Thiên 669 — Hội 3 · Phẩm 26 Phương tiện thiện xảo · phần 2

 Hội thứ ba, phẩm Phương tiện thiện xảo (phương tiện khéo léo: tài khéo dùng cách thích hợp để tu hành và cứu giúp chúng sinh mà không bị dính mắc), thứ hai mươi sáu, phần hai.

 Bấy giờ, cụ thọ (tiếng tôn xưng bậc tu hành đức hạnh, thọ mạng đầy đủ) Thiện Hiện (tức ngài Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về tánh Không) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật), các Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát: người phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh, đã tu hành lâu dài) thành tựu phương tiện thiện xảo như thế, từ khi phát khởi tâm hướng đến Vô thượng Chánh đẳng giác (sự giác ngộ tròn đầy, chân chính, bình đẳng, không gì cao hơn, tức quả vị Phật) đến nay đã bao lâu?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy phát khởi tâm hướng đến Vô thượng Chánh đẳng giác đến nay đã trải qua vô số trăm nghìn câu-chi (đơn vị số lớn, thường hiểu là mười triệu) na-dữu-đa (đơn vị số rất lớn, khoảng hàng trăm tỷ) kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài, không thể tính bằng năm tháng)."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu phương tiện thiện xảo như thế đã từng gần gũi, cúng dường bao nhiêu vị Phật?" Phật bảo Thiện Hiện: "Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đã từng gần gũi, cúng dường các Đức Phật nhiều như số cát sông Căng-già (tức sông Hằng ở Ấn Độ; 'số cát sông Hằng' ý nói nhiều không đếm xiết)."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu phương tiện thiện xảo như thế đã gieo trồng những thiện căn (gốc rễ điều lành: những việc thiện đã làm, như hạt giống sinh ra quả tốt về sau) vi diệu nào?" Phật bảo Thiện Hiện: "Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay, không có thiện căn nào do bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa dẫn sinh ra mà không siêng năng tu học cho được tròn đầy. Do nhân duyên ấy mà thành tựu phương tiện thiện xảo như thế."

 (Ba-la-mật-đa: nghĩa là "đến bờ bên kia", tức pháp tu đưa người từ bờ khổ đau, mê lầm sang bờ giải thoát, giác ngộ. Có sáu ba-la-mật-đa: bố thí — cho người khác của cải, giáo pháp, sự không sợ hãi; tịnh giới — giữ giới luật trong sạch; an nhẫn — nhẫn nhịn, chịu đựng; tinh tiến — siêng năng không lười; tĩnh lự — thiền định, giữ tâm lắng yên; bát-nhã — trí tuệ thấy rõ thật tướng của mọi sự vật.)

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu phương tiện thiện xảo như thế thật là hiếm có." Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Các Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu phương tiện thiện xảo như thế thật là hiếm có.

 Thiện Hiện nên biết: ví như vầng mặt trời, mặt trăng đi khắp, chiếu soi bốn đại châu (bốn châu lục lớn quanh núi Tu-di theo vũ trụ quan Phật giáo, nơi chúng sinh cư trú), làm nên mọi công việc; mọi loài có tình thức và không có tình thức ở trong đó đều nương theo sức mạnh của ánh sáng ấy mà vận hành, mỗi loài làm xong việc của mình. Cũng như thế, bát-nhã ba-la-mật-đa chiếu soi năm ba-la-mật-đa còn lại, làm nên mọi công việc; năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. nương theo sức mạnh của bát-nhã ba-la-mật-đa mà vận hành, mỗi pháp làm xong việc của mình.

 Thiện Hiện nên biết: năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. đều nhờ được bát-nhã ba-la-mật-đa nhiếp thọ (thâu nhận, che chở, nâng đỡ) nên mới được gọi là ba-la-mật-đa. Như vua Chuyển luân (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chánh pháp, có bánh xe báu dẫn đường) nếu không có bảy báu (bảy thứ báu vật của vua Chuyển luân: bánh xe báu, voi báu, ngựa báu, ngọc báu, người nữ báu, quan giữ kho báu, tướng quân báu) thì không gọi là vua Chuyển luân, phải có đủ bảy báu mới gọi là vua Chuyển luân. Năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. cũng như vậy: nếu lìa bát-nhã ba-la-mật-đa thì không được gọi là ba-la-mật-đa; phải nhờ được bát-nhã ba-la-mật-đa nhiếp thọ mới được gọi là ba-la-mật-đa.

 Thiện Hiện nên biết: như có người phụ nữ dung mạo đoan trang, giàu có lớn, nếu không có người chồng mạnh mẽ che chở thì dễ bị kẻ xấu lăng nhục; nếu có người chồng mạnh mẽ che chở thì không bị kẻ xấu lăng nhục. Năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. cũng như vậy: nếu không có sức bát-nhã ba-la-mật-đa che chở thì dễ bị thiên ma (ma vương ở cõi trời, chuyên phá hoại người tu hành) và quyến thuộc (bè đảng, tùy tùng) của chúng phá hỏng; nếu có sức bát-nhã ba-la-mật-đa che chở thì tất cả thiên ma và quyến thuộc của chúng đều không thể phá hỏng.

 Thiện Hiện nên biết: như vị tướng quân dũng mãnh, rành rẽ binh pháp, chuẩn bị đầy đủ các thứ áo giáp, binh khí vững chắc, thì kẻ thù nước láng giềng không thể làm hại. Năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. cũng như vậy: không lìa bát-nhã ba-la-mật-đa thì quyến thuộc của thiên ma, những kẻ tăng thượng mạn (người chưa chứng đắc mà tự cho mình đã chứng đắc, sinh lòng kiêu ngạo), cho đến những kẻ Bồ-tát chiên-đà-la (chiên-đà-la vốn là giai cấp hạ tiện nhất ở Ấn Độ xưa; ở đây chỉ những kẻ mang danh Bồ-tát mà làm việc xấu ác, phá hoại đạo) đều không thể phá hoại.

 Thiện Hiện nên biết: như các tiểu vương ở châu Thiệm-bộ (châu lục phía nam núi Tu-di, nơi loài người chúng ta ở) theo thời tiết đến chầu hầu vua Chuyển luân thánh vương, nương nơi vua Chuyển luân mà được đi đến những nơi tốt đẹp. Năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. cũng như vậy: theo giúp bát-nhã ba-la-mật-đa, nhờ sức mạnh của bát-nhã dẫn dắt nên mau đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột của Phật).

