Thiên 673 — Hội 3 · Phẩm 28 Tướng vi diệu · phần 1

 Phần thứ ba, phẩm Diệu Tướng (những tướng mầu nhiệm), thứ hai mươi tám, phần một.

 Bấy giờ Thiện Hiện (tên dịch nghĩa của ngài Tu-bồ-đề, một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lý Không) liền bạch Phật: "Người còn trụ nơi tưởng 'có' (bám vào ý niệm cho rằng các pháp là có thật) thì không có thuận nhẫn (mức trí tuệ chấp nhận và thuận theo thật tướng của các pháp, ở giai đoạn trước khi chứng ngộ thật sự). Người ấy cũng không có tu đạo (giai đoạn tu tập để đoạn dần phiền não sau khi đã thấy chân lý), đắc quả (chứng được quả vị tu hành) và hiện quán (sự thấy biết trực tiếp, tận mắt chứng nghiệm chân lý). Còn người trụ nơi không có tưởng thì làm sao có thuận nhẫn? Người ấy làm sao có Tịnh quán địa (bậc đầu trong các bậc tu chứng chung cho mọi người tu, là giai đoạn quán chiếu trong sạch ban đầu), nói rộng ra cho đến Như Lai địa (bậc cuối cùng, tức địa vị của Phật)? Người ấy làm sao tu thánh đạo (con đường tu của bậc thánh), rồi nương vào việc tu thánh đạo mà đoạn trừ các phiền não (những trạng thái tâm ô nhiễm như tham lam, giận dữ, si mê, làm tâm bức rức và trói buộc)?

 Vì bị các phiền não ấy che lấp, ngăn trở, người ấy còn không đạt được các bậc tu chứng tương ứng với Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, nhắm tới quả A-la-hán) và Độc giác (người tự mình giác ngộ khi không có Phật ra đời, không cần thầy), huống gì là vào được chánh tánh ly sinh của Bồ-tát (địa vị chắc chắn đi trên đường chánh, lìa hẳn tánh phàm phu sống chết, không còn thối lui). Đã không vào được chánh tánh ly sinh của Bồ-tát thì làm sao chứng được nhất thiết tướng trí (trí biết rõ hết thảy tướng trạng sai khác của mọi pháp, là trí tuệ viên mãn của Phật)? Nếu không đạt được nhất thiết tướng trí thì làm sao đoạn hẳn sự nối tiếp của mọi phiền não và tập khí (thói quen, dấu vết còn rơi rớt lại của phiền não)?

 Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính)! Nếu tất cả các pháp rốt ráo không có, không sinh không diệt, không ô nhiễm không trong sạch, các pháp như thế đã hoàn toàn không sinh, thì làm sao chứng được nhất thiết trí trí (trí tuệ toàn tri của Phật, biết khắp tất cả)?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, đúng như lời ông nói. Người trụ nơi không có tưởng cũng không có thuận nhẫn, cho đến cũng không đoạn hẳn được sự nối tiếp của phiền não và tập khí, cũng không chứng được nhất thiết trí trí. Thế nhưng, nương vào pháp vô tướng (không có hình tướng), không thật có, mà tu được thuận nhẫn, cho đến đoạn hẳn sự nối tiếp của mọi phiền não và tập khí, và cũng chứng được nhất thiết trí trí."

 Cụ thọ (tiếng tôn xưng vị xuất gia lâu năm, bậc trưởng lão) Thiện Hiện lại bạch Phật: "Khi các vị Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát là người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ mọi loài; Ma-ha-tát nghĩa là bậc vĩ đại) thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa (trí tuệ siêu việt đưa người sang bờ giác ngộ) sâu xa, các vị ấy có tưởng 'có', có tưởng 'không có' chăng? Có tưởng về sắc uẩn cho đến tưởng về thức uẩn chăng (năm uẩn là năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân thể, vật chất; thọ là cảm giác; tưởng là sự nhận biết hình ảnh, khái niệm; hành là ý chí, tạo tác; thức là sự hay biết)? Nói rộng ra, cho đến có tưởng về việc đoạn hẳn sự nối tiếp của mọi phiền não và tập khí chăng? Có tưởng về việc chứng được nhất thiết trí trí chăng?

 Bạch Thế Tôn! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có tưởng về sắc, có tưởng về việc đoạn sắc chăng? Có tưởng về thọ, tưởng, hành, thức, có tưởng về việc đoạn thọ, tưởng, hành, thức chăng? Có tưởng về nhãn xứ cho đến ý xứ (sáu căn — mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý — xét như những chỗ tiếp nhận), có tưởng về việc đoạn nhãn xứ cho đến ý xứ chăng? Có tưởng về sắc xứ cho đến pháp xứ (sáu cảnh — hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật xúc chạm, và pháp là đối tượng của ý), có tưởng về việc đoạn sắc xứ cho đến pháp xứ chăng?

 Có tưởng về nhãn giới cho đến ý giới (sáu căn xét như những yếu tố riêng biệt, thuộc mười tám giới gồm sáu căn, sáu cảnh, sáu thức), có tưởng về việc đoạn nhãn giới cho đến ý giới chăng? Có tưởng về sắc giới cho đến pháp giới (sáu cảnh xét như những yếu tố riêng biệt; ở đây pháp giới là đối tượng của ý), có tưởng về việc đoạn sắc giới cho đến pháp giới chăng? Có tưởng về nhãn thức giới cho đến ý thức giới (sáu thức: sự hay biết qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), có tưởng về việc đoạn nhãn thức giới cho đến ý thức giới chăng?

 Có tưởng về nhãn xúc cho đến ý xúc (sự tiếp xúc giữa căn, cảnh và thức, từ mắt cho đến ý), có tưởng về việc đoạn nhãn xúc cho đến ý xúc chăng? Có tưởng về các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra, có tưởng về việc đoạn các cảm thọ ấy chăng? Có tưởng về địa giới cho đến thức giới (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, hư không, thức), có tưởng về việc đoạn địa giới cho đến thức giới chăng?

 Có tưởng về nhân duyên cho đến tăng thượng duyên (bốn loại điều kiện sinh ra các pháp: nhân duyên là nguyên nhân trực tiếp; đẳng vô gián duyên là niệm trước vừa diệt mở đường cho niệm sau; sở duyên duyên là đối tượng được nhận biết; tăng thượng duyên là mọi điều kiện trợ giúp hoặc không ngăn trở), có tưởng về việc đoạn nhân duyên cho đến tăng thượng duyên chăng? Có tưởng về tham, sân, si (tham lam, giận dữ, si mê), có tưởng về việc đoạn tham, sân, si chăng? Có tưởng về vô minh cho đến lão tử (mười hai mắt xích nhân duyên của vòng sống chết, bắt đầu từ vô minh là sự mê muội không thấy chân lý, kết thúc ở già và chết), có tưởng về việc đoạn vô minh cho đến lão tử chăng?

