luật nghi của lời nói, đầy đủ luật nghi của ý, làm các việc phước; nhờ các việc phước này mà xa lìa việc giết hại sinh mạng cho đến tà kiến (tức mười điều ác: giết hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói lời chia rẽ, nói lời độc ác, nói lời thêu dệt, tham lam, giận dữ, hiểu biết sai lệch), không cầu địa vị Thanh văn, Độc giác v.v., chỉ cầu Vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Bồ-tát khi ấy an trú trong tịnh giới mà rộng làm việc ban cho: tùy theo các hữu tình cần ăn thì cho ăn, cần uống thì cho uống, cần các vật dụng khác thì cho các vật dụng khác. Lại đem căn lành (gốc rễ của điều thiện, công đức) của sự bố thí như thế, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, không cầu địa vị Thanh văn, Độc giác v.v.; đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tịnh giới ba-la-mật-đa mà thu nhiếp bố thí ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tịnh giới ba-la-mật-đa, giả sử các hữu tình tranh nhau đến cắt xẻo tay chân, các đốt thân của Bồ-tát, mỗi người lấy một phần đem đi, Bồ-tát đối với họ không sinh một niệm giận dữ nào, chỉ nghĩ rằng: "Nay ta được lợi lành lớn lao, nghĩa là bỏ được tấm thân hôi nhơ, mong manh dễ hoại này, mà được thân kim cương (bền chắc không gì phá hoại được) thanh tịnh của Phật"; đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tịnh giới ba-la-mật-đa mà thu nhiếp an nhẫn ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tịnh giới ba-la-mật-đa, thân và tâm tinh tấn thường không gián đoạn, mặc áo giáp đại bi (lòng thương xót lớn, ví như áo giáp che chở người tu), phát lời thệ nguyện rộng lớn: "Tất cả hữu tình đang chìm đắm trong biển khổ, ta sẽ cứu vớt và đặt họ vào Niết-bàn (trạng thái diệt sạch phiền não khổ đau, giải thoát hoàn toàn) cam lộ (ví như thuốc tiên bất tử)"; đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tịnh giới ba-la-mật-đa mà thu nhiếp tinh tấn ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tịnh giới ba-la-mật-đa, tuy nhập sơ tĩnh lự (tầng thiền định thứ nhất) cho đến diệt tưởng thọ định (tầng định cao nhất, trong đó sự nhận biết và cảm giác đều ngừng dứt), mà không rơi vào địa vị Thanh văn, Độc giác v.v., cũng không chứng thật tế (chân lý tuyệt đối; ở đây là nhập Niết-bàn rồi dừng lại, không tiến lên quả Phật), vì được sức của bản nguyện (lời nguyện ban đầu) giữ gìn. Vị ấy nghĩ rằng: "Các loài hữu tình chìm đắm trong biển khổ, không thể tự thoát ra. Nay ta đã an trú trong thi-la (giới luật) thanh tịnh, dùng phương tiện khơi phát thần thông (năng lực siêu phàm) và tĩnh lự, nhất định sẽ cứu vớt và đặt họ vào Niết-bàn thường còn an vui"; đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tịnh giới ba-la-mật-đa mà thu nhiếp tĩnh lự ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tịnh giới ba-la-mật-đa, không thấy có pháp nào là hữu vi (do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), hay vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt), là rơi vào có tướng hay rơi vào không tướng, là rơi vào có số lượng hay rơi vào không số lượng; chỉ quán các pháp không lìa chân như (bản tính chân thật, như thế như thế của mọi pháp), nói rộng ra cho đến bất tư nghì giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn), mà chân như v.v. này cũng không thể nắm bắt. Nhờ phương tiện thiện xảo của Bát-nhã ba-la-mật-đa này, không rơi vào địa vị Thanh văn, Độc giác v.v., chỉ hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề; đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tịnh giới ba-la-mật-đa mà thu nhiếp bát-nhã ba-la-mật-đa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong an nhẫn ba-la-mật-đa mà thu nhiếp bố thí cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong an nhẫn ba-la-mật-đa, từ khi mới phát tâm (phát nguyện cầu giác ngộ thành Phật) cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề mầu nhiệm (chỗ ngồi thành Phật), trong khoảng thời gian ấy giả sử có đủ loại hữu tình vô lý mắng chửi, khinh miệt, lăng nhục, cho đến