 Thiện Hiện nên biết: như các dòng nước ở phía đông châu Thiệm-bộ không dòng nào không chảy về sông lớn Căng-già, rồi theo sông Căng-già chảy vào biển cả. Năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. cũng như vậy: đều nhờ được bát-nhã ba-la-mật-đa thâu nhận dẫn dắt nên có thể đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.

 Thiện Hiện nên biết: như tay phải của người ta làm được nhiều việc, cũng như thế, bát-nhã ba-la-mật-đa có thể dẫn sinh tất cả các pháp lành thù thắng. Thiện Hiện nên biết: như tay trái của người ta làm việc không thuận tiện, cũng như thế, năm ba-la-mật-đa trước không thể dẫn sinh các pháp lành thù thắng.

 Thiện Hiện nên biết: ví như các dòng nước, dù lớn hay nhỏ, hễ chảy vào biển cả thì đều cùng một vị mặn. Năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. cũng như vậy: phải đi vào bát-nhã ba-la-mật-đa thì mới có thể chứng được Nhất thiết trí trí (trí tuệ của Phật, biết trọn vẹn tất cả mọi sự vật, mọi phương diện, là trí cao nhất trong các loại trí), do đó được gọi là 'đến bờ bên kia'.

 Thiện Hiện nên biết: như vua Chuyển luân khi muốn đi đâu thì bốn đạo quân (quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ) theo hầu, bánh xe báu đi trước. Khi vua cùng bốn đạo quân nghĩ muốn ăn uống thì bánh xe liền dừng lại; ăn uống xong, vua nghĩ muốn đi thì bánh xe liền đi tới. Bánh xe đi hay dừng đều theo ý vua; đến được nơi muốn đến thì không đi tới nữa. Năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. cũng như vậy: cùng với các pháp lành muốn hướng đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề thì phải nhờ bát-nhã ba-la-mật-đa làm người dẫn đường; đi hay dừng đều theo nhau, không rời bỏ nhau; khi đến quả Phật rồi thì không tiến nữa.

 Thiện Hiện nên biết: như vua Chuyển luân có đủ bảy báu, khi muốn đi đến đâu thì bốn đạo quân và bảy báu theo trước theo sau hầu hạ. Lúc ấy bánh xe báu tuy đi trước nhất nhưng không phân biệt trước sau. Cũng như thế, năm ba-la-mật-đa trước cùng với các pháp lành muốn hướng đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề thì nhất định lấy bát-nhã ba-la-mật-đa làm người dẫn đường. Nhưng bát-nhã ba-la-mật-đa này không nghĩ rằng: 'Ta dẫn đầu năm ba-la-mật-đa trước, chúng đi theo ta.' Năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. cũng không nghĩ rằng: 'Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đi trước chúng ta, chúng ta đi theo nó.'

 Vì sao vậy? Vì sáu ba-la-mật-đa như thế và tất cả các pháp, tự tánh (bản chất tự có) đều trơ lì, không tự làm được gì, không có chủ tể, giả dối không thật, trống rỗng không có gì, không có tướng tự tại. Ví như ánh nắng dợn (ảo ảnh như nước trên mặt đất lúc trời nắng), bóng sáng, trăng trong nước, trò huyễn thuật, giấc mộng v.v., trong đó đều không có sự phân biệt, tác dụng hay thể tướng chân thật nào."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu tự tánh của tất cả các pháp đều là không, hoàn toàn không có thể tướng và tác dụng chân thật, thì các Bồ-tát Ma-ha-tát làm sao tu học sáu ba-la-mật-đa như bố thí v.v. mà có thể chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi siêng tu học sáu ba-la-mật-đa này thường nghĩ rằng: 'Các hữu tình (chúng sinh có tình thức) trong thế gian tâm luôn điên đảo, chìm đắm trong khổ sinh tử, không tự thoát ra được. Nếu ta không tu các hạnh thù thắng khéo léo thì không thể cứu vớt họ khỏi khổ sinh tử. Ta nên vì các loài hữu tình ấy mà siêng tu phương tiện thiện xảo của bố thí cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa, mau đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, cứu vớt các hữu tình khỏi khổ lớn sinh tử.'

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nghĩ như vậy rồi, vì các hữu tình mà xả bỏ những vật trong thân (như thân thể, tay chân) và ngoài thân (như của cải). Xả rồi lại suy nghĩ thế này: 'Ta đối với vật này hoàn toàn không có gì xả bỏ cả. Vì sao? Vì những vật trong thân, ngoài thân này tự tánh đều không, không thể xả thí được, cũng không chỉ thuộc về riêng ta.' Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy do quán xét như vậy mà tu hành bố thí ba-la-mật-đa, mau được tròn đầy, nhanh chóng chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì các hữu tình mà trọn không phạm giới. Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thường nghĩ thế này: 'Ta vì hữu tình mà cầu đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, nhất định không nên giết hại mạng chúng sinh, cho đến không nên có tà kiến (thấy biết sai lệch); cũng nhất định không nên cầu cảnh dục lạc tốt đẹp và các niềm vui cõi trời; cũng nhất định không nên cầu địa vị Nhị thừa (hai hàng Thanh văn và Độc giác, chỉ lo tự giải thoát cho riêng mình) để chỉ tự mình giải thoát.' Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy do quán xét như vậy mà tu hành tịnh giới ba-la-mật-đa, mau được tròn đầy, nhanh chóng chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì các hữu tình mà không nổi giận hờn. Giả sử thường bị phỉ báng, lăng nhục, bị chặt xẻ tay chân thân thể, chịu mọi khổ não, cũng không khởi một niệm tâm ác. Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy quán xét mọi âm thanh như tiếng vọng trong hang, mọi hình sắc như đám bọt nước, không nên ở trong đó mà sinh lòng giận hờn sai lầm. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy do quán xét như vậy mà tu hành an nhẫn ba-la-mật-đa, mau được tròn đầy, nhanh chóng chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì các hữu tình mà siêng cầu pháp lành, cho đến khi đạt Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, trong suốt khoảng thời gian ấy luôn không lười biếng. Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thường nghĩ thế này: 'Nếu ta lười biếng thì không thể cứu vớt tất cả hữu tình, khiến họ xa lìa khổ lớn sinh tử, cũng không thể đạt được Nhất thiết trí trí.' Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy do quán xét như vậy mà tu hành tinh tiến ba-la-mật-đa, mau được tròn đầy, nhanh chóng chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì các hữu tình mà siêng tu thiền định thù thắng, cho đến khi đạt Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, trọn không khởi tâm tán loạn, dao động như tham, sân, si v.v. Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thường nghĩ thế này: 'Nếu ta khởi tâm tán loạn, dao động như tham, sân, si v.v. thì không thể làm xong việc lợi ích cho người khác, cũng không thể chứng quả Phật mình mong cầu.' Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy do quán xét như vậy mà tu hành tĩnh lự ba-la-mật-đa, mau được tròn đầy, nhanh chóng chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì các hữu tình mà không lìa bát-nhã ba-la-mật-đa, cho đến khi đạt Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, luôn siêng tu học trí tuệ vi diệu thù thắng. Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thường nghĩ thế này: 'Nếu lìa bát-nhã ba-la-mật-đa thì không thể làm cho các hữu tình được thành thục (chín muồi, đủ điều kiện để giác ngộ), cũng không thể chứng Vô thượng Bồ-đề.' Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy do quán xét như vậy mà tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa, mau được tròn đầy, nhanh chóng chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.