 Có tưởng về khổ, tập, diệt, đạo (bốn sự thật: khổ đau; nguyên nhân của khổ; sự chấm dứt khổ; con đường đưa đến chấm dứt khổ), có tưởng về việc đoạn khổ, tập, diệt, đạo chăng? Nói rộng ra, cho đến có tưởng về sự nối tiếp của mọi phiền não và tập khí cần đoạn, có tưởng về việc đoạn sự nối tiếp ấy chăng? Có tưởng về nhất thiết trí trí, có tưởng về việc đoạn nhất thiết trí trí chăng?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa thì đối với tất cả các pháp đều không có tưởng 'có', cũng không có tưởng 'không có'. Nếu không có tưởng 'có', cũng không có tưởng 'không có', thì nên biết đó chính là thuận nhẫn của Bồ-tát, cũng là tu đạo, đắc quả và hiện quán. Thiện Hiện nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát lấy vô tánh (không có tự tánh, không có bản chất riêng cố định) làm thánh đạo, lấy vô tánh làm đắc quả, lấy vô tánh làm hiện quán. Vì lẽ ấy, nên biết rằng các pháp không pháp nào không lấy vô tánh làm tánh."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu tất cả các pháp không pháp nào không lấy vô tánh làm tánh, thì vì sao Thế Tôn lại hiện đẳng chánh giác (giác ngộ chân chánh, trọn vẹn, ngay hiện tiền) nơi tánh vô tánh của tất cả các pháp, và sau khi hiện đẳng chánh giác thì được gọi là Phật, đối với tất cả các pháp và mọi cảnh giới đều vận dụng tự tại?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy. Các pháp đều lấy vô tánh làm tánh. Xưa kia khi Ta còn tu học đạo Bồ-tát, Ta tu hành bố thí cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa (sáu hạnh ba-la-mật: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ — ba-la-mật-đa nghĩa là hạnh tu đưa sang bờ giác ngộ). Nhờ đó Ta lìa các dục và các pháp xấu ác bất thiện, có tầm có tứ (tầm là tâm dò tìm còn thô; tứ là tâm xét kỹ đã tinh tế), có niềm vui mừng và an lạc sinh ra do lìa dục, mà vào Sơ tĩnh lự (bậc thiền định thứ nhất trong bốn bậc thiền định thuộc cõi Sắc). Nói rộng ra, cho đến dứt vui, dứt khổ, niềm mừng và nỗi buồn trước đó đều đã mất, không khổ không vui, tâm buông xả, chánh niệm trong sạch, mà vào Đệ tứ tĩnh lự (bậc thiền định thứ tư), đầy đủ mà an trụ.

 Lúc ấy, đối với các bậc tĩnh lự và các tĩnh lự chi (những yếu tố cấu thành mỗi bậc thiền, như tầm, tứ, hỷ, lạc…), tuy Ta khéo nắm lấy tướng của chúng nhưng không hề chấp trước. Đối với các bậc tĩnh lự và tĩnh lự chi, Ta không sinh lòng say đắm hương vị của chúng. Đối với các bậc tĩnh lự và tĩnh lự chi, Ta đều không thấy có gì để nắm được. Lúc ấy, đối với bốn bậc tĩnh lự, Ta thực hành các tướng trạng một cách trong sạch, không phân biệt gì cả. Lúc ấy, đối với các bậc tĩnh lự và tĩnh lự chi, tuy Ta đã thuần thục khéo léo nhưng không thọ nhận quả báo do chúng đem lại (không tái sinh lên các cõi trời tương ứng). Ta chỉ nương vào tĩnh lự để cho tâm phát khởi các trí thông: thần cảnh (biến hóa, đi lại tự tại), thiên nhĩ (nghe được mọi âm thanh xa gần), tha tâm (biết tâm người khác), túc trụ (nhớ biết các đời trước) và thiên nhãn (thấy xa, thấy chúng sinh chết nơi này sinh nơi kia).

 Đối với năm thần thông ấy, tuy Ta khéo nắm lấy tướng nhưng không chấp trước, cũng không ưa thích say đắm. Đối với các cảnh giới của thần thông, Ta đều không thấy có gì để nắm được, cũng không phân biệt, mà an trụ như hư không. Lúc ấy, Ta quán tất cả các pháp bình đẳng, bình đẳng, lấy vô tánh làm tánh, rồi dùng trí tuệ mầu nhiệm tương ứng với một sát-na (khoảnh khắc cực ngắn) mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn vẹn của Phật), tức là hiện đẳng giác.

 Ta thấy: đây là Khổ thánh đế, đây là Tập thánh đế, đây là Diệt thánh đế, đây là Đạo thánh đế (bốn chân lý của bậc thánh), tất cả đều cùng một tướng, đó là vô tướng; mà vô tướng như vậy cũng không thể nắm bắt được. Nhờ đó Ta thành tựu vô biên công đức như: mười lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp), bốn vô ngại giải (bốn khả năng hiểu và giảng nói không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về biện tài) và mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất chỉ Phật mới có, không chung với ai khác). Ta dùng trí mầu nhiệm của Phật mà xếp đặt hữu tình (chúng sinh có tình thức) theo sự sai khác của ba tụ (ba nhóm chúng sinh: nhóm chắc chắn đi đường chánh, nhóm chắc chắn theo đường tà, và nhóm chưa xác định), tùy theo chỗ thích hợp mà dùng phương tiện giáo hóa dẫn dắt, khiến họ được lợi ích và an vui thù thắng."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Vì sao Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc từ chân như mà đến; Ứng là bậc đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chánh trọn vẹn) ở trong tánh vô tánh của tất cả các pháp mà khởi bốn tĩnh lự, phát năm thần thông, chứng đại Bồ-đề, đủ các công đức, xếp đặt và làm lợi ích, an vui cho hữu tình thuộc ba tụ?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu các dục và các pháp xấu ác bất thiện… mà có chút tự tánh (bản chất tự có), hoặc lấy tha tánh (bản chất mượn từ cái khác) làm tự tánh, thì xưa kia khi Ta tu học đạo Bồ-tát, Ta đã không thể thấu suốt rằng tất cả các dục và các pháp xấu ác bất thiện… đều lấy vô tánh làm tự tánh, để rồi lìa các dục và pháp ác mà vào các bậc tĩnh lự, đầy đủ mà an trụ. Chính vì các dục và các pháp xấu ác bất thiện… không có tự tánh hay tha tánh, mà chỉ lấy vô tánh làm tự tánh, nên xưa kia khi tu học đạo Bồ-tát, Ta đã thấu suốt rằng các dục và các pháp xấu ác bất thiện… đều lấy vô tánh làm tự tánh, rồi lìa các dục và pháp ác mà vào các bậc tĩnh lự, đầy đủ mà an trụ.

 Thiện Hiện nên biết: nếu năm thần thông có chút tự tánh, hoặc lấy tha tánh làm tự tánh, thì xưa kia khi tu học đạo Bồ-tát, Ta đã không thể thấu suốt rằng tất cả thần thông đều lấy vô tánh làm tự tánh, để rồi phát khởi các thần thông tự tại, đối với mọi cảnh giới vận dụng mầu nhiệm không trở ngại. Chính vì các thần thông không có tự tánh hay tha tánh, mà chỉ lấy vô tánh làm tự tánh, nên xưa kia khi tu học đạo Bồ-tát, Ta đã thấu suốt rằng thần thông đều lấy vô tánh làm tự tánh, rồi phát khởi các thần thông tự tại, đối với mọi cảnh giới vận dụng mầu nhiệm không trở ngại.