cắt xẻo tay chân, các đốt thân đem đi, Bồ-tát khi ấy hoàn toàn không giận dữ, chỉ nghĩ rằng: "Các hữu tình này thật đáng thương xót, bị chất độc phiền não làm rối loạn thân tâm, không được tự chủ, không nơi nương tựa, không ai che chở, bị nghèo khổ bức bách. Ta nên cho họ những thứ họ cần theo ý muốn: thức ăn, thức uống, quần áo và các vật dụng khác." Lại đem căn lành của sự bố thí như thế, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm (ba ý niệm chấp trước), tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong an nhẫn ba-la-mật-đa mà thu nhiếp bố thí ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong an nhẫn ba-la-mật-đa, từ khi mới phát tâm cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề mầu nhiệm, trong khoảng thời gian ấy, cho dù vì cứu mạng sống của chính mình, cũng không bao giờ làm tổn hại các hữu tình, cho đến không khởi các tà kiến xấu ác. Khi Bồ-tát tu tịnh giới như thế, không cầu địa vị Thanh văn, Độc giác v.v., lại đem căn lành của tịnh giới như thế, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong an nhẫn ba-la-mật-đa mà thu nhiếp tịnh giới ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong an nhẫn ba-la-mật-đa, phát khởi sự tinh tấn dũng mãnh mạnh mẽ, thường nghĩ rằng: "Nếu có một hữu tình ở ngoài một du-thiện-na (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, khoảng mười mấy cây số), hoặc ngoài mười, một trăm, cho đến vô lượng du-thiện-na, hoặc ở ngoài một thế giới, hoặc ngoài mười, một trăm, cho đến vô lượng thế giới, mà có thể độ được, thì ta nhất định sẽ đến đó dùng phương tiện giáo hóa, khiến họ thọ trì hoặc tám học xứ (tám giới người tại gia giữ trong một ngày một đêm), hoặc năm học xứ (năm giới của người tại gia), hoặc mười học xứ (mười giới của sa-di, người mới xuất gia), hoặc học xứ đầy đủ (cụ túc giới, giới đầy đủ của tỳ-kheo); hoặc khiến họ trụ ở quả Dự lưu (quả vị đầu tiên của bậc thánh, mới vào dòng thánh), hoặc khiến trụ ở quả Nhất lai (chỉ còn trở lại cõi người một lần nữa), hoặc khiến trụ ở quả Bất hoàn (không còn trở lại cõi Dục), hoặc khiến trụ ở quả A-la-hán (dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), hoặc khiến trụ ở sự giác ngộ của Độc giác, hoặc khiến an trú ở các địa (giai vị tu chứng) của Bồ-tát cho đến Vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Vì một người mà ta còn không ngại khó nhọc, huống chi vì giáo hóa vô lượng, vô số, vô biên hữu tình, khiến tất cả đều được lợi ích an vui, mà lại lười mỏi hay sao?" Lại đem căn lành của sự tinh tấn như thế, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong an nhẫn ba-la-mật-đa mà thu nhiếp tinh tấn ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong an nhẫn ba-la-mật-đa, thu giữ tâm không tán loạn, lìa các dục và các pháp ác bất thiện, có tầm (sự suy xét thô) có tứ (sự suy xét kỹ, tinh tế), có hỷ lạc (niềm vui mừng và an lạc) sinh ra do xa lìa, nhập sơ tĩnh lự; nói rộng ra cho đến nhập diệt tưởng thọ định. Trong các định này, tùy theo tâm và tâm sở (các trạng thái tâm đi kèm theo tâm) sinh khởi, cùng với các căn lành, tất cả gom lại, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng; đối với các tĩnh lự và các chi phần của tĩnh lự (các yếu tố cấu thành mỗi tầng thiền) đều không nắm bắt gì. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong an nhẫn ba-la-mật-đa mà thu nhiếp tĩnh lự ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong an nhẫn ba-la-mật-đa mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với các pháp thì an trú trong phép quán theo pháp (quán sát các pháp đúng như bản chất của chúng). Tuy dùng hành tướng xa lìa, hoặc hành tướng vắng lặng, hoặc hành tướng vô tận, hoặc hành tướng diệt hẳn để quán tất cả các pháp, mà đối với pháp tính (bản tính chân thật của các pháp) vẫn có thể không chứng nhập (không dừng lại ở Niết-bàn), cho đến có thể ngồi trên tòa bồ-đề mầu nhiệm, chứng được Vô thượng chánh đẳng bồ-đề; từ tòa ấy đứng dậy, chuyển bánh xe pháp mầu nhiệm (tức thuyết giảng Chánh pháp), làm lợi ích an vui cho các loài hữu tình. Lại đem căn lành của trí tuệ mầu nhiệm như thế, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong an nhẫn ba-la-mật-đa mà thu nhiếp bát-nhã ba-la-mật-đa. Sự thu nhiếp như thế không phải nắm giữ, cũng không phải buông bỏ."