 Do nhân duyên ấy, tuy tự tánh của tất cả các pháp đều không, hoàn toàn không có thể tướng và tác dụng chân thật, nhưng chúng Bồ-tát Ma-ha-tát vẫn siêng tu sáu ba-la-mật-đa và chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu sáu ba-la-mật-đa này không có tính sai khác, đều được bát-nhã ba-la-mật-đa nhiếp thọ, thì làm sao có thể nói bát-nhã ba-la-mật-đa đối với năm ba-la-mật-đa kia là bậc nhất, là thù thắng, là đáng tôn, là cao, là tốt đẹp, là vi diệu, là trên, là không gì trên?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Sáu ba-la-mật-đa như bố thí v.v. không có tính sai khác, đều được bát-nhã ba-la-mật-đa nhiếp thọ. Nếu không có bát-nhã ba-la-mật-đa thì năm pháp như bố thí v.v. không được gọi là ba-la-mật-đa; phải nương bát-nhã ba-la-mật-đa thì năm pháp như bố thí v.v. mới được gọi là ba-la-mật-đa.

 Thiện Hiện nên biết: như các loài hữu tình tuy có thân sắc khác nhau đủ loại, nhưng nếu đến gần núi chúa Diệu Cao (tức núi Tu-di, ngọn núi trung tâm của thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo, làm bằng các thứ báu) thì đều cùng một màu. Cũng như thế, năm ba-la-mật-đa trước tuy có đủ loại phẩm loại sai khác, nhưng vì được bát-nhã ba-la-mật-đa nhiếp thọ, đều nhờ bát-nhã ba-la-mật-đa mà tu thành tròn đầy, nên đều đi vào bát-nhã ba-la-mật-đa, không thể đặt ra tên gọi sai khác.

 Lại nữa, năm ba-la-mật-đa trước nương tựa nơi bát-nhã ba-la-mật-đa mới có thể chứng được Nhất thiết trí trí, mới được gọi là 'đến bờ bên kia'. Cho nên sáu ba-la-mật-đa đều cùng một vị, tánh không sai khác, không thể đặt ra rằng đây là bố thí, cho đến đây là bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Vì sáu ba-la-mật-đa như thế đều có thể chứng được Nhất thiết trí trí, đều có thể đến bờ bên kia, tánh không sai khác. Do nhân duyên ấy, sáu pháp như bố thí v.v. không thể đặt ra tên gọi khác nhau."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Ba-la-mật-đa và tất cả các pháp, nếu theo nghĩa chân thật thì đều không có sự sai khác đây kia, hơn kém. Vì duyên cớ gì mà nói bát-nhã ba-la-mật-đa đối với năm ba-la-mật-đa kia là bậc nhất, là thù thắng, là đáng tôn, là cao, là tốt đẹp, là vi diệu, là trên, là không gì trên?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Nếu theo nghĩa chân thật thì ba-la-mật-đa và tất cả các pháp đều không có sự sai khác đây kia, hơn kém. Chỉ là nương theo cách nói năng và tác dụng của thế tục (cách hiểu thông thường của thế gian, đối lại với chân lý tuyệt đối) mà nói có sự sai khác đây kia, hơn kém, và đặt ra bố thí cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa, là để cứu độ các loài hữu tình thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết thuộc tác dụng thế tục. Nhưng sinh, già, bệnh, chết của các hữu tình đều không có thật, chỉ là đặt ra giả tạm. Vì sao vậy? Vì hữu tình không có thật, nên biết các pháp cũng không có gì. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thấu suốt tất cả các pháp hoàn toàn không có gì, nên có thể cứu vớt hữu tình khỏi sinh, già, bệnh, chết thuộc tác dụng thế tục. Do đó mà nói bát-nhã ba-la-mật-đa đối với năm ba-la-mật-đa kia là bậc nhất, là thù thắng, là đáng tôn, là cao, là tốt đẹp, là vi diệu, là trên, là không gì trên.

