Hội thứ ba, phẩm Tuyên Hóa (rao giảng để giáo hóa) thứ ba mươi mốt, phần hai.
Bấy giờ Cụ thọ (tiếng gọi tôn kính dành cho vị tu sĩ có đức hạnh) Thiện Hiện (tức tôn giả Tu-bồ-đề, đệ tử lớn của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lẽ "không") thưa Phật: "Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Phật), các Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện thành Phật để cứu độ chúng sinh) làm sao nhận biết thật tướng (bộ mặt thật) của các pháp (mọi sự vật, hiện tượng)?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát quán (dùng trí tuệ quan sát) thấy hết thảy pháp, không pháp nào không phải là không (trống rỗng, không có thực thể tự tồn tại). Đó là nhận biết thật tướng của các pháp."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát quán hết thảy pháp, không pháp nào không phải là không?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với hết thảy pháp, quán tự tướng không (nét riêng của mỗi pháp, tự nó vốn trống rỗng). Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát quán hết thảy pháp, không pháp nào không phải là không.
Này Thiện Hiện, nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát dùng phép Tỳ-bát-xá-na (phép quán, dùng trí tuệ quan sát thấu suốt) để quán tướng không. Quán các pháp đều không, hoàn toàn không thấy có tự tính (bản chất tự có, tự tồn tại) của pháp nào để có thể nương trụ vào đó, nhờ vậy chứng đắc vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chánh và trọn vẹn của Phật).
Vì sao? Vì vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật và hết thảy pháp đều lấy vô tính (không có tự tính) làm tự tính. Nghĩa là từ sắc uẩn (nhóm hình sắc, vật chất; uẩn là năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) cho đến thức uẩn (nhóm nhận biết, phân biệt) đều lấy vô tính làm tự tính. Nói rộng ra cho đến hạnh của hết thảy Bồ-tát Ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật cũng lấy vô tính làm tự tính.
Vô tính như thế không phải do các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc từ chân lý như thật mà đến; Ứng là bậc đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chánh, trọn khắp) làm ra, không phải do các Độc giác (bậc tự giác ngộ không nhờ thầy, chỉ tu cho riêng mình), các Bồ-tát và các Thanh văn (đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu chứng) ở các bậc hướng và quả (hướng là đang tu tiến tới một quả vị, quả là đã chứng được quả vị ấy) làm ra, cũng không phải ai khác làm ra. Chỉ vì hữu tình (chúng sinh có tình thức) đối với hết thảy pháp không biết, không thấy đúng như thật rằng chúng đều là không, cho nên chúng Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ thấu suốt đưa người sang bờ giác ngộ) sâu xa, dùng phương tiện thiện xảo (cách thức khéo léo, thích hợp để giáo hóa), đúng như điều chính mình đã giác ngộ mà tuyên nói, chỉ bày cho các hữu tình, khiến họ lìa chấp trước (bám chặt cho là thật), thoát khổ sinh tử, đạt Bát-niết-bàn (sự dứt sạch hoàn toàn phiền não và sinh tử), được an vui rốt ráo."
Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Nếu hết thảy pháp đều lấy vô tính làm tự tính, và vô tính như thế không phải do Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, Độc giác, Bồ-tát, Thanh văn... làm ra, thì làm sao đặt ra rằng các pháp có khác nhau? Tức là có các sai khác như địa ngục, bàng sinh (loài súc sinh, loài vật đi ngang), cõi quỷ, loài người và chư thiên (các vị trời); tức là từ trời Tứ Đại Vương Chúng (tầng trời thấp nhất ở cõi Dục, do bốn vị Thiên vương cai quản) cho đến cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ (tầng trời cao nhất ở cõi Vô sắc, nơi tâm tưởng cực kỳ vi tế, chẳng phải có tưởng cũng chẳng phải không có tưởng); và có các sai khác về địa vị của ba thừa (ba cỗ xe, ba con đường tu: Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát).
Do nghiệp (hành động tạo tác thiện ác, đưa đến quả báo) như thế mà đặt ra địa ngục; do nghiệp như thế mà đặt ra bàng sinh; do nghiệp như thế mà đặt ra cõi quỷ; do nghiệp như thế mà đặt ra cõi người, có các sai khác như châu Thiệm-bộ (châu phía nam, nơi chúng ta ở), châu Thắng Thân (châu phía đông), châu Ngưu Hóa (châu phía tây, dùng bò làm vật trao đổi), châu Câu-lô (châu phía bắc); do nghiệp như thế mà đặt ra cõi trời, có các sai khác từ trời Tứ Đại Vương Chúng cho đến cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ; do nghiệp như thế mà đặt ra Dự lưu (quả vị đầu tiên của Thanh văn, bắt đầu dự vào dòng thánh) cho đến Độc giác; do nghiệp như thế mà đặt ra Bồ-tát và các đức Như Lai.