 Thiện Hiện nên biết: nếu Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của Phật có chút tự tánh, hoặc lấy tha tánh làm tự tánh, thì xưa kia khi tu học đạo Bồ-tát, Ta đã không thể thấu suốt rằng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề và các công đức của chư Phật đều lấy vô tánh làm tự tánh, để rồi chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, đầy đủ các công đức. Chính vì Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề và các công đức của Phật không có tự tánh hay tha tánh, mà chỉ lấy vô tánh làm tự tánh, nên xưa kia khi tu học đạo Bồ-tát, Ta đã thấu suốt rằng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề đều lấy vô tánh làm tự tánh, rồi dùng trí tuệ mầu nhiệm tương ứng với một sát-na mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, đầy đủ các công đức.

 Thiện Hiện nên biết: nếu các hữu tình có chút tự tánh, hoặc lấy tha tánh làm tự tánh, thì sau khi thành Phật, Ta đã không thể thấu suốt rằng tất cả hữu tình đều lấy vô tánh làm tự tánh, để rồi xếp đặt hữu tình theo sự sai khác của ba tụ, tùy chỗ thích hợp mà dùng phương tiện giáo hóa dẫn dắt, khiến họ được lợi ích và an vui thù thắng. Chính vì các hữu tình không có tự tánh hay tha tánh, mà chỉ lấy vô tánh làm tự tánh, nên sau khi thành Phật, Ta đã thấu suốt rằng hữu tình đều lấy vô tánh làm tự tánh, rồi xếp đặt hữu tình theo sự sai khác của ba tụ, tùy chỗ thích hợp mà dùng phương tiện giáo hóa dẫn dắt, khiến họ được lợi ích và an vui thù thắng."

 Bấy giờ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát biết tất cả các pháp lấy vô tánh làm tánh, mà ở trong đó khởi bốn tĩnh lự, phát năm thần thông, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, đầy đủ các công đức, xếp đặt hữu tình theo sự sai khác của ba tụ, tùy chỗ thích hợp mà dùng phương tiện giáo hóa dẫn dắt, khiến họ được những điều lợi ích an vui; vậy thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát mới phát tâm (vừa phát tâm cầu thành Phật) làm thế nào, ở trong tánh vô tánh của tất cả các pháp, mà làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp, để nhờ việc làm, điều học và hạnh tu theo thứ lớp ấy mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, làm lợi ích an vui cho các hữu tình?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát ở giai đoạn mới phát tâm, hoặc nghe từ Phật, hoặc nghe từ các bậc hiền thánh đã cúng dường nhiều đức Phật như Bồ-tát, Độc giác, A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh), Bất hoàn (bậc không còn trở lại cõi Dục), Nhất lai (bậc còn trở lại cõi Dục một lần nữa), Dự lưu (bậc mới bước vào dòng thánh)… mà biết rằng: chứng tánh vô tánh của các pháp một cách rốt ráo, tròn đầy thì gọi là Phật; chứng dần dần tánh vô tánh của các pháp thì gọi là Bồ-tát, cho đến Dự lưu; tin sâu rằng các pháp lấy vô tánh làm tánh thì gọi là bậc hiền thiện. Cho nên tất cả các pháp và các hữu tình, không có gì không lấy vô tánh làm tánh. Các pháp và hữu tình cho đến không có chút tự tánh nào, dù chỉ nhỏ bằng đầu sợi lông, có thể nắm bắt được.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nghe việc này rồi suy nghĩ như vầy: 'Nếu tất cả các pháp và các hữu tình đều lấy vô tánh làm tự tánh, chứng được điều này thì gọi là Phật cho đến Dự lưu, tin sâu điều này thì gọi là bậc hiền thiện; thì đối với Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, dù ta sẽ chứng được hay không chứng được, các pháp và hữu tình vẫn luôn lấy vô tánh làm tự tánh. Vì vậy ta nhất định phải phát tâm hướng tới Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Sau khi đắc Bồ-đề, nếu có hữu tình nào còn thực hành theo tưởng "có", ta sẽ dùng phương tiện mà xếp đặt cho họ an trụ nơi không có tưởng.'

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy suy nghĩ như thế rồi, liền phát tâm hướng tới Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, vì muốn khắp cho các hữu tình được Niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não và khổ đau), nên làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp. Như các Bồ-tát Ma-ha-tát ở đời quá khứ phát tâm hướng tới Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, trước hết học các việc làm, điều học và hạnh tu theo thứ lớp, nhờ đó chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; vị Bồ-tát Ma-ha-tát này cũng như vậy: trước hết nên tu học Bố thí Ba-la-mật-đa (hạnh cho tặng), kế đó nên tu học Tịnh giới Ba-la-mật-đa (hạnh giữ giới trong sạch), lần lượt như thế cho đến sau cùng nên tu học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.

 Thiện Hiện nên biết: vị Bồ-tát Ma-ha-tát này, từ khi mới phát tâm, lúc tu học Bố thí Ba-la-mật-đa, nên tự mình bố thí, cũng khuyên người khác bố thí, luôn chân chánh khen ngợi công đức của bố thí, vui mừng tán thán người thực hành bố thí. Nhờ nhân duyên ấy, hạnh bố thí được tròn đầy, được giàu có và địa vị lớn. Vị ấy thường bố thí, lìa lòng keo kiệt, tùy theo các hữu tình cần thức ăn, đồ uống và những vật dụng khác mà đều cho tặng tất cả.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ bố thí mà thọ trì giới uẩn (khối công đức giữ giới), sinh vào cõi trời, cõi người, được tôn quý lớn. Nhờ bố thí và giữ giới, lại được định uẩn (khối công đức thiền định). Nhờ bố thí, giữ giới và thiền định, lại được tuệ uẩn (khối trí tuệ). Nhờ bố thí, giới, định, tuệ, lại được giải thoát uẩn (khối công đức giải thoát). Nhờ bố thí, giới, định, tuệ, giải thoát, lại được giải thoát trí kiến uẩn (khối hiểu biết thấy rõ mình đã giải thoát). Nhờ bố thí, giới, định, tuệ, giải thoát và giải thoát trí kiến uẩn được tròn đầy, nên vượt qua các bậc của Thanh văn, Độc giác…, chứng vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát.