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tinh tấn ba-la-mật-đa mà thu nhiếp bố thí cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tinh tấn ba-la-mật-đa, thân và tâm tinh tấn thường không lười nghỉ, cầu các pháp lành cũng không chán mỏi, luôn nghĩ rằng: "Ta nhất định phải đạt được Nhất thiết trí trí, không thể không đạt." Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì muốn làm lợi ích cho tất cả hữu tình nên thường phát thệ nguyện: "Nếu có một hữu tình ở ngoài một du-thiện-na, hoặc ngoài mười, một trăm, cho đến vô lượng du-thiện-na, hoặc ở ngoài một thế giới, hoặc ngoài mười, một trăm, cho đến vô lượng thế giới, mà có thể độ được, thì ta nhất định sẽ đến đó dùng phương tiện giáo hóa. Nếu là thiện nam tử v.v. theo Bồ-tát thừa thì khiến họ trụ ở Vô thượng chánh đẳng bồ-đề; nếu là thiện nam tử v.v. theo Thanh văn thừa thì khiến họ trụ ở quả Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán; nếu là thiện nam tử v.v. theo Độc giác thừa thì khiến họ an trú ở sự giác ngộ của Độc giác; nếu là các hữu tình khác thì khiến họ an trú trong mười con đường nghiệp lành (mười điều thiện, ngược lại với mười điều ác)." Như thế, đều dùng sự bố thí pháp (giảng dạy giáo lý) và bố thí của cải để làm cho họ được đầy đủ, dùng phương tiện thu phục họ. Lại đem căn lành của sự bố thí như thế, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, không cầu địa vị Thanh văn, Độc giác v.v., lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tinh tấn ba-la-mật-đa mà thu nhiếp bố thí ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tinh tấn ba-la-mật-đa, từ khi mới phát tâm cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề mầu nhiệm, tự mình xa lìa việc giết hại sinh mạng cho đến tà kiến, cũng khuyên người khác xa lìa việc giết hại sinh mạng cho đến tà kiến, khen ngợi một cách đúng đắn pháp xa lìa việc giết hại sinh mạng cho đến tà kiến, vui mừng tán thán những người xa lìa việc giết hại sinh mạng cho đến tà kiến. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy giữ tịnh giới ba-la-mật-đa này mà không cầu quả của Nhị thừa và ba cõi, chỉ đem căn lành của tịnh giới như thế, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tinh tấn ba-la-mật-đa mà thu nhiếp tịnh giới ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tinh tấn ba-la-mật-đa, từ khi mới phát tâm cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề mầu nhiệm, trong khoảng thời gian ấy, người và phi nhân (các loài không phải người như quỷ thần) v.v. tranh nhau đến quấy nhiễu, hoặc chém đâm, chặt cắt thân thể tay chân, tùy ý đem đi. Bồ-tát khi ấy không nghĩ rằng: "Ai chém đâm ta? Ai chặt cắt ta? Ai đem đi?" Chỉ nghĩ rằng: "Nay ta được lợi lành lớn lao. Các hữu tình ấy vì làm lợi cho ta mà đến chặt cắt các phần thân thể, tay chân của ta. Vả lại ta vốn vì tất cả hữu tình mà nhận lấy thân này; họ đến tự lấy vật vốn là của chính họ, lại còn giúp ta thành tựu việc của ta." Bồ-tát suy nghĩ kỹ càng về thật tướng (bộ mặt chân thật) của các pháp như thế mà tu an nhẫn. Giữ căn lành thù thắng của an nhẫn này, không cầu địa vị Thanh văn, Độc giác v.v., chỉ đem căn lành của an nhẫn như thế, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tinh tấn ba-la-mật-đa mà thu nhiếp an nhẫn ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tinh tấn ba-la-mật-đa, siêng tu các định: tức là lìa các dục và các pháp ác bất thiện, có tầm có tứ, có hỷ lạc sinh ra do xa lìa, nhập sơ tĩnh lự; nói rộng ra cho đến nhập tĩnh lự thứ tư (tầng thiền thứ tư, tâm hoàn toàn bình lặng). Đối với các hữu tình khởi ý muốn ban vui mà nhập từ vô lượng (lòng thương ban vui cho vô lượng chúng sinh); nói rộng ra cho đến nhập xả vô lượng (tâm bình đẳng buông xả đối với vô lượng chúng sinh). Đối với các sắc khởi ý nhàm chán sự thô nặng mà nhập Không vô biên xứ định (tầng định thứ nhất của cõi Vô sắc, quán hư không vô biên); nói rộng ra cho đến nhập diệt tưởng thọ định. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy tuy nhập các tĩnh lự, các vô lượng, các định vô sắc và diệt định như thế, nhưng không nhận lấy quả dị thục (quả báo chín muồi về sau; ở đây là việc tái sinh vào các cõi trời tương ứng với các định ấy) của chúng, mà chỉ tùy theo nơi nào có hữu tình có thể giáo hóa, có thể làm lợi ích, thì sinh vào nơi đó. Sinh vào đó rồi, dùng bốn nhiếp sự (bốn cách thu phục lòng người: bố thí, nói lời dịu dàng, làm việc lợi ích, cùng làm việc chung với họ) và sáu pháp đến bờ bên kia (tức sáu ba-la-mật-đa) để làm lợi ích cho họ. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nương vào các tĩnh lự mà khởi các thần thông thù thắng, đi từ cõi Phật này đến cõi Phật khác, gần gũi cúng dường chư Phật Thế Tôn, thưa hỏi về bản tính và hình tướng sâu xa của các pháp, siêng năng khơi phát căn lành thù thắng. Đem căn lành này, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tinh tấn ba-la-mật-đa mà thu nhiếp tĩnh lự ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tinh tấn ba-la-mật-đa, không thấy tên gọi, sự việc, bản tính hay hình tướng của bố thí cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; không thấy tên gọi, sự việc, bản tính hay hình tướng của bốn niệm trụ (bốn phép quán: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp) cho đến tám chi thánh đạo (tám con đường chân chính: thấy biết đúng, suy nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng); cho đến không thấy tên gọi, sự việc, bản tính hay hình tướng của Nhất thiết trí trí; cũng không thấy tên gọi, sự việc, bản tính hay hình tướng của tất cả các pháp. Đối với các pháp không khởi ý tưởng, không có chấp trước gì, nói sao làm được vậy. Lại đem căn lành của trí tuệ mầu nhiệm như thế, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tinh tấn ba-la-mật-đa mà thu nhiếp bát-nhã ba-la-mật-đa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tĩnh lự ba-la-mật-đa mà thu nhiếp bố thí cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tĩnh lự ba-la-mật-đa, đối với các hữu tình mà bố thí của cải và bố thí pháp: tức là lìa các dục và các pháp ác bất thiện, có tầm có tứ, có hỷ lạc sinh ra do xa lìa, nhập sơ tĩnh lự; nói rộng ra cho đến nhập diệt tưởng thọ định. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy với tâm không tán loạn mà giảng nói Chánh pháp cho các hữu tình, bố thí của cải và bố thí pháp. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thường tự mình bố thí của cải và pháp, cũng thường khuyên người khác bố thí của cải và pháp, thường khen ngợi đúng đắn pháp bố thí của cải và pháp, thường vui mừng tán thán những người bố thí của cải và pháp. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy giữ căn lành này, không cầu địa vị Thanh văn, Độc giác v.v., chỉ đem căn lành của sự bố thí như thế, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tĩnh lự ba-la-mật-đa mà thu nhiếp bố thí ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tĩnh lự ba-la-mật-đa, thọ trì tịnh giới, thường không khởi tâm đi kèm với tham lam, giận dữ, si mê, muốn hại; cũng không khởi tâm đi kèm với keo kiệt, ganh ghét, phá giới; mà chỉ thường khởi tác ý tương ứng với Nhất thiết trí trí. Lại đem căn lành của tịnh giới như thế, không cầu địa vị Thanh văn, Độc giác v.v., cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tĩnh lự ba-la-mật-đa mà thu nhiếp tịnh giới ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tĩnh lự ba-la-mật-đa mà tu hành an nhẫn, quán sắc như đám bọt nước, quán thọ như bong bóng nổi, quán tưởng như ảo ảnh nắng (bóng nắng dợn như nước giữa đồng), quán hành như cây chuối (thân rỗng, không có lõi), quán thức như trò ảo thuật. Khi quán như thế, ý tưởng rằng năm thủ uẩn (năm nhóm sắc, thọ, tưởng, hành, thức bị con người bám chấp là "ta") không bền chắc thường hiện ra trước mắt. Lại nghĩ rằng: "Các pháp đều là không, lìa ngã và ngã sở (cái "ta" và cái "của ta"). Sắc là sắc của ai? Thọ là thọ của ai? Tưởng là tưởng của ai? Hành là hành của ai? Thức là thức của ai?" Khi quán như thế lại nghĩ rằng: "Các pháp đều là không, không có ngã và ngã sở. Ai là kẻ chặt chém? Ai là người bị chặt chém? Ai là kẻ mắng chửi? Ai là người bị mắng chửi? Ai ở trong đó mà nên khởi giận dữ?" Bồ-tát nương vào tĩnh lự như thế, khi quán sát kỹ càng thì có thể đầy đủ an nhẫn. Lại đem căn lành của an nhẫn như thế, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tĩnh lự ba-la-mật-đa mà thu nhiếp an nhẫn ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tĩnh lự ba-la-mật-đa, phát khởi siêng năng tinh tấn, lìa các dục và các pháp ác bất thiện, có tầm có tứ, có hỷ lạc sinh ra do xa lìa, nhập sơ tĩnh lự; nói rộng ra cho đến nhập tĩnh lự thứ tư. Khi Bồ-tát tu tĩnh lự như thế, đối với các tĩnh lự và các chi phần của tĩnh lự đều không nắm lấy hình tướng, phát khởi đủ loại thần cảnh trí thông (năng lực biến hóa, đi lại tự tại), có thể làm vô biên việc thần biến lớn lao. Hoặc phát khởi thiên nhĩ trí thông (năng lực tai trời), sáng tỏ thanh tịnh, vượt hơn tai của người và trời, có thể nghe đúng như thật đủ loại âm thanh của các loài có tình thức và không có tình thức trong mười phương thế giới. Hoặc phát khởi tha tâm trí thông (năng lực biết tâm người khác), có thể biết đúng như thật tâm và tâm sở của các hữu tình khác trong mười phương thế giới. Hoặc phát khởi túc trụ trí thông (năng lực nhớ biết các đời trước), nhớ biết đúng như thật các việc đời trước của vô lượng hữu tình trong mười phương thế giới. Hoặc phát khởi thiên nhãn trí thông (năng lực mắt trời), sáng tỏ thanh tịnh, vượt hơn mắt của người và trời, có thể thấy đúng như thật đủ loại hình sắc của các loài có tình thức và không có tình thức trong mười phương thế giới, cho đến nghiệp và quả báo của họ đều biết đúng như thật. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú trong năm thần thông thanh tịnh này, đi từ cõi Phật này đến cõi Phật khác, gần gũi cúng dường chư Phật Thế Tôn, thưa hỏi Như Lai về nghĩa lý sâu xa của pháp, gieo trồng vô lượng căn lành chân thật thanh tịnh, giáo hóa chúng sinh cho thuần thục, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật, siêng tu đủ loại hạnh thù thắng của Bồ-tát. Đem căn lành này, không cầu quả ba cõi và Nhị thừa, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tĩnh lự ba-la-mật-đa mà thu nhiếp tinh tấn ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tĩnh lự ba-la-mật-đa, quán sắc uẩn cho đến thức uẩn là không thể nắm bắt; nói rộng ra cho đến quán Nhất thiết trí trí cũng không thể nắm bắt; quán cõi hữu vi không thể nắm bắt, quán cõi vô vi cũng không thể nắm bắt. Như thế, Bồ-tát quán tất cả các pháp vì không thể nắm bắt nên không có làm, không có tạo; vì không có làm, không có tạo nên không sinh không diệt; vì không sinh không diệt nên không lấy không bỏ; vì không lấy không bỏ nên rốt ráo thanh tịnh, thường còn không biến đổi. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp, dù chư Phật ra đời hay không ra đời, vẫn an trụ nơi pháp tính, pháp giới, pháp trụ (bản tính chân thật, cảnh giới chân thật và sự an trụ thường hằng của các pháp), không sinh không diệt, thường không biến đổi. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy tâm thường không tán loạn, luôn luôn an trú trong tác ý tương ứng với Nhất thiết trí trí, quán sát đúng như thật rằng bản tính của tất cả các pháp hoàn toàn không có gì. Lại đem căn lành của trí tuệ mầu nhiệm như thế, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tĩnh lự ba-la-mật-đa mà thu nhiếp bát-nhã ba-la-mật-đa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bát-nhã ba-la-mật-đa mà thu nhiếp bố thí cho đến tĩnh lự ba-la-mật-đa như thế nào?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bát-nhã ba-la-mật-đa thì quán tất cả các pháp là không, không có gì cả."