Bạch Thế Tôn, pháp vô tính ắt không có tác dụng gì. Sao có thể nói: do nghiệp này mà sinh vào địa ngục; như thế cho đến do nghiệp này mà sinh vào cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ; do nghiệp này mà được quả Dự lưu, nói rộng ra cho đến quả bồ-đề của Độc giác; do nghiệp này mà vào địa vị Bồ-tát, thực hành đạo Bồ-tát; do nghiệp này mà chứng được nhất thiết trí trí (trí tuệ biết trọn vẹn tất cả, trí tuệ tối thượng của Phật), được gọi là Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, làm lợi ích và đem an vui cho hết thảy hữu tình?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như ông nói. Trong pháp vô tính thì không thể đặt ra rằng các pháp có khác nhau, không có nghiệp, không có quả, cũng không có tác dụng. Chỉ vì những kẻ ngu không hiểu thánh pháp (giáo pháp của bậc thánh) và Tỳ-nại-da (giới luật, phép tắc điều phục thân tâm), nên không biết đúng như thật rằng các pháp đều lấy vô tính làm tính. Họ ngu si, điên đảo (thấy trái ngược sự thật) mà khởi lên các nghiệp, tùy theo sự sai khác của nghiệp mà nhận lấy các loại thân. Dựa vào sự sai khác về chủng loại của những thân ấy mà đặt ra địa ngục, bàng sinh, cõi quỷ, loài người và chư thiên, cho đến cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Để cứu vớt những kẻ ngu vì ngu si điên đảo mà chịu khổ sinh tử ấy, nên đặt ra những sai khác về địa vị trong thánh pháp và Tỳ-nại-da; dựa vào các địa vị đó mà đặt ra Dự lưu cho đến Độc giác, Bồ-tát, Như Lai. Thế nhưng hết thảy pháp không pháp nào không lấy vô tính làm tính; trong pháp vô tính thật không có pháp nào khác nhau, không có nghiệp, không có quả, cũng không có tác dụng, vì pháp vô tính thì mãi mãi không có tự tính.
Lại nữa, này Thiện Hiện, như ông nói: pháp vô tính ắt không có tác dụng, sao có thể nói do nghiệp như thế mà được quả Dự lưu, cho đến chứng được nhất thiết trí trí, được gọi là Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, làm lợi ích và đem an vui cho hết thảy hữu tình. Này Thiện Hiện, ông nghĩ thế nào? Những đạo được tu tập có phải là vô tính chăng? Các quả Dự lưu, quả Nhất lai (quả vị thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), quả Bất hoàn (quả vị thứ ba, không còn trở lại cõi Dục), quả A-la-hán (quả vị cao nhất của Thanh văn, đã dứt sạch phiền não), quả bồ-đề của Độc giác, các đạo của Bồ-tát và nhất thiết trí trí có phải là vô tính chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, đúng vậy. Những đạo được tu tập, nói rộng ra cho đến nhất thiết trí trí, đều là vô tính."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Pháp vô tính có thể đạt được pháp vô tính chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không thể."