 Đã vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát, vị ấy thành thục hữu tình (giáo hóa cho căn lành của chúng sinh chín muồi), nghiêm tịnh Phật độ (trang hoàng và làm thanh tịnh cõi nước nơi mình sẽ thành Phật). Làm xong việc ấy, liền có thể chứng được nhất thiết trí trí, chuyển diệu pháp luân (giảng nói giáo pháp mầu nhiệm, ví như bánh xe báu lăn đi nghiền nát phiền não), dùng pháp ba thừa (ba con đường tu: Thanh văn thừa, Độc giác thừa và Bồ-tát thừa) mà xếp đặt và độ thoát các loài hữu tình, khiến họ ra khỏi sinh tử (vòng luân hồi sống chết), chứng được Niết-bàn. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ bố thí, tuy có thể làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp như vậy, nhưng đối với tất cả đều không thấy có gì để nắm được. Vì sao? Vì tất cả các pháp không có tự tánh.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát này, từ khi mới phát tâm, lúc tu học Tịnh giới Ba-la-mật-đa, nên tự mình giữ giới trong sạch, cũng khuyên người khác giữ giới trong sạch, luôn chân chánh khen ngợi công đức của tịnh giới, vui mừng tán thán người giữ giới trong sạch. Nhờ nhân duyên ấy, giới uẩn được thanh tịnh, sinh vào cõi trời, cõi người, được tôn quý lớn, đem của cải cần dùng bố thí cho người nghèo khó. Bố thí xong rồi, an trụ nơi giới uẩn, định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn và giải thoát trí kiến uẩn. Nhờ giới, định, tuệ, giải thoát và giải thoát trí kiến uẩn được thanh tịnh, nên vượt qua các bậc của Thanh văn, Độc giác…, chứng vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát. Đã vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát, vị ấy thành thục hữu tình, nghiêm tịnh Phật độ. Làm xong việc ấy, liền có thể chứng được nhất thiết trí trí, chuyển diệu pháp luân, dùng pháp ba thừa mà xếp đặt và độ thoát các loài hữu tình, khiến họ ra khỏi sinh tử, chứng được Niết-bàn. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ tịnh giới, tuy có thể làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp như vậy, nhưng đối với tất cả đều không thấy có gì để nắm được. Vì sao? Vì tất cả các pháp không có tự tánh.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát này, từ khi mới phát tâm, lúc tu học An nhẫn Ba-la-mật-đa (hạnh nhẫn nại chịu đựng, tâm an định trước nghịch cảnh), nên tự mình thực hành an nhẫn, cũng khuyên người khác thực hành an nhẫn, luôn chân chánh khen ngợi công đức của an nhẫn, vui mừng tán thán người thực hành an nhẫn. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi thực hành an nhẫn, có thể đem của cải bố thí cho các hữu tình, khiến ai cũng được đầy đủ. Bố thí xong rồi, an trụ nơi giới uẩn, định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn và giải thoát trí kiến uẩn. Nhờ giới, định, tuệ, giải thoát và giải thoát trí kiến uẩn được thanh tịnh, nên vượt qua các bậc của Thanh văn, Độc giác…, chứng vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát. Đã vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát, vị ấy thành thục hữu tình, nghiêm tịnh Phật độ. Làm xong việc ấy, liền có thể chứng được nhất thiết trí trí, chuyển diệu pháp luân, dùng pháp ba thừa mà xếp đặt và độ thoát các loài hữu tình, khiến họ ra khỏi sinh tử, chứng được Niết-bàn. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ an nhẫn, tuy có thể làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp như vậy, nhưng đối với tất cả đều không thấy có gì để nắm được. Vì sao? Vì tất cả các pháp không có tự tánh.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát này, từ khi mới phát tâm, lúc tu học Tinh tiến Ba-la-mật-đa (hạnh siêng năng, bền bỉ không lùi bước), nên tự mình tinh tiến, cũng khuyên người khác tinh tiến, luôn chân chánh khen ngợi công đức của tinh tiến, vui mừng tán thán người tinh tiến. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi thực hành tinh tiến, có thể đem của cải bố thí cho các hữu tình, khiến ai cũng được đầy đủ. Bố thí xong rồi, an trụ nơi giới uẩn, định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn và giải thoát trí kiến uẩn. Nhờ giới, định, tuệ, giải thoát và giải thoát trí kiến uẩn được thanh tịnh, nên vượt qua các bậc của Thanh văn, Độc giác…, chứng vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát. Đã vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát, vị ấy thành thục hữu tình, nghiêm tịnh Phật độ. Làm xong việc ấy, liền có thể chứng được nhất thiết trí trí, chuyển diệu pháp luân, dùng pháp ba thừa mà xếp đặt và độ thoát các loài hữu tình, khiến họ ra khỏi sinh tử, chứng được Niết-bàn. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ tinh tiến, tuy có thể làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp như vậy, nhưng đối với tất cả đều không thấy có gì để nắm được. Vì sao? Vì tất cả các pháp không có tự tánh.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát này, từ khi mới phát tâm, lúc tu học Tĩnh lự Ba-la-mật-đa (hạnh thiền định), nên tự mình vào các bậc tĩnh lự, các vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả trải rộng không giới hạn đến mọi chúng sinh) và các định vô sắc (các bậc thiền định cao hơn, không còn nương vào hình sắc), cũng khuyên người khác vào tĩnh lự, vô lượng và định vô sắc, luôn chân chánh khen ngợi công đức của tĩnh lự, vô lượng và định vô sắc, vui mừng tán thán người vào tĩnh lự, vô lượng và định vô sắc. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi thực hành tĩnh lự, có thể đem của cải bố thí cho các hữu tình, khiến ai cũng được đầy đủ. Bố thí xong rồi, an trụ nơi giới uẩn, định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn và giải thoát trí kiến uẩn. Nhờ giới, định, tuệ, giải thoát và giải thoát trí kiến uẩn được thanh tịnh, nên vượt qua các bậc của Thanh văn, Độc giác…, chứng vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát. Đã vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát, vị ấy thành thục hữu tình, nghiêm tịnh Phật độ. Làm xong việc ấy, liền có thể chứng được nhất thiết trí trí, chuyển diệu pháp luân, dùng pháp ba thừa mà xếp đặt và độ thoát các loài hữu tình, khiến họ ra khỏi sinh tử, chứng được Niết-bàn. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ tĩnh lự, tuy có thể làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp như vậy, nhưng đối với tất cả đều không thấy có gì để nắm được. Vì sao? Vì tất cả các pháp không có tự tánh.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát này, từ khi mới phát tâm, lúc tu học Bát-nhã Ba-la-mật-đa, đem giới, định, tuệ cùng giải thoát thù thắng và giải thoát trí kiến mà xếp đặt cho hữu tình, lấy vô sở đắc (không thấy có gì để nắm bắt) làm phương tiện, nên tự mình thực hành sáu Ba-la-mật-đa, cũng khuyên người khác thực hành sáu Ba-la-mật-đa, luôn chân chánh khen ngợi công đức của sáu Ba-la-mật-đa, vui mừng tán thán người thực hành sáu Ba-la-mật-đa. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ bố thí cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa, với phương tiện khéo léo, vượt qua các bậc của Thanh văn, Độc giác…, chứng vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát. Đã vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát, vị ấy thành thục hữu tình, nghiêm tịnh Phật độ. Làm xong việc ấy, liền có thể chứng được nhất thiết trí trí, chuyển diệu pháp luân, dùng pháp ba thừa mà xếp đặt và độ thoát các loài hữu tình, khiến họ ra khỏi sinh tử, chứng được Niết-bàn. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ Bát-nhã, tuy có thể làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp như vậy, nhưng đối với tất cả đều không thấy có gì để nắm được. Vì sao? Vì tất cả các pháp không có tự tánh.