 Thiện Hiện nên biết: như người nữ báu của vua Chuyển luân, trong hàng nữ giới loài người là bậc nhất, là thù thắng, là đáng tôn, là cao, là tốt đẹp, là vi diệu, là trên, là không gì trên. Cũng như thế, bát-nhã ba-la-mật-đa đối với năm ba-la-mật-đa trước là bậc nhất, là thù thắng, là đáng tôn, là cao, là tốt đẹp, là vi diệu, là trên, là không gì trên."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như, tức từ chân lý mà đến) vì duyên cớ gì chỉ nhiều lần khen ngợi rằng bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đối với các ba-la-mật-đa như bố thí v.v. là bậc nhất, là thù thắng, là đáng tôn, là cao, là tốt đẹp, là vi diệu, là trên, là không gì trên?" Phật bảo Thiện Hiện: "Vì bát-nhã ba-la-mật-đa này có thể nhiếp thọ khắp tất cả các pháp lành, hòa hợp chúng cùng đi vào Nhất thiết trí trí, an trụ không lay động, vì lấy vô sở đắc (không có gì để nắm bắt, không chấp có cái được, cái đạt) làm phương tiện."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với các pháp lành có nắm lấy hay bỏ đi không?" Phật đáp: "Không. Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với tất cả các pháp không nắm lấy, không bỏ đi. Vì sao vậy? Vì tự tánh của tất cả các pháp đều là không, hoàn toàn không thể nắm lấy, không thể bỏ đi."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với những pháp nào mà không nắm lấy, không bỏ đi?" Phật bảo Thiện Hiện: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với sắc (hình chất vật lý, thân thể và vật chất) cho đến Nhất thiết trí trí đều không nắm lấy, không bỏ đi."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế làm sao đối với sắc, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí, mà không nắm lấy, không bỏ đi?" Phật bảo Thiện Hiện: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế không suy nghĩ về sắc, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí; vì thế đối với sắc, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí, không nắm lấy, không bỏ đi."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Làm sao bát-nhã ba-la-mật-đa không suy nghĩ về sắc, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí?" Phật bảo Thiện Hiện: "Vì bát-nhã ba-la-mật-đa này đối với sắc cho đến Nhất thiết trí trí không suy nghĩ về mọi tướng trạng, cũng không suy nghĩ về mọi sở duyên (đối tượng mà tâm hướng đến, nhận biết), vì thế đối với sắc, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí, đều không suy nghĩ."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không suy nghĩ về sắc, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí, thì làm sao tăng trưởng thiện căn đã gieo? Nếu không tăng trưởng thiện căn đã gieo thì làm sao viên mãn ba-la-mật-đa? Nếu không viên mãn ba-la-mật-đa thì làm sao chứng được Nhất thiết trí trí?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không suy nghĩ về sắc, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tăng trưởng thiện căn đã gieo; vì thiện căn đã gieo được tăng trưởng nên liền có thể viên mãn ba-la-mật-đa; vì ba-la-mật-đa được viên mãn nên liền có thể chứng được Nhất thiết trí trí. Vì sao vậy? Vì các Bồ-tát Ma-ha-tát phải đối với các sắc, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí, có thể không suy nghĩ, thì mới có thể tu đầy đủ các hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Vì nhân duyên gì mà các Bồ-tát Ma-ha-tát phải đối với các sắc, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí, có thể không suy nghĩ, thì mới có thể tu đầy đủ các hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát nếu suy nghĩ về sắc, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí, thì có chỗ sở đắc (có cái để nắm bắt, chấp là thật có); vì có chỗ sở đắc nên liền dính mắc vào ba cõi (cõi Dục — nơi chúng sinh còn ham muốn dục lạc; cõi Sắc — nơi đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế; cõi Vô sắc — nơi không còn thân hình, chỉ còn tâm thức); nếu dính mắc vào ba cõi thì không thể tu đầy đủ các hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không suy nghĩ về sắc, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí, thì không có chỗ sở đắc; vì không có chỗ sở đắc nên không dính mắc vào ba cõi; vì đối với ba cõi không sinh dính mắc nên liền có thể tu đầy đủ các hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.

 Cho nên, này Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn có thể tu đầy đủ các hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát, nhanh chóng chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, thì nên siêng tu học bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không nên suy nghĩ đắm nhiễm các pháp."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn siêng tu học bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì nên trụ vào đâu?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn siêng tu học bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì không nên trụ vào sắc, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Vì nhân duyên gì mà các Bồ-tát Ma-ha-tát muốn siêng tu học bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì không nên trụ vào sắc, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể siêng tu học bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì vì đối với tất cả các pháp không chấp trước, nên không nên trụ vào sắc, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí. Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không thấy có pháp nào có thể ở trong đó mà khởi chấp trước hay có thể an trụ. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát lấy sự không chấp trước và không an trụ làm phương tiện mà có thể siêng tu học bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa.

 Thiện Hiện nên biết: nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ thế này: 'Nếu có thể không chấp trước gì, không an trụ gì như thế mà tinh cần tu học bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là tu bát-nhã ba-la-mật-đa, đó là hành bát-nhã ba-la-mật-đa. Ta có thể không chấp trước gì, không an trụ gì như thế mà tinh cần tu học bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, đó là tu bát-nhã ba-la-mật-đa, đó là hành bát-nhã ba-la-mật-đa.' Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy do ý nghĩ như thế mà nắm lấy tướng, chấp trước, xa lìa bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu xa lìa bát-nhã ba-la-mật-đa thì xa lìa bố thí ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí.

 Vì sao vậy? Vì bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đối với tất cả các pháp không chấp trước gì; trong bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa không có người chấp trước và tính chấp trước. Vì sao vậy? Vì bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa hoàn toàn không có tự tánh nào để có thể chấp trước vào các pháp. Cho nên, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì đối với tất cả các pháp và đối với bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đều không chấp trước.

 Thiện Hiện nên biết: nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà khởi ý tưởng thế này: 'Đây là bát-nhã ba-la-mật-đa; ta hành bát-nhã ba-la-mật-đa, tức là hành khắp thật tướng (bộ mặt chân thật, bản chất đích thực) của các pháp', thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy do khởi ý tưởng này mà liền thối lui khỏi bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu thối lui khỏi bát-nhã ba-la-mật-đa thì thối lui khỏi bố thí ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí. Vì sao vậy? Vì bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa là gốc rễ của tất cả các loại bạch pháp (pháp trong trắng, tức các pháp lành). Nếu thối lui khỏi bát-nhã ba-la-mật-đa thì là thối mất tất cả bạch pháp.

 Thiện Hiện nên biết: nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ thế này: 'Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa nhiếp thọ bố thí ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí', thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thối mất bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu thối mất bát-nhã ba-la-mật-đa thì không thể nhiếp thọ bố thí ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí. Vì sao vậy? Vì không phải lìa bát-nhã ba-la-mật-đa mà có thể nhiếp thọ khắp các pháp Bồ-đề phần (các pháp tu giúp đạt giác ngộ, thường kể ba mươi bảy phẩm trợ đạo) và có thể chứng được Nhất thiết trí trí.

 Thiện Hiện nên biết: nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ thế này: 'An trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa thì đối với Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề nhất định được thọ ký (lời Phật báo trước rằng người ấy sẽ thành Phật vào thời nào, hiệu là gì)', thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy do nghĩ như vậy mà thối mất bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu thối mất bát-nhã ba-la-mật-đa thì đối với Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề không xứng được thọ ký. Vì sao vậy? Vì không phải lìa bát-nhã ba-la-mật-đa mà có thể được thọ ký về Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.

 Thiện Hiện nên biết: nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ thế này: 'An trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa thì có thể dẫn phát bố thí ba-la-mật-đa, cho đến có thể dẫn phát đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả (bốn tâm rộng lớn: thương yêu ban vui cho mọi loài; xót thương cứu khổ cho mọi loài; vui mừng khi người khác được an lạc; buông xả, bình đẳng, không thiên vị)', thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy do nghĩ như vậy mà thối mất bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu thối mất bát-nhã ba-la-mật-đa thì không thể dẫn phát bố thí ba-la-mật-đa, cho đến không thể dẫn phát đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả. Vì sao vậy? Vì không phải lìa bát-nhã ba-la-mật-đa mà có thể dẫn phát và an trụ các pháp thù thắng.