Phật bảo Thiện Hiện: "Vô tính và đạo, cùng hết thảy pháp, đều chẳng phải gắn liền với nhau, cũng chẳng phải không gắn liền với nhau; không có hình sắc, không thể thấy, không có gì chống ngại, cùng một tướng, ấy là không có tướng. Kẻ ngu dị sinh (phàm phu, những người do nghiệp khác nhau mà sinh vào các cõi khác nhau) đối với pháp không có tướng mà phân biệt hư dối, khởi lên ý tưởng có tướng, chấp trước các uẩn, các xứ (mười hai xứ: sáu căn là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý và sáu đối tượng của chúng), các giới (mười tám giới: sáu căn, sáu đối tượng và sáu thức). Trong cái vô thường lại lầm sinh ý tưởng thường còn; trong các nỗi khổ lại lầm sinh ý tưởng vui; trong cái vô ngã (không có cái 'tôi' thật) lại lầm sinh ý tưởng có 'tôi'; trong cái không sạch lại lầm sinh ý tưởng sạch. Họ ngu si điên đảo, đối với pháp vô tính mà chấp là có tự tính. Vì nguyên do ấy, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thành tựu phương tiện thiện xảo thù thắng, cứu vớt những loài hữu tình như thế, khiến họ lìa sự phân biệt điên đảo hư dối, khéo léo đặt họ vào trong pháp không có tướng, khiến họ siêng năng tu học, giải thoát sinh tử, chứng được Niết-bàn, an vui rốt ráo."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Có chút vật nào là chân, là thật, chẳng hư chẳng dối, mà kẻ ngu dị sinh chấp trước vào đó, tạo ra các nghiệp, do nguyên do ấy mà luân hồi trong các nẻo (các cõi tái sinh), không thể thoát khổ sinh tử chăng? Nếu không có chút vật nào là chân, là thật, chẳng hư chẳng dối, thì làm sao kẻ ngu chấp trước vào đó, tạo ra các nghiệp, luân hồi trong các nẻo?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Vật mà kẻ ngu dị sinh chấp trước, cho đến nhỏ như đầu sợi lông cũng không có cái nào là chân, là thật, chẳng hư chẳng dối. Vì chấp trước vào đó mà tạo các nghiệp, do nguyên do ấy mà luân hồi trong các nẻo, không thể thoát mọi khổ sinh tử; chỉ có sự chấp trước điên đảo hư dối mà thôi. Nay Ta sẽ vì ông nói rộng các thí dụ để làm rõ lại nghĩa này, khiến dễ hiểu. Những người có trí nhờ thí dụ mà đối với nghĩa được nói liền sinh hiểu biết đúng đắn.
Này Thiện Hiện, ông nghĩ thế nào? Trong mộng thấy người hưởng vui năm dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon, cảm xúc), trong mộng có chút việc thật nào khiến người ấy hưởng vui dục chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Người thấy trong mộng còn chẳng có thật, huống chi có việc thật nào khiến người ấy ở trong mộng mà hưởng vui năm dục."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Có pháp nào, hoặc hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn dính mắc sinh tử) hoặc vô lậu (không còn phiền não), hoặc thế gian hoặc xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian), hoặc hữu vi (do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt) hoặc vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt), mà không giống như việc thấy trong mộng chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Nhất định không có pháp nào, hoặc hữu lậu hoặc vô lậu, hoặc thế gian hoặc xuất thế gian, hoặc hữu vi hoặc vô vi, mà không giống như việc thấy trong mộng."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Trong mộng có việc qua lại sinh tử trong các nẻo một cách chân thật chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Trong mộng có sự tu đạo chân thật, nhờ tu đạo ấy mà lìa tạp nhiễm (phiền não và nghiệp xấu làm ô nhiễm tâm) được thanh tịnh chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Vì sao? Vì pháp thấy trong mộng hoàn toàn không có việc thật, chẳng phải cái đặt ra được, cũng chẳng phải cái được đặt ra. Tu đạo còn không có, huống chi nhờ tu đạo mà lìa tạp nhiễm và được thanh tịnh."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Những hình bóng thấy trong gương sáng và các vật tương tự, có việc thật nào để có thể dựa vào đó mà tạo nghiệp, do nghiệp đã tạo mà hoặc đọa vào ác thú (các nẻo xấu: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), hoặc sinh lên cõi người, cõi trời, chịu khổ hay vui chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Những hình bóng thấy trong gương sáng và các vật tương tự hoàn toàn không có việc thật, chỉ lừa được trẻ dại, làm sao có thể dựa vào đó mà tạo các nghiệp, do nghiệp đã tạo mà hoặc đọa ác thú, hoặc sinh lên cõi người, cõi trời, chịu các khổ vui."