 Thiện Hiện nên biết: đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát mới phát tâm, nương vào việc học sáu loại Ba-la-mật-đa mà làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp, đem lợi ích an vui cho hữu tình.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát, từ khi mới phát tâm, lúc làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp, thì với tác ý (sự hướng tâm, chú ý) tương ứng với nhất thiết trí trí, tin hiểu rằng các pháp đều lấy vô tánh làm tự tánh. Trước hết nên tu học Phật tùy niệm (thường nhớ nghĩ về Phật), kế đó nên tu học Pháp tùy niệm (thường nhớ nghĩ về giáo pháp), lần lượt như thế cho đến sau cùng nên tu học Thiên tùy niệm (thường nhớ nghĩ về các cõi trời).

 Thiện Hiện nên biết: thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát tu học Phật tùy niệm? Nghĩa là khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu học Phật tùy niệm, không nên dùng sắc, thọ, tưởng, hành, thức mà suy nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác. Vì sao? Vì sắc cho đến thức đều không có tự tánh. Nếu pháp không có tự tánh thì là không có gì cả; nếu không có gì cả thì không thể nhớ nghĩ, không thể suy tư. Vì sao? Vì không nhớ nghĩ, không suy tư, đó mới là Phật tùy niệm.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu học Phật tùy niệm, không nên dùng ba mươi hai tướng (ba mươi hai đặc điểm trên thân của bậc vĩ nhân), thân sắc vàng ròng, hào quang thường chiếu ra một tầm (khoảng bằng chiều dài hai cánh tay dang thẳng), tám mươi vẻ đẹp phụ, mà suy nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác. Vì sao? Vì những tướng tốt, vẻ đẹp, thân sắc ánh vàng như thế đều không có tự tánh. Nếu pháp không có tự tánh thì là không có gì cả; nếu không có gì cả thì không thể nhớ nghĩ, không thể suy tư. Vì sao? Vì không nhớ nghĩ, không suy tư, đó mới là Phật tùy niệm.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu học Phật tùy niệm, không nên dùng giới uẩn, định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn, giải thoát trí kiến uẩn mà suy nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác. Vì sao? Vì các uẩn như thế đều không có tự tánh. Nếu pháp không có tự tánh thì là không có gì cả; nếu không có gì cả thì không thể nhớ nghĩ, không thể suy tư. Vì sao? Vì không nhớ nghĩ, không suy tư, đó mới là Phật tùy niệm.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu học Phật tùy niệm, không nên dùng năm loại mắt (mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật), sáu thần thông (năm thần thông đã kể thêm lậu tận thông là năng lực dứt sạch phiền não), mười lực của Như Lai, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, mười tám pháp bất cộng của Phật, đại từ (thương yêu, ban vui rộng lớn), đại bi (xót thương, cứu khổ rộng lớn), đại hỷ (vui mừng rộng lớn trước hạnh phúc của người khác), đại xả (buông xả, bình đẳng rộng lớn), pháp vô vong thất (không bao giờ quên sót), tánh hằng trụ xả (luôn an trụ trong sự bình thản buông xả), nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu), nhất thiết tướng trí và vô lượng vô biên Phật pháp khác mà suy nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác. Vì sao? Vì các pháp như thế đều không có tự tánh. Nếu pháp không có tự tánh thì là không có gì cả; nếu không có gì cả thì không thể nhớ nghĩ, không thể suy tư. Vì sao? Vì không nhớ nghĩ, không suy tư, đó mới là Phật tùy niệm.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu học Phật tùy niệm, không nên dùng pháp duyên khởi (các pháp nương vào nhau mà sinh khởi) mà suy nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác. Vì sao? Vì các pháp duyên khởi đều không có tự tánh. Nếu pháp không có tự tánh thì là không có gì cả; nếu pháp không có gì cả thì không thể nhớ nghĩ, không thể suy tư. Vì sao? Vì không nhớ nghĩ, không suy tư, đó mới là Phật tùy niệm.

 Thiện Hiện nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên tu học Phật tùy niệm như vậy. Nếu tu học Phật tùy niệm như vậy, đó là làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp như vậy, thì có thể làm tròn đầy bốn niệm trụ (bốn phép quán: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán pháp) cho đến tám chi thánh đạo (tám nhánh của con đường thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng), nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí, nhờ đó chứng được nhất thiết trí trí. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, nhờ sức phương tiện lấy vô tánh làm tánh của tất cả các pháp, nên giác ngộ rằng tất cả các pháp đều không có tự tánh, trong đó không có tưởng 'có', cũng không có tưởng 'không có'. Thiện Hiện nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát nên tu học Phật tùy niệm như vậy, nghĩa là ở trong đó, Phật còn không thể nắm bắt được, huống gì có Phật tùy niệm.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát tu học Pháp tùy niệm? Nghĩa là khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu học Pháp tùy niệm, không nên suy nghĩ về pháp thiện hay pháp chẳng thiện; pháp hữu ký (pháp có thể xác định là thiện hay ác) hay pháp vô ký (pháp không thuộc thiện cũng không thuộc ác); pháp thế gian hay pháp xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian); pháp có sự đắm vị hay pháp không có sự đắm vị; pháp thánh hay pháp chẳng phải thánh; pháp hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy) hay pháp vô lậu (không còn phiền não); pháp thuộc ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc) hay pháp không thuộc ba cõi; pháp hữu vi (do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt) hay pháp vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt). Vì sao? Vì các pháp như thế đều không có tự tánh. Nếu pháp không có tự tánh thì là không có gì cả; nếu không có gì cả thì không thể nhớ nghĩ, không thể suy tư. Vì sao? Vì không nhớ nghĩ, không suy tư, đó mới là Pháp tùy niệm.

 Thiện Hiện nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên tu học Pháp tùy niệm như vậy. Nếu tu học Pháp tùy niệm như vậy, đó là làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp như vậy, thì có thể làm tròn đầy bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo, nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí, nhờ đó chứng được nhất thiết trí trí. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, nhờ sức phương tiện lấy vô tánh làm tánh của tất cả các pháp, nên giác ngộ rằng tất cả các pháp đều không có tự tánh, trong đó không có tưởng 'có', cũng không có tưởng 'không có'. Thiện Hiện nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát nên tu học Pháp tùy niệm như vậy, nghĩa là ở trong đó, pháp còn không thể nắm bắt được, huống gì có Pháp tùy niệm.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát tu học Tăng tùy niệm (thường nhớ nghĩ về đoàn thể các đệ tử thánh của Phật)? Nghĩa là khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu học Tăng tùy niệm, nên nghĩ như vầy: 'Chúng đệ tử của Phật đầy đủ các công đức, là bốn đôi tám bậc bổ-đặc-già-la (bổ-đặc-già-la nghĩa là con người; bốn đôi tám bậc là bốn bậc đang hướng tới quả và bốn bậc đã đắc quả, từ Dự lưu đến A-la-hán). Tất cả đều do pháp vô vi mà hiển bày, đều lấy vô tánh làm tự tánh.' Vì nhân duyên ấy nên không nên nhớ nghĩ. Vì sao? Vì những bậc thiện sĩ như thế đều không có tự tánh. Nếu pháp không có tự tánh thì là không có gì cả; nếu không có gì cả thì không thể nhớ nghĩ, không thể suy tư. Vì sao? Vì không nhớ nghĩ, không suy tư, đó mới là Tăng tùy niệm.