 Thiện Hiện nên biết: nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ thế này: 'Phật biết các pháp không có tướng nhiếp thọ, tự mình chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; được Bồ-đề rồi thì vì các hữu tình mà tuyên nói, chỉ bày thật tướng các pháp', thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy do nghĩ như vậy mà thối mất bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Vì sao vậy? Vì Như Lai đối với pháp không biết, không giác, không nói, không chỉ bày. Vì sao vậy? Vì thật tánh của các pháp không thể biết, không thể giác, không thể đặt ra; làm sao có thể có người biết, giác, nói, chỉ bày tất cả các pháp? Nếu nói thật có người biết, giác, nói, chỉ bày tất cả các pháp thì không có lẽ ấy."

 Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, các Bồ-tát Ma-ha-tát hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, làm sao để lìa được các lỗi lầm như thế?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà nghĩ thế này: 'Tất cả các pháp không có gì, không thể nắm bắt. Nếu pháp không có gì, không thể nắm bắt thì không có ai có thể hiện đẳng giác (chứng biết trực tiếp, trọn vẹn và bình đẳng), cũng không có ai có thể tuyên nói, chỉ bày.' Nếu có thể hành như vậy thì đó là hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, lìa các lỗi lầm.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát dính mắc vào pháp 'không có gì, không thể nắm bắt' thì lìa bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Vì bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đối với tất cả các pháp không chấp trước gì, không nhiếp thọ gì. Nếu đối với các pháp có chấp trước, có nhiếp thọ thì lìa bát-nhã ba-la-mật-đa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bát-nhã ba-la-mật-đa đối với bát-nhã ba-la-mật-đa là xa lìa hay không xa lìa? Cho đến bố thí ba-la-mật-đa đối với bố thí ba-la-mật-đa là xa lìa hay không xa lìa? Nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí đối với Nhất thiết trí trí là xa lìa hay không xa lìa?

 Bạch Thế Tôn, nếu bát-nhã ba-la-mật-đa đối với bát-nhã ba-la-mật-đa, dù là xa lìa hay không xa lìa, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát có thể không chấp trước mà dẫn phát bát-nhã ba-la-mật-đa? Như vậy cho đến nếu bố thí ba-la-mật-đa đối với bố thí ba-la-mật-đa, dù là xa lìa hay không xa lìa, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát có thể không chấp trước mà dẫn phát bố thí ba-la-mật-đa? Nói rộng ra cho đến nếu Nhất thiết trí trí đối với Nhất thiết trí trí, dù là xa lìa hay không xa lìa, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát có thể không chấp trước mà dẫn phát Nhất thiết trí trí?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Bát-nhã ba-la-mật-đa đối với bát-nhã ba-la-mật-đa chẳng phải xa lìa, chẳng phải không xa lìa; vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát có thể không chấp trước mà dẫn phát bát-nhã ba-la-mật-đa. Như vậy cho đến bố thí ba-la-mật-đa đối với bố thí ba-la-mật-đa chẳng phải xa lìa, chẳng phải không xa lìa; vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát có thể không chấp trước mà dẫn phát bố thí ba-la-mật-đa. Nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí đối với Nhất thiết trí trí chẳng phải xa lìa, chẳng phải không xa lìa; vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát có thể không chấp trước mà dẫn phát Nhất thiết trí trí. Vì sao vậy? Vì chẳng phải chính là tự tánh, cũng chẳng phải lìa tự tánh, mà có thể dẫn phát và an trụ nơi tự tánh.

 Lại nữa, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa không chấp trước sắc, cho rằng 'đây là sắc, sắc này thuộc về kia'; nói rộng ra cho đến cũng không chấp trước Nhất thiết trí trí, cho rằng 'đây là Nhất thiết trí trí, Nhất thiết trí trí này thuộc về kia'. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì đối với tất cả các pháp như thế không chấp trước nên liền có thể dẫn phát bát-nhã ba-la-mật-đa, cho đến có thể dẫn phát Nhất thiết trí trí. Vì sao vậy? Vì nếu Bồ-tát Ma-ha-tát hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà đối với các pháp có chấp trước, cho rằng 'đây là pháp, pháp này thuộc về kia', thì không thể tùy ý dẫn phát và an trụ các công đức thù thắng.

 Lại nữa, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa không quán sắc là thường hay vô thường, là vui hay khổ, là ngã hay vô ngã (có hay không có một cái 'ta' thường còn, làm chủ), là tịnh hay bất tịnh (trong sạch hay ô uế), là không hay chẳng không, là xa lìa hay chẳng xa lìa; cho đến không quán Nhất thiết trí trí là thường hay vô thường, là vui hay khổ, là ngã hay vô ngã, là tịnh hay bất tịnh, là không hay chẳng không, là xa lìa hay chẳng xa lìa. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đối với tất cả các pháp như thế không quán xét nên liền dẫn phát được bát-nhã ba-la-mật-đa, cho đến có thể dẫn phát Nhất thiết trí trí. Vì sao vậy? Vì nếu Bồ-tát Ma-ha-tát hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà đối với các pháp có quán xét là thường hay vô thường, là vui hay khổ, là ngã hay vô ngã, là tịnh hay bất tịnh, là không hay chẳng không, là xa lìa hay chẳng xa lìa, thì không thể tùy ý dẫn phát và an trụ các công đức thù thắng.

 Lại nữa, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì cũng là tu hành bố thí ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến cũng là tu hành Nhất thiết trí trí.

 Lại nữa, Thiện Hiện, bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đi đến chỗ nào thì tất cả các ba-la-mật-đa và tất cả các pháp Bồ-đề phần khác đều đi theo; bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đến nơi nào thì tất cả các ba-la-mật-đa và tất cả các pháp Bồ-đề phần khác đều đến theo. Như vua Chuyển luân đi đến chỗ nào thì bốn đạo quân dũng mãnh đều đi theo; vua Chuyển luân đến nơi nào thì bốn đạo quân dũng mãnh đều đến theo. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy: hễ đi đâu, đến đâu thì năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. và tất cả các pháp Bồ-đề phần khác đều theo sát, rốt cuộc đến Nhất thiết trí trí.

 Như người đánh xe giỏi điều khiển cỗ xe bốn ngựa, khiến tránh đường hiểm, đi theo đường ngay, theo ý muốn ban đầu mà đến được nơi cần đến. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy: khéo điều khiển tất cả các ba-la-mật-đa và mọi pháp Bồ-đề phần khác, khiến tránh con đường hiểm của sinh tử và Niết-bàn (trạng thái dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử; ở đây chỉ Niết-bàn riêng mình của Nhị thừa, mà Bồ-tát xem là đường hiểm vì bỏ rơi chúng sinh), đi theo con đường chánh lợi mình lợi người, đến được Nhất thiết trí trí mà mình cầu từ ban đầu."