 Cụ thọ Thiện Hiện liền thưa Phật: "Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bát-nhã ba-la-mật-đa quán tất cả các pháp là không, không có gì cả như thế nào?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bát-nhã ba-la-mật-đa quán nội không (sự trống rỗng, không có tự thể của các giác quan bên trong như mắt, tai...), mà tính của nội không cũng không thể nắm bắt. Quán ngoại không (sự trống rỗng của các đối tượng bên ngoài như hình sắc, âm thanh...), mà tính của ngoại không cũng không thể nắm bắt. Quán nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều trống rỗng), mà tính của nội ngoại không cũng không thể nắm bắt. Quán đại không (mười phương rộng lớn cũng trống rỗng), mà tính của đại không cũng không thể nắm bắt. Quán không không (chính cái "không" cũng là không), mà tính của không không cũng không thể nắm bắt. Quán thắng nghĩa không (chân lý tối thượng, tức Niết-bàn, cũng là không), mà tính của thắng nghĩa không cũng không thể nắm bắt. Quán hữu vi không (các pháp hữu vi là không), mà tính của hữu vi không cũng không thể nắm bắt. Quán vô vi không (các pháp vô vi là không), mà tính của vô vi không cũng không thể nắm bắt. Quán tất cánh không (rốt ráo là không), mà tính của tất cánh không cũng không thể nắm bắt. Quán vô tế không (không có khởi đầu, không có kết thúc, cũng là không), mà tính của vô tế không cũng không thể nắm bắt. Quán vô tán không (không có gì bị rời bỏ, phân tán, cũng là không), mà tính của vô tán không cũng không thể nắm bắt. Quán bản tính không (bản tính các pháp vốn là không), mà tính của bản tính không cũng không thể nắm bắt. Quán tướng không (đặc tính riêng và đặc tính chung của các pháp đều là không), mà tính của tướng không cũng không thể nắm bắt. Quán nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều là không), mà tính của nhất thiết pháp không cũng không thể nắm bắt.

 Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú trong mười bốn tính Không như thế, không nắm bắt được sắc là không hay chẳng không, không nắm bắt được thọ, tưởng, hành, thức là không hay chẳng không; nói rộng ra cho đến không nắm bắt được Nhất thiết trí trí là không hay chẳng không; không nắm bắt được cõi hữu vi là không hay chẳng không, không nắm bắt được cõi vô vi là không hay chẳng không.

 Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú trong bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với tất cả những gì đem bố thí cho các hữu tình, dù là thức ăn, thức uống hay các vật dụng khác, đều quán là không; người bố thí, vật được bố thí, phước của bố thí, quả của bố thí, tất cả như thế cũng đều quán là không. Bồ-tát khi ấy do an trú trong phép quán không, nên sự đắm luyến và keo kiệt đều không có chỗ để khởi lên. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, từ khi mới phát tâm cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề mầu nhiệm, những phân biệt như thế đều không khởi lên. Như chư Như Lai, Ứng cúng, Chánh đẳng giác (các danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như, bậc đáng được cúng dường, bậc giác ngộ chân chính trọn khắp) không lúc nào khởi lên dù chỉ trong chốc lát tâm đắm luyến hay tâm keo kiệt; Bồ-tát Ma-ha-tát này cũng như thế, tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì tâm đắm luyến, tâm keo kiệt đều vĩnh viễn không khởi lên.

 Thiện Hiện nên biết! Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là thầy của các Bồ-tát Ma-ha-tát, có thể khiến các Bồ-tát Ma-ha-tát không khởi bất cứ sự phân biệt vọng tưởng nào, mọi sự bố thí đều không vướng mắc. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đem căn lành này, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bát-nhã ba-la-mật-đa mà thu nhiếp bố thí ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bát-nhã ba-la-mật-đa mà thọ trì tịnh giới, thì tất cả tâm cầu quả Thanh văn, Độc giác v.v. đều không có chỗ để khởi lên. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy quán các địa vị Thanh văn, Độc giác v.v. đều không thể nắm bắt, tâm hồi hướng về các địa vị ấy cũng không thể nắm bắt, luật nghi của thân và lời nói hồi hướng về các địa vị ấy cũng không thể nắm bắt. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú trong bát-nhã ba-la-mật-đa, từ khi mới phát tâm cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề mầu nhiệm, trong khoảng thời gian ấy tự mình xa lìa việc giết hại sinh mạng cho đến tà kiến, cũng khuyên người khác xa lìa việc giết hại sinh mạng cho đến tà kiến, khen ngợi một cách đúng đắn pháp xa lìa việc giết hại sinh mạng cho đến tà kiến, vui mừng tán thán những người xa lìa việc giết hại sinh mạng cho đến tà kiến. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đem căn lành sinh ra từ tịnh giới này, không cầu quả của Nhị thừa và ba cõi, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bát-nhã ba-la-mật-đa mà thu nhiếp tịnh giới ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bát-nhã ba-la-mật-đa thì khởi tùy thuận nhẫn (sự chấp nhận, thuận theo chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt). Được nhẫn này rồi, thường nghĩ rằng: "Trong tất cả các pháp, không có một pháp nào là khởi lên hay diệt mất, là sinh ra hay già đi, là bệnh hay chết, là kẻ mắng chửi hay người bị mắng chửi, là kẻ phỉ báng hay người bị phỉ báng, là kẻ cắt xẻo, chém đâm, đánh trói, quấy nhiễu, làm hại hay người bị cắt xẻo, chém đâm, đánh trói. Tất cả như thế, bản tính và hình tướng đều là không, không nên ở trong đó mà vọng tưởng phân biệt." Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ được nhẫn này, nên từ khi mới phát tâm cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề mầu nhiệm, trong khoảng thời gian ấy, giả sử tất cả các loài hữu tình đều đến quở trách, chê bai, phỉ báng, lăng nhục, dùng dao gậy, ngói đá, cục đất v.v. mà làm hại, đánh ném, cắt xẻo, chém đâm, cho đến phân rã các đốt thân thể, thì khi ấy tâm Bồ-tát không đổi khác, chỉ nghĩ rằng: "Thật lạ lùng thay! Trong bản tính của các pháp hoàn toàn không có những việc quở trách, chê bai, phỉ báng, lăng nhục, làm hại v.v., thế mà các hữu tình vọng tưởng phân biệt, cho là có thật, nên phát khởi đủ loại phiền não và nghiệp ác, đời này và đời sau phải chịu các khổ não." Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đem căn lành này, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bát-nhã ba-la-mật-đa mà thu nhiếp an nhẫn ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bát-nhã ba-la-mật-đa, dũng mãnh tinh tấn giảng nói Chánh pháp cho các hữu tình, khiến họ an trú trong bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa, hoặc khiến an trú trong bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo, hoặc khiến an trú trong các công đức khác. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thành tựu đủ loại phương tiện thiện xảo, thân và tâm tinh tấn, dùng sức thần thông đi đến chỗ các hữu tình ở một thế giới, hoặc mười, một trăm, cho đến vô lượng vô biên thế giới, giảng nói Chánh pháp, dùng phương tiện giáo hóa dẫn dắt, khiến họ an trú ở quả Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, hoặc khiến an trú ở sự giác ngộ của Độc giác, hoặc khiến chứng được Nhất thiết trí trí. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy tuy làm việc này mà không trụ ở cõi hữu vi, cũng không trụ ở cõi vô vi. Lại đem căn lành của sự tinh tấn như thế, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bát-nhã ba-la-mật-đa mà thu nhiếp tinh tấn ba-la-mật-đa.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bát-nhã ba-la-mật-đa, thì trừ các định của chư Phật ra, đối với tất cả các định thù thắng khác của Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát đều có thể tự tại tùy ý nhập vào và xuất ra. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú trong các định thù thắng tự tại của Bồ-tát, đối với tám giải thoát (tám tầng thiền quán giúp thoát khỏi sự trói buộc của các cõi) đều có thể tự tại nhập vào và xuất ra theo chiều thuận và chiều nghịch, tức là từ giải thoát "tự thân có sắc mà quán các sắc" cho đến giải thoát "diệt tưởng thọ". Bồ-tát Ma-ha-tát ấy lại đối với chín thứ lớp định (chín tầng định nhập liên tiếp theo thứ tự, không xen tâm khác vào), dù nghịch hay thuận đều tự tại nhập vào và xuất ra, tức là bốn tĩnh lự, bốn vô lượng (từ, bi, hỷ, xả), bốn định vô sắc (bốn tầng định của cõi Vô sắc, nơi không còn hình sắc) và diệt tưởng thọ định. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đối với tám giải thoát và chín thứ lớp định, nhập xuất thuận nghịch đã khéo thuần thục rồi, thì có thể nhập tam-ma-địa (định, trạng thái tâm chuyên chú vững lặng) Sư tử tần thân (như sư tử vươn mình duỗi người, uy thế tự tại) của Bồ-tát Ma-ha-tát.

 Thế nào gọi là tam-ma-địa Sư tử tần thân của Bồ-tát Ma-ha-tát? Tức là Bồ-tát Ma-ha-tát lìa các dục và các pháp ác bất thiện, có tầm có tứ, có hỷ lạc sinh ra do xa lìa, nhập sơ tĩnh lự; theo thứ tự cho đến vượt qua tất cả Phi tưởng phi phi tưởng xứ (tầng định cao nhất của cõi Vô sắc, nơi chẳng phải có tưởng, chẳng phải không có tưởng) mà nhập diệt tưởng thọ định. Lại từ diệt tưởng thọ định xuất ra, trở lại nhập Phi tưởng phi phi tưởng xứ định, theo thứ tự cho đến nhập sơ tĩnh lự. Đó là tam-ma-địa Sư tử tần thân của Bồ-tát Ma-ha-tát.

 Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đối với tam-ma-địa Sư tử tần thân đã khéo thuần thục rồi, lại nhập tam-ma-địa Tập tán (định gom lại rồi buông ra, nhập xuất xen kẽ các tầng định) của Bồ-tát Ma-ha-tát. Thế nào gọi là tam-ma-địa Tập tán của Bồ-tát Ma-ha-tát? Tức là Bồ-tát Ma-ha-tát lìa các dục và các pháp ác bất thiện, có tầm có tứ, có hỷ lạc sinh ra do xa lìa, nhập sơ tĩnh lự; từ sơ tĩnh lự xuất ra, theo thứ tự cho đến nhập diệt tưởng thọ định. Từ diệt tưởng thọ định xuất ra, nhập sơ tĩnh lự. Từ sơ tĩnh lự xuất ra, nhập diệt tưởng thọ định. Từ diệt tưởng thọ định xuất ra, nhập tĩnh lự thứ hai. Từ tĩnh lự thứ hai xuất ra, nhập diệt tưởng thọ định. Từ diệt tưởng thọ định xuất ra, nhập tĩnh lự thứ ba. Từ tĩnh lự thứ ba xuất ra, nhập diệt tưởng thọ định. Từ diệt tưởng thọ định xuất ra, nhập tĩnh lự thứ tư. Từ tĩnh lự thứ tư xuất ra, nhập diệt tưởng thọ định. Từ diệt tưởng thọ định xuất ra, nhập Không vô biên xứ định. Từ Không vô biên xứ định xuất ra, nhập diệt tưởng thọ định. Từ diệt tưởng thọ định xuất ra, nhập Thức vô biên xứ định (tầng định quán tâm thức vô biên). Từ Thức vô biên xứ định xuất ra, nhập diệt tưởng thọ định. Từ diệt tưởng thọ định xuất ra, nhập Vô sở hữu xứ định (tầng định quán không có gì cả). Từ Vô sở hữu xứ định xuất ra, nhập diệt tưởng thọ định. Từ diệt tưởng thọ định xuất ra, nhập Phi tưởng phi phi tưởng xứ định. Từ Phi tưởng phi phi tưởng xứ định xuất ra, nhập diệt tưởng thọ định. Từ diệt tưởng thọ định xuất ra, lại nhập Phi tưởng phi phi tưởng xứ định.

 Từ Phi tưởng phi phi tưởng xứ định xuất ra, trụ ở tâm không định (tâm bình thường, không ở trong định). Từ tâm không định trở lại nhập diệt tưởng thọ định. Từ diệt tưởng thọ định xuất ra, trụ ở tâm không định. Từ tâm không định nhập Phi tưởng phi phi tưởng xứ định. Từ Phi tưởng phi phi tưởng xứ định xuất ra, trụ ở tâm không định. Từ tâm không định nhập Vô sở hữu xứ định. Từ Vô sở hữu xứ định xuất ra, trụ ở tâm không định. Từ tâm không định nhập Thức vô biên xứ định. Từ Thức vô biên xứ định xuất ra, trụ ở tâm không định. Từ tâm không định nhập Không vô biên xứ định. Từ Không vô biên xứ định xuất ra, trụ ở tâm không định. Từ tâm không định nhập tĩnh lự thứ tư. Từ tĩnh lự thứ tư xuất ra, trụ ở tâm không định. Từ tâm không định nhập tĩnh lự thứ ba. Từ tĩnh lự thứ ba xuất ra, trụ ở tâm không định. Từ tâm không định nhập tĩnh lự thứ hai. Từ tĩnh lự thứ hai xuất ra, trụ ở tâm không định. Từ tâm không định nhập sơ tĩnh lự. Từ sơ tĩnh lự xuất ra, trụ ở tâm không định. Đó là tam-ma-địa Tập tán của Bồ-tát Ma-ha-tát.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong tam-ma-địa Tập tán như thế, thì đạt được tính chân thật bình đẳng của tất cả các pháp. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy lại đem căn lành của tĩnh lự như thế, cùng chung bình đẳng với các hữu tình, hồi hướng về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế thì xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, hồi hướng về đâu, lấy gì để hồi hướng. Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong bát-nhã ba-la-mật-đa mà thu nhiếp tĩnh lự ba-la-mật-đa."

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm hai mươi ba.

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm mười bốn (?).

 Tam tạng Pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang (vị cao tăng đời Đường, Trung Quốc, từng sang Ấn Độ thỉnh kinh) vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video