 Thiện Hiện nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên tu học Tăng tùy niệm như vậy. Nếu tu học Tăng tùy niệm như vậy, đó là làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp như vậy, thì có thể làm tròn đầy bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo, nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí, nhờ đó chứng được nhất thiết trí trí. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, nhờ sức phương tiện lấy vô tánh làm tánh của tất cả các pháp, nên giác ngộ rằng tất cả các pháp đều không có tự tánh, trong đó không có tưởng 'có', cũng không có tưởng 'không có'. Thiện Hiện nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát nên tu học Tăng tùy niệm như vậy, nghĩa là ở trong đó, Tăng còn không thể nắm bắt được, huống gì có Tăng tùy niệm.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát tu học Giới tùy niệm (thường nhớ nghĩ về giới hạnh)? Nghĩa là khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu học Giới tùy niệm, từ khi mới phát tâm nên nhớ nghĩ rằng thánh giới không thiếu sót, không kẽ hở, không tì vết, không dơ bẩn, không có chỗ chấp lấy, đáng được cúng dường, được người trí khen ngợi, khéo léo thọ trì, khéo léo rốt ráo, thuận theo thiền định thù thắng; và suy nghĩ rằng giới này lấy vô tánh làm tánh. Vì nhân duyên ấy nên không nên nhớ nghĩ. Vì sao? Vì thánh giới như thế hoàn toàn không có tự tánh. Nếu pháp không có tự tánh thì là không có gì cả; nếu không có gì cả thì không thể nhớ nghĩ, không thể suy tư. Vì sao? Vì không nhớ nghĩ, không suy tư, đó mới là Giới tùy niệm.

 Thiện Hiện nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên tu học Giới tùy niệm như vậy. Nếu tu học Giới tùy niệm như vậy, đó là làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp như vậy, thì có thể làm tròn đầy bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo, nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí, nhờ đó chứng được nhất thiết trí trí. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, nhờ sức phương tiện lấy vô tánh làm tánh của tất cả các pháp, nên giác ngộ rằng tất cả các pháp đều không có tự tánh, trong đó không có tưởng 'có', cũng không có tưởng 'không có'. Thiện Hiện nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát nên tu học Giới tùy niệm như vậy, nghĩa là ở trong đó, giới còn không thể nắm bắt được, huống gì có Giới tùy niệm.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát tu học Xả tùy niệm (thường nhớ nghĩ về hạnh buông bỏ, cho tặng)? Nghĩa là khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu học Xả tùy niệm, từ khi mới phát tâm nên lấy vô tánh làm tánh làm phương tiện mà tu Xả tùy niệm. Nghĩa là khi bố thí của cải hoặc bố thí giáo pháp, không nghĩ rằng: 'Ta có thể bố thí' hoặc 'ta không bố thí'. Khi bố thí các phần thân thể, tay chân, cũng không khởi tâm rằng: 'Ta có thể bố thí' hoặc 'ta không bố thí'. Cũng không suy nghĩ về vật được bố thí, sự ban tặng, phước của bố thí hay quả của bố thí. Vì sao? Vì các pháp như thế đều không có tự tánh. Nếu pháp không có tự tánh thì là không có gì cả; nếu không có gì cả thì không thể nhớ nghĩ, không thể suy tư. Vì sao? Vì không nhớ nghĩ, không suy tư, đó mới là Xả tùy niệm.

 Thiện Hiện nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên tu học Xả tùy niệm như vậy. Nếu tu học Xả tùy niệm như vậy, đó là làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp như vậy, thì có thể làm tròn đầy bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo, nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí, nhờ đó chứng được nhất thiết trí trí. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, nhờ sức phương tiện lấy vô tánh làm tánh của tất cả các pháp, nên giác ngộ rằng tất cả các pháp đều không có tự tánh, trong đó không có tưởng 'có', cũng không có tưởng 'không có'. Thiện Hiện nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát nên tu học Xả tùy niệm như vậy, nghĩa là ở trong đó, sự buông bỏ còn không thể nắm bắt được, huống gì có Xả tùy niệm.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát tu học Thiên tùy niệm? Nghĩa là khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu học Thiên tùy niệm, từ khi mới phát tâm nên lấy vô tánh làm tánh làm phương tiện mà tu Thiên tùy niệm. Nghĩa là nghĩ như vầy: 'Các bậc Dự lưu… sinh vào sáu cõi trời thuộc cõi Dục (sáu tầng trời còn ham muốn giác quan); các bậc Bất hoàn… sinh vào hai cõi trên (cõi Sắc và cõi Vô sắc). Tất cả như thế đều không thể nắm bắt được, không nên nhớ nghĩ.' Vì sao? Vì các cõi trời ấy… đều không có tự tánh. Nếu pháp không có tự tánh thì là không có gì cả; nếu không có gì cả thì không thể nhớ nghĩ, không thể suy tư. Vì sao? Vì không nhớ nghĩ, không suy tư, đó mới là Thiên tùy niệm.

 Thiện Hiện nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên tu học Thiên tùy niệm như vậy. Nếu tu học Thiên tùy niệm như vậy, đó là làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp như vậy, thì có thể làm tròn đầy bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo, nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí, nhờ đó chứng được nhất thiết trí trí. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, nhờ sức phương tiện lấy vô tánh làm tánh của tất cả các pháp, nên giác ngộ rằng tất cả các pháp đều không có tự tánh, trong đó không có tưởng 'có', cũng không có tưởng 'không có'. Thiện Hiện nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát nên tu học Thiên tùy niệm như vậy, nghĩa là ở trong đó, cõi trời còn không thể nắm bắt được, huống gì có Thiên tùy niệm.

 Thiện Hiện nên biết: đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát mới phát tâm, nương vào việc học sáu tùy niệm (sáu pháp thường nhớ nghĩ: Phật, Pháp, Tăng, giới, xả, cõi trời) mà làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp, đem lợi ích an vui cho hữu tình."

 "Lại nữa, Thiện Hiện! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nếu muốn làm tròn đầy các việc làm theo thứ lớp, các điều học theo thứ lớp, các hạnh tu theo thứ lớp, thì nhờ sức phương tiện lấy vô tánh làm tánh của tất cả các pháp, nên học nội không cho đến vô tánh tự tánh không (mười tám loại Không, từ nội không là các căn bên trong vốn không, cho đến vô tánh tự tánh không là ngay cái không-có-tự-tánh cũng là không); nên học chân như (thật tánh như thật, không biến đổi của các pháp) cho đến bất tư nghị giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn — các tên gọi khác nhau của thật tánh); nên học bốn thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo; nên học bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo; nói rộng ra cho đến nên học nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, khi tu học đạo Bồ-đề như vậy, giác ngộ rằng tất cả các pháp đều lấy vô tánh làm tự tánh; ở trong đó còn không có chút niệm nào có thể nắm bắt được, huống gì có niệm về sắc, thọ, tưởng, hành, thức, nói rộng ra cho đến nhất thiết trí trí. Các niệm như thế và các pháp được niệm, nếu cho rằng có chút gì là thật có thì không có lẽ ấy. Như vậy, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, tuy làm các việc theo thứ lớp, tu các điều học theo thứ lớp, thực hành các hạnh theo thứ lớp, nhưng ở trong đó tâm đều không chuyển động (không khởi chấp trước), vì tất cả các pháp không có tự tánh."