 Bấy giờ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Đối với các Bồ-tát Ma-ha-tát, thế nào là đạo, thế nào chẳng phải đạo?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Đạo của Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, chỉ cầu tự giải thoát), đạo của Độc giác (người tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không cần thầy, cũng chỉ lo tự giải thoát), đạo của dị sinh (phàm phu, kẻ chưa thấy chân lý, cứ trôi lăn sinh ra các loài khác nhau) chẳng phải là đạo của các Bồ-tát Ma-ha-tát, vì nương vào đó không thể đến được Nhất thiết trí trí. Tất cả các pháp Bồ-đề phần do bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa dẫn sinh mới là đạo của các Bồ-tát Ma-ha-tát, vì nương vào đó nhất định có thể đến được Nhất thiết trí trí."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa xuất hiện ở thế gian có thể làm việc lớn, đó là chỉ bày cho tất cả chúng Bồ-tát Ma-ha-tát thấy rõ tướng đạo và chẳng phải đạo, khiến chúng Bồ-tát Ma-ha-tát biết đâu là đạo, đâu chẳng phải đạo, nhanh chóng chứng được Nhất thiết trí trí." Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa xuất hiện ở thế gian có thể làm việc lớn, đó là chỉ bày cho tất cả chúng Bồ-tát Ma-ha-tát thấy rõ tướng đạo và chẳng phải đạo, khiến chúng Bồ-tát Ma-ha-tát biết đâu là đạo, đâu chẳng phải đạo, nhanh chóng chứng được Nhất thiết trí trí.

 Lại nữa, Thiện Hiện, bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa xuất hiện ở thế gian có thể làm việc lớn, đó là cứu độ vô lượng, vô số, vô biên hữu tình, khiến họ được lợi ích, an vui thù thắng. Thiện Hiện nên biết: bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa tuy làm vô biên việc lợi ích, an vui cho người khác nhưng đối với việc ấy không nắm giữ, dính mắc gì.

 Thiện Hiện nên biết: bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa tuy có thể chỉ bày các sự nghiệp cần làm nhưng không nắm lấy sắc, thọ, tưởng, hành, thức (năm uẩn — năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân thể vật chất; thọ là cảm giác vui, khổ; tưởng là nhận biết hình tướng, khái niệm; hành là ý chí và các hoạt động tâm lý tạo tác; thức là sự nhận biết phân biệt), cho đến không nắm lấy Nhất thiết trí trí, cũng không nắm lấy sự nghiệp của Thanh văn, Độc giác.

 Thiện Hiện nên biết: bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa tuy có thể dẫn dắt tất cả chúng Bồ-tát Ma-ha-tát hướng đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, xa lìa các địa vị Thanh văn, Độc giác v.v., nhưng đối với các pháp thì không sinh, không diệt, vì lấy pháp trụ tánh (tánh an trụ thường hằng của các pháp, tức chân lý vốn như thế, không đổi) làm chuẩn mực nhất định."

 Bấy giờ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đối với các pháp không sinh, không diệt, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lại vì các hữu tình mà nên bố thí, nên giữ tịnh giới, nên khởi an nhẫn, nên siêng tinh tiến, nên nhập tĩnh lự, nên tu bát-nhã?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, hướng tâm đến Nhất thiết trí trí, vì các hữu tình mà nên bố thí, nên giữ tịnh giới, nên khởi an nhẫn, nên siêng tinh tiến, nên nhập tĩnh lự, nên tu bát-nhã. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đem thiện căn này cùng chung bình đẳng với các hữu tình mà hồi hướng (chuyển công đức của việc lành mình làm về một mục đích, ở đây là hướng về quả Phật và chia cho mọi chúng sinh) về Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì đem thiện căn này hồi hướng về Vô thượng Chánh đẳng giác nên tu sáu ba-la-mật-đa mau được tròn đầy, cũng tu từ, bi, hỷ, xả của Bồ-tát mau được tròn đầy, nhờ đó nhanh chóng được Nhất thiết trí trí. Cho đến khi an tọa nơi tòa Bồ-đề mầu nhiệm (chỗ ngồi nơi Phật thành đạo), vẫn luôn không xa lìa sáu ba-la-mật-đa như thế. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát luôn không xa lìa sáu ba-la-mật-đa như thế thì không xa lìa Nhất thiết trí trí.

 Cho nên, này Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn nhanh chóng chứng được Nhất thiết trí trí thì nên siêng năng tinh tiến tu học sáu ba-la-mật-đa, luôn siêng năng tinh tiến tu hành sáu ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát luôn siêng năng tinh tiến tu học, tu hành sáu ba-la-mật-đa như thế thì tất cả thiện căn nhanh chóng được tròn đầy, mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Cho nên, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát nên luôn tương ưng (hòa hợp, gắn liền, khế hợp) với sáu ba-la-mật-đa, không được bỏ dù trong chốc lát."

 Bấy giờ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát có thể luôn tương ưng với sáu ba-la-mật-đa, không lúc nào bỏ dù trong chốc lát?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát quán đúng như thật rằng sắc chẳng phải tương ưng, chẳng phải không tương ưng; quán đúng như thật rằng thọ, tưởng, hành, thức chẳng phải tương ưng, chẳng phải không tương ưng; nói rộng ra cho đến quán đúng như thật rằng Nhất thiết trí trí chẳng phải tương ưng, chẳng phải không tương ưng, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể luôn tương ưng với sáu ba-la-mật-đa, không lúc nào bỏ dù trong chốc lát.

 Lại nữa, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thường nghĩ thế này: 'Ta không nên trụ vào sắc, cũng không nên trụ vào cái chẳng phải sắc; nói rộng ra cho đến ta không nên trụ vào Nhất thiết trí trí, cũng không nên trụ vào cái chẳng phải Nhất thiết trí trí. Vì sao vậy? Vì sắc chẳng phải là cái có thể trụ, cũng chẳng phải là chỗ để trụ; nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí cũng chẳng phải là cái có thể trụ, chẳng phải là chỗ để trụ', thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể luôn tương ưng với sáu ba-la-mật-đa, không lúc nào bỏ dù trong chốc lát.

 Thiện Hiện nên biết: nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể dùng phương tiện không trụ như thế mà tu hành sáu ba-la-mật-đa thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhanh chóng chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.