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Những hình bóng hiện trong gương sáng và các vật tương tự, những hình bóng ấy có sự tu đạo chân thật, nhờ tu đạo ấy mà lìa tạp nhiễm được thanh tịnh chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Vì sao? Vì những hình bóng hiện ra ấy hoàn toàn không có việc thật, chẳng phải cái đặt ra được, cũng chẳng phải cái được đặt ra. Tu đạo còn không có, huống chi nhờ tu đạo mà lìa tạp nhiễm và được thanh tịnh."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Những tiếng vang phát ra trong hang núi và những nơi tương tự, có việc thật nào để có thể dựa vào đó mà tạo nghiệp, do nghiệp đã tạo mà hoặc đọa ác thú, hoặc sinh lên cõi người, cõi trời, chịu khổ hay vui chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Những tiếng vang phát ra trong hang núi và những nơi tương tự hoàn toàn không có việc thật, chỉ lừa được trẻ dại, làm sao có thể dựa vào đó mà tạo các nghiệp, do nghiệp đã tạo mà hoặc đọa ác thú, hoặc sinh lên cõi người, cõi trời, chịu các khổ vui."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Các tiếng vang có sự tu đạo chân thật, nhờ tu đạo ấy mà lìa tạp nhiễm được thanh tịnh chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Vì sao? Vì tiếng vang trong hang núi và những nơi tương tự hoàn toàn không có việc thật, chẳng phải cái đặt ra được, cũng chẳng phải cái được đặt ra. Tu đạo còn không có, huống chi nhờ tu đạo mà lìa tạp nhiễm và được thanh tịnh."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Trong dương diễm (ảo ảnh do hơi nóng bốc lên dưới nắng, trông như mặt nước) và những thứ tương tự hiện ra giống như nước, có việc thật nào để có thể dựa vào đó mà tạo nghiệp, do nghiệp đã tạo mà hoặc đọa ác thú, hoặc sinh lên cõi người, cõi trời, chịu khổ hay vui chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Nước hiện ra trong các ảo ảnh hơi nóng hoàn toàn không có việc thật, chỉ lừa được trẻ dại, làm sao có thể dựa vào đó mà tạo các nghiệp, do nghiệp đã tạo mà hoặc đọa ác thú, hoặc sinh lên cõi người, cõi trời, chịu các khổ vui."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Nước trong các ảo ảnh hơi nóng có sự tu đạo chân thật, nhờ tu đạo ấy mà lìa tạp nhiễm được thanh tịnh chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Vì sao? Vì nước trong ảo ảnh hơi nóng hoàn toàn không có việc thật, chẳng phải cái đặt ra được, cũng chẳng phải cái được đặt ra. Tu đạo còn không có, huống chi nhờ tu đạo mà lìa tạp nhiễm và được thanh tịnh."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Những hình sắc hiện ra trong ánh sáng và bóng tối, có việc thật nào để có thể dựa vào đó mà tạo nghiệp, do nghiệp đã tạo mà hoặc đọa ác thú, hoặc sinh lên cõi người, cõi trời, chịu khổ hay vui chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Những hình sắc hiện ra trong ánh sáng và bóng tối hoàn toàn không có việc thật, chỉ lừa được trẻ dại, làm sao có thể dựa vào đó mà tạo các nghiệp, do nghiệp đã tạo mà hoặc đọa ác thú, hoặc sinh lên cõi người, cõi trời, chịu các khổ vui."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Những hình sắc trong ánh sáng và bóng tối có sự tu đạo chân thật, nhờ tu đạo ấy mà lìa tạp nhiễm được thanh tịnh chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Vì sao? Vì hình sắc trong ánh sáng và bóng tối hoàn toàn không có việc thật, chẳng phải cái đặt ra được, cũng chẳng phải cái được đặt ra. Tu đạo còn không có, huống chi nhờ tu đạo mà lìa tạp nhiễm và được thanh tịnh."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Nhà ảo thuật làm phép biến ra các thứ hình tượng như quân voi, quân ngựa..., có việc thật nào để có thể dựa vào đó mà tạo nghiệp, do nghiệp đã tạo mà hoặc đọa ác thú, hoặc sinh lên cõi người, cõi trời, chịu khổ hay vui chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Voi ngựa ảo thuật và những thứ tương tự hoàn toàn không có việc thật, chỉ lừa được trẻ dại, làm sao có thể dựa vào đó mà tạo các nghiệp, do nghiệp đã tạo mà hoặc đọa ác thú, hoặc sinh lên cõi người, cõi trời, chịu các khổ vui."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Những việc ảo thuật có sự tu đạo chân thật, nhờ tu đạo ấy mà lìa tạp nhiễm được thanh tịnh chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Vì sao? Vì voi ngựa ảo thuật và những thứ tương tự hoàn toàn không có việc thật, chẳng phải cái đặt ra được, cũng chẳng phải cái được đặt ra. Tu đạo còn không có, huống chi nhờ tu đạo mà lìa tạp nhiễm và được thanh tịnh."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Những hóa thân (thân biến hiện ra bằng