 Bấy giờ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Nếu tất cả các pháp đều không có tự tánh, thì lẽ ra không có sắc, thọ, tưởng, hành, thức, cho đến lẽ ra không có nhất thiết trí trí. Như vậy thì lẽ ra không có ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng, không có đạo, quả, ô nhiễm, thanh tịnh, cũng không có chứng đắc, không có hiện quán; thế thì tất cả các pháp lẽ ra đều là không có."

 Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông nghĩ sao? Ở trong tánh vô tánh của tất cả các pháp, có thể nắm bắt được cái 'có tánh' hay 'không có tánh' chăng?"

 Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn, không thể."

 Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu ở trong tánh vô tánh của tất cả các pháp, cả cái 'có tánh' lẫn 'không có tánh' đều không thể nắm bắt được, thì sao nay ông lại có thể nói rằng: 'Nếu tất cả các pháp đều không có tự tánh, thì lẽ ra không có sắc, thọ, tưởng, hành, thức, nói rộng ra cho đến tất cả các pháp lẽ ra đều là không có'?"

 Thiện Hiện bạch rằng: "Đối với nghĩa này, tự con không có nghi ngờ. Chỉ vì đời vị lai sẽ có các bí-sô (người xuất gia nam, tức tỳ-kheo)…, hoặc cầu quả Thanh văn, hoặc cầu quả Độc giác, hoặc cầu quả Phật, họ sẽ nghĩ rằng: 'Nếu tất cả các pháp đều không có tự tánh, thì ai bị ô nhiễm, ai được thanh tịnh, ai bị trói buộc, ai được cởi mở?' Vì họ không hiểu rõ nghĩa ô nhiễm, thanh tịnh, trói buộc, cởi mở, nên họ phá giới, phá chánh kiến (làm hỏng cái thấy đúng đắn), phá oai nghi (làm hỏng cử chỉ đúng phép), phá tịnh mạng (làm hỏng lối sống, cách nuôi thân trong sạch). Do đó họ sẽ rơi vào ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), chịu đủ thứ khổ, xoay vần trong sinh tử, khó được giải thoát. Con thấy ở đời vị lai sẽ có những việc đáng sợ như thế, nên mới hỏi như vậy. Nhưng đối với điều này, con thật không có nghi ngờ."

 Phật bảo Thiện Hiện: "Lành thay, lành thay! Nay ông lại có thể vì đời vị lai mà hỏi như vậy. Thế nhưng ở trong tánh vô tánh của tất cả các pháp, cả 'có' lẫn 'không' đều không thể nắm bắt được; không nên ở nơi đây mà chấp có tánh hay không có tánh."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu tất cả các pháp đều lấy vô tánh làm tự tánh, thì các Bồ-tát Ma-ha-tát quán thấy ý nghĩa gì mà vì muốn làm lợi ích an vui cho các hữu tình, cầu tới Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Chính vì tất cả các pháp đều lấy vô tánh làm tự tánh, nên các Bồ-tát Ma-ha-tát vì muốn làm lợi ích cho các hữu tình mà cầu tới Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Vì sao? Vì các loài hữu tình có đủ đoạn kiến (cái thấy sai cho rằng chết là mất hẳn) và thường kiến (cái thấy sai cho rằng có cái ta thường còn mãi), trụ nơi hữu sở đắc (thấy có cái để nắm bắt) nên khó điều phục, ngu si điên đảo nên khó giải thoát. Thiện Hiện nên biết: người trụ nơi hữu sở đắc, do có tưởng hữu sở đắc nên không có chứng đắc, không có hiện quán, cũng không có Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu người hữu sở đắc không có chứng đắc, không có hiện quán, cũng không có Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, thì người vô sở đắc có chứng đắc, có hiện quán, có Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề chăng?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Vô sở đắc chính là chứng đắc, chính là hiện quán, chính là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Vì sao? Vì người ấy không phá hoại tướng của pháp giới (thật tánh chung của mọi pháp). Thiện Hiện nên biết: nếu có người ở trong vô sở đắc này mà muốn có chỗ đắc, muốn được hiện quán, muốn được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, thì nên biết người ấy là muốn phá hoại pháp giới."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu người hữu sở đắc không có chứng đắc, không có hiện quán, cũng không có Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; còn vô sở đắc chính là chứng đắc, chính là hiện quán, chính là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; mà trong vô sở đắc thì không có chứng đắc, không có hiện quán, cũng không có Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; vậy thì làm sao các Bồ-tát Ma-ha-tát có được Sơ địa, Nhị địa cho đến Thập địa (mười bậc tu chứng của Bồ-tát)? Làm sao có được vô sinh pháp nhẫn (sự an trụ vững vàng nơi chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt)? Làm sao có được thần thông do dị thục sinh (thần thông tự nhiên có được nhờ quả báo đã chín muồi)? Làm sao có được bố thí cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa do dị thục sinh?