 Thiện Hiện nên biết: như người muốn ăn quả am-một-la (quả xoài) và quả bán-na-bà (quả mít), trước hết lấy hạt gieo trồng nơi ruộng tốt, theo thời vụ tưới nước, trông nom chăm sóc; dần dần mọc mầm, thân, cành, lá; khi thời tiết đủ điều kiện thì có hoa trái; quả chín rồi thì hái mà ăn.

 Cũng như thế, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đạt Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề thì trước hết học sáu ba-la-mật-đa, lại đối với hữu tình, hoặc dùng bố thí, hoặc dùng ái ngữ (lời nói dịu dàng, thương yêu), hoặc dùng lợi hành (làm việc có lợi cho người), hoặc dùng đồng sự (cùng làm việc, cùng chung hoàn cảnh với người để dẫn dắt họ) mà nhiếp thọ họ. Nhiếp thọ rồi thì dạy họ an trụ nơi bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa, và khiến họ an trụ nơi các pháp Bồ-đề phần như bốn niệm trụ (bốn phép quán để giữ tâm tỉnh giác: quán thân là bất tịnh, quán cảm thọ là khổ, quán tâm là vô thường, quán các pháp là vô ngã) v.v. An trụ rồi thì giải thoát tất cả khổ lớn sinh tử, chứng được niềm an vui thường còn, vắng lặng mãi mãi. Bồ-tát như vậy sẽ được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, có thể làm lợi ích cho tất cả cho đến tận đời vị lai.

 Cho nên, này Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đối với các pháp không nhờ duyên bên ngoài mà tự mình khai ngộ, muốn có thể làm thành thục tất cả hữu tình, muốn có thể trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật mình mong cầu, muốn mau an tọa nơi tòa Bồ-đề mầu nhiệm, muốn có thể hàng phục các đạo quân ác ma, muốn nhanh chóng chứng được Nhất thiết trí trí, muốn chuyển pháp luân (bánh xe pháp: ví việc Phật thuyết pháp, như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não và lan truyền khắp nơi) để độ chúng hữu tình, thì nên học sáu ba-la-mật-đa, dùng bốn nhiếp sự (bốn cách thu phục, gắn bó với chúng sinh: bố thí, ái ngữ, lợi hành, đồng sự) làm phương tiện mà nhiếp thọ các loài hữu tình, khiến họ giải thoát mọi khổ sinh tử. Bồ-tát khi siêng tu học như vậy thì nên luôn siêng tu học bát-nhã ba-la-mật-đa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Phật nói Bồ-tát nên siêng tu học bát-nhã ba-la-mật-đa phải không?" Phật đáp: "Này Thiện Hiện, đúng vậy, đúng vậy. Ta nói Bồ-tát nên luôn siêng tu học bát-nhã ba-la-mật-đa. Thiện Hiện nên biết: nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đối với các pháp được đại tự tại (hoàn toàn làm chủ, không bị trói buộc) thì nên học bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Vì bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa có oai lực lớn, có thể khiến chúng Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tất cả các pháp được đại tự tại.

 Thiện Hiện nên biết: bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa là cửa mà các pháp lành đều hướng về, ví như biển cả là cửa mà tất cả các dòng nước đều hướng về. Cho nên, này Thiện Hiện, dù là các thiện nam tử theo Thanh văn thừa (cỗ xe Thanh văn, tức con đường tu của Thanh văn), các thiện nam tử theo Độc giác thừa, hay các thiện nam tử theo Vô thượng thừa (cỗ xe cao nhất, tức con đường Bồ-tát dẫn đến quả Phật), đều nên luôn siêng tu học bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa này.

 Thiện Hiện nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát khi siêng tu học bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì cũng nên luôn tu học bố thí cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa, cho đến cũng nên luôn tu học Nhất thiết trí trí.

 Thiện Hiện nên biết: như người bắn cung giỏi, áo giáp mũ trụ vững chắc, cầm cung tên tốt thì không sợ kẻ thù. Các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy: nhiếp thọ phương tiện thiện xảo của bát-nhã ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí, thì tất cả quân ma, ngoại đạo (những người theo các giáo phái ngoài Phật giáo) và các lý luận khác đều không thể khuất phục được.

 Cho nên, này Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đạt Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, chuyển pháp luân mầu nhiệm để độ chúng hữu tình, thì nên siêng tu học bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát luôn siêng tu học bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì được chư Phật Thế Tôn quá khứ, vị lai, hiện tại thường cùng hộ niệm (che chở và nhớ nghĩ đến)."

 Cụ thọ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát luôn siêng tu học bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì được chư Phật Thế Tôn quá khứ, vị lai, hiện tại thường cùng hộ niệm?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát luôn siêng tu học bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì có thể tu hành bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí; vì thế mà được chư Phật Thế Tôn quá khứ, vị lai, hiện tại thường cùng hộ niệm."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy tu hành bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí như thế nào mà được chư Phật Thế Tôn quá khứ, vị lai, hiện tại thường cùng hộ niệm?" Phật bảo Thiện Hiện: "Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi tu hành bố thí ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí, quán thấy bố thí ba-la-mật-đa cho đến Nhất thiết trí trí đều không thể nắm bắt; vì thế mà được chư Phật Thế Tôn quá khứ, vị lai, hiện tại thường cùng hộ niệm.

 Lại nữa, Thiện Hiện, chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đối với vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy tuy thường hộ niệm, nhưng không phải vì sắc, thọ, tưởng, hành, thức, nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí mà hộ niệm, vì sắc cho đến Nhất thiết trí trí đều không thể nắm bắt."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát tuy học ở nhiều chỗ mà không có chỗ học." Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy. Các Bồ-tát Ma-ha-tát tuy học ở nhiều chỗ mà không có chỗ học. Vì sao vậy? Vì thật không có pháp nào có thể khiến chúng Bồ-tát Ma-ha-tát ở trong đó mà tu học."

 Bấy giờ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Phật vì chúng Bồ-tát Ma-ha-tát, hoặc nói tóm lược, hoặc nói rộng, tuyên giảng các pháp tương ưng với sáu ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đạt Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, chuyển pháp luân mầu nhiệm để độ chúng hữu tình, thì đối với giáo pháp tương ưng với sáu ba-la-mật-đa này, dù tóm lược hay rộng, đều nên lắng nghe, thọ trì (nhận lấy và gìn giữ), đọc tụng, khiến cho thật thông suốt. Thông suốt rồi thì suy nghĩ đúng lẽ; suy nghĩ rồi thì quán xét kỹ càng, chân chính; quán xét rồi thì khiến tâm và tâm sở (tâm vương — tâm chủ thể nhận biết — cùng các trạng thái, tác dụng tâm lý đi kèm theo nó) đối với tướng của đối tượng nhận biết đều không còn xoay chuyển nữa." Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói.

 Lại nữa, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát khi siêng tu học giáo pháp tương ưng với sáu ba-la-mật-đa do Phật Thế Tôn nói, dù tóm lược hay rộng, thì nên biết rõ đúng như thật tướng tóm lược và tướng rộng của các pháp."

 Bấy giờ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tất cả các pháp biết rõ đúng như thật tướng tóm lược và tướng rộng?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát biết rõ đúng như thật tướng chân như (cái 'như vậy' chân thật: bản tánh vốn như thế, không đổi, không hư dối của sự vật) của sắc, biết rõ đúng như thật tướng chân như của thọ, tưởng, hành, thức, nói rộng ra cho đến biết rõ đúng như thật tướng chân như của Nhất thiết trí trí, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đối với tất cả các pháp biết rõ đúng như thật tướng tóm lược và tướng rộng."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Thế nào là tướng chân như của sắc? Thế nào là tướng chân như của thọ, tưởng, hành, thức? Nói rộng ra cho đến thế nào là tướng chân như của Nhất thiết trí trí, mà các Bồ-tát Ma-ha-tát biết rõ đúng như thật và học trong đó, đối với tất cả các pháp biết rõ đúng như thật tướng tóm lược và tướng rộng?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Chân như của sắc không sinh, không diệt, cũng không có trụ, không có đổi khác để có thể đặt ra; đó gọi là tướng chân như của sắc. Chân như của thọ, tưởng, hành, thức không sinh, không diệt, cũng không có trụ, không có đổi khác để có thể đặt ra; đó gọi là tướng chân như của thọ, tưởng, hành, thức. Nói rộng ra cho đến chân như của Nhất thiết trí trí không sinh, không diệt, cũng không có trụ, không có đổi khác để có thể đặt ra; đó gọi là tướng chân như của Nhất thiết trí trí. Các Bồ-tát Ma-ha-tát biết rõ đúng như thật thì nên học trong đó, đối với tất cả các pháp biết rõ đúng như thật tướng tóm lược và tướng rộng.

 Lại nữa, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát biết rõ đúng như thật tướng thật tế (bờ mé chân thật: cùng tột của thực tại, chỗ tận cùng chân thật của sự vật) của sắc, biết rõ đúng như thật tướng thật tế của thọ, tưởng, hành, thức, nói rộng ra cho đến biết rõ đúng như thật tướng thật tế của Nhất thiết trí trí, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đối với tất cả các pháp biết rõ đúng như thật tướng tóm lược và tướng rộng."

 Bấy giờ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Thế nào là tướng thật tế của sắc? Thế nào là tướng thật tế của thọ, tưởng, hành, thức? Nói rộng ra cho đến thế nào là tướng thật tế của Nhất thiết trí trí, mà các Bồ-tát Ma-ha-tát biết rõ đúng như thật và học trong đó, đối với tất cả các pháp biết rõ đúng như thật tướng tóm lược và tướng rộng?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Không có bờ mé của sắc, đó gọi là tướng thật tế của sắc. Không có bờ mé của thọ, tưởng, hành, thức, đó gọi là tướng thật tế của thọ, tưởng, hành, thức. Nói rộng ra cho đến không có bờ mé của Nhất thiết trí trí, đó gọi là tướng thật tế của Nhất thiết trí trí. Các Bồ-tát Ma-ha-tát biết rõ đúng như thật thì nên học trong đó, đối với tất cả các pháp biết rõ đúng như thật tướng tóm lược và tướng rộng.

 Lại nữa, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát biết rõ đúng như thật tướng pháp giới (cõi của pháp: bản tánh chung, thể tánh chân thật của mọi sự vật) của sắc, biết rõ đúng như thật tướng pháp giới của thọ, tưởng, hành, thức, nói rộng ra cho đến biết rõ đúng như thật tướng pháp giới của Nhất thiết trí trí, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đối với tất cả các pháp biết rõ đúng như thật tướng tóm lược và tướng rộng."

 Bấy giờ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Thế nào là tướng pháp giới của sắc? Thế nào là tướng pháp giới của thọ, tưởng, hành, thức? Nói rộng ra cho đến thế nào là tướng pháp giới của Nhất thiết trí trí, mà các Bồ-tát Ma-ha-tát biết rõ đúng như thật và học trong đó, đối với tất cả các pháp biết rõ đúng như thật tướng tóm lược và tướng rộng?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Sắc như hư không, không ngăn, không ngại, không sinh, không diệt, không đứt, không nối để có thể đặt ra; đó gọi là tướng pháp giới của sắc. Thọ, tưởng, hành, thức như hư không, không ngăn, không ngại, không sinh, không diệt, không đứt, không nối để có thể đặt ra; đó gọi là tướng pháp giới của thọ, tưởng, hành, thức. Nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí như hư không, không ngăn, không ngại, không sinh, không diệt, không đứt, không nối để có thể đặt ra; đó gọi là tướng pháp giới của Nhất thiết trí trí. Các Bồ-tát Ma-ha-tát biết rõ đúng như thật thì nên học trong đó, đối với tất cả các pháp biết rõ đúng như thật tướng tóm lược và tướng rộng."

 Bấy giờ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát lại nên biết tướng tóm lược và tướng rộng của tất cả các pháp như thế nào?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát biết rõ đúng như thật rằng tất cả các pháp không hợp, không tan, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nên biết tướng tóm lược và tướng rộng của tất cả các pháp như vậy."

 Cụ thọ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Những pháp nào là tất cả các pháp không hợp, không tan?" Phật bảo Thiện Hiện: "Sắc không hợp, không tan; thọ, tưởng, hành, thức không hợp, không tan; nói rộng ra cho đến Nhất thiết trí trí không hợp, không tan. Tham dục, sân hận, ngu si không hợp, không tan. Cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc không hợp, không tan. Cõi hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) và cõi vô vi (các pháp không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt, như Niết-bàn) không hợp, không tan. Vì sao vậy? Vì các pháp như thế đều không có tự tánh; nếu không có tự tánh thì không có gì cả; nếu không có gì cả thì không thể nói có hợp, có tan. Các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tất cả các pháp biết rõ như vậy thì có thể biết rõ tướng tóm lược và tướng rộng."

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm hai mươi bốn.

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm mười lăm (?).

 Tam tạng Pháp sư (vị pháp sư thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang (cao tăng đời Đường, Trung Quốc, người sang Ấn Độ thỉnh kinh) vâng chiếu vua dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video