 Làm sao có được việc an trụ nơi các pháp do dị thục sinh như thế mà thành thục hữu tình, nghiêm tịnh Phật độ; ở chỗ chư Phật gần gũi cúng dường bằng những đồ cúng thượng hạng mầu nhiệm, và căn lành có được từ đó, cho đến khi đạt Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, cho quả không cùng tận, lần lượt cho đến sau khi nhập bát-niết-bàn (nhập Niết-bàn trọn vẹn, tức Phật qua đời), xá-lợi (thiết-lợi-la: di cốt của Phật) của mình và các đệ tử vẫn còn được cúng dường cung kính bằng nhiều cách, sức mạnh của căn lành vẫn chưa cạn hết?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Chính vì tất cả các pháp là vô sở đắc, nên các Bồ-tát Ma-ha-tát có được Sơ địa, Nhị địa cho đến Thập địa. Cũng chính vì thế mà có được vô sinh pháp nhẫn. Cũng chính vì thế mà có được thần thông do dị thục sinh. Cũng chính vì thế mà có được bố thí cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa do dị thục sinh. Cũng chính vì thế mà có được việc an trụ nơi các pháp do dị thục sinh mà thành thục hữu tình, nghiêm tịnh Phật độ; ở chỗ chư Phật gần gũi cúng dường bằng những đồ cúng thượng hạng mầu nhiệm, và căn lành có được từ đó, cho đến khi đạt Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, cho quả không cùng tận, lần lượt cho đến sau khi nhập bát-niết-bàn, xá-lợi của mình và các đệ tử vẫn còn được cúng dường cung kính bằng nhiều cách, sức mạnh của căn lành vẫn chưa cạn hết."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu tất cả các pháp đều là vô sở đắc, thì sáu Ba-la-mật-đa như bố thí… và các thần thông có gì sai khác?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Đối với người vô sở đắc, sáu Ba-la-mật-đa như bố thí… và các thần thông đều không sai khác. Chỉ vì muốn cho những người hữu sở đắc lìa bỏ các sự đắm nhiễm, chấp trước, nên dùng phương tiện mà nói rằng sáu Ba-la-mật-đa như bố thí… và các thần thông có tướng sai khác."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Vì nhân duyên gì mà đối với người vô sở đắc, sáu Ba-la-mật-đa như bố thí… và các thần thông được nói là không sai khác?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, không nắm bắt việc bố thí, không nắm bắt người cho, không nắm bắt người nhận, không nắm bắt vật được cho, không nắm bắt quả của bố thí, mà vẫn thực hành bố thí. Không nắm bắt tịnh giới mà vẫn giữ tịnh giới. Không nắm bắt an nhẫn mà vẫn tu an nhẫn. Không nắm bắt tinh tiến mà vẫn siêng năng tinh tiến. Không nắm bắt tĩnh lự mà vẫn vào tĩnh lự. Không nắm bắt Bát-nhã mà vẫn học Bát-nhã. Không nắm bắt thần thông mà vẫn phát thần thông. Không nắm bắt bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo mà vẫn tu bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo. Nói rộng ra, cho đến không nắm bắt nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí mà vẫn tu nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Không nắm bắt các hữu tình mà vẫn thành thục hữu tình. Không nắm bắt các cõi Phật mà vẫn nghiêm tịnh Phật độ. Không nắm bắt Phật pháp mà vẫn chứng Bồ-đề.

 Như vậy, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa vô sở đắc. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa vô sở đắc, thì thiên ma (ma vương ở cõi trời, chuyên ngăn cản người tu) và ngoại đạo (những người theo các đạo khác ngoài Phật pháp) không thể phá hoại được."

 Bấy giờ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, chỉ một tâm hiện khởi mà có thể thâu gồm đầy đủ bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến ba mươi hai tướng đại sĩ phu (ba mươi hai đặc điểm trên thân của bậc đại trượng phu, tức Phật) và tám mươi vẻ đẹp phụ?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, thì những gì đã tu như bố thí cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến ba mươi hai tướng đại sĩ phu và tám mươi vẻ đẹp phụ, đều được Bát-nhã Ba-la-mật-đa thâu nhận, gìn giữ (nhiếp thọ) nên mới được tròn đầy. Như vậy, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, chỉ một tâm hiện khởi mà có thể thâu nhận sáu Ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến ba mươi hai tướng đại sĩ phu và tám mươi vẻ đẹp phụ."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, mọi việc làm đều được Bát-nhã Ba-la-mật-đa thâu nhận, nên chỉ một tâm hiện khởi mà có thể thâu nhận sáu Ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến ba mươi hai tướng đại sĩ phu và tám mươi vẻ đẹp phụ?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, thì sáu loại Ba-la-mật-đa đã tu, cho đến ba mươi hai tướng đại sĩ phu và tám mươi vẻ đẹp phụ đã dẫn khởi, đều được Bát-nhã Ba-la-mật-đa thâu nhận, nên xa lìa nhị tưởng (ý niệm phân đôi, như thấy có ta và người, có chủ thể và đối tượng)."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, tuy thực hành sáu loại Ba-la-mật-đa, cho đến tuy dẫn khởi ba mươi hai tướng đại sĩ phu và tám mươi vẻ đẹp phụ, mà không có nhị tưởng?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, vì muốn làm tròn đầy Bố thí Ba-la-mật-đa, nên ngay trong Bố thí Ba-la-mật-đa mà thâu nhận tất cả Ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến tám mươi vẻ đẹp phụ, rồi thực hành bố thí; vì nhân duyên ấy nên không có nhị tưởng. Như thế cho đến, vì muốn làm tròn đầy tám mươi vẻ đẹp phụ, nên ngay trong tám mươi vẻ đẹp phụ mà thâu nhận tất cả Ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến tám mươi vẻ đẹp phụ, rồi dẫn khởi tám mươi vẻ đẹp phụ; vì nhân duyên ấy nên không có nhị tưởng.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát vì thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên khi thực hành Bố thí Ba-la-mật-đa thì trụ nơi tâm vô lậu (tâm không còn phiền não) mà thực hành Bố thí Ba-la-mật-đa; nói rộng ra cho đến khi dẫn khởi tám mươi vẻ đẹp phụ thì trụ nơi tâm vô lậu mà dẫn khởi tám mươi vẻ đẹp phụ. Vì thế, tuy thực hành Bố thí Ba-la-mật-đa, cho đến tuy dẫn khởi tám mươi vẻ đẹp phụ, mà không có nhị tưởng."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát vì thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên khi thực hành Bố thí Ba-la-mật-đa thì trụ nơi tâm vô lậu mà thực hành Bố thí Ba-la-mật-đa, cho đến khi dẫn khởi tám mươi vẻ đẹp phụ thì trụ nơi tâm vô lậu mà dẫn khởi tám mươi vẻ đẹp phụ?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, dùng tâm lìa tướng (tâm không bám vào hình tướng) không thấy các tướng mà thực hành Bố thí Ba-la-mật-đa; nghĩa là không thấy ai là người có thể bố thí, vật bố thí là gì, ai nhận sự bố thí này, do cái gì mà bố thí, vì cái gì mà bố thí, bố thí như thế nào. Trụ trong tâm vô lậu lìa tướng ấy, lìa lòng ái luyến, lìa lòng keo kiệt mà thực hành Bố thí Ba-la-mật-đa. Khi ấy không thấy sự bố thí đã làm, cũng không thấy tâm vô lậu này, cho đến không thấy tất cả Phật pháp. Như vậy, Bồ-tát Ma-ha-tát trụ nơi tâm vô lậu mà thực hành Bố thí Ba-la-mật-đa.

 Nói rộng ra, cho đến nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, dùng tâm lìa tướng không thấy các tướng mà dẫn khởi tám mươi vẻ đẹp phụ; nghĩa là không thấy ai là người dẫn khởi, cái gì là cái được dẫn khởi, do cái gì mà dẫn khởi, vì cái gì mà dẫn khởi, dẫn khởi tám mươi vẻ đẹp phụ như thế nào. Trụ trong tâm vô lậu lìa tướng ấy, không nhiễm không chấp mà dẫn khởi tám mươi vẻ đẹp phụ. Khi ấy không thấy tám mươi vẻ đẹp phụ đã dẫn khởi, cũng không thấy tâm vô lậu này, cho đến không thấy tất cả Phật pháp. Như vậy, Bồ-tát Ma-ha-tát trụ nơi tâm vô lậu mà dẫn khởi tám mươi vẻ đẹp phụ."

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm hai mươi tám.

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm mười chín (?).

 Tam tạng Pháp sư (vị thầy thông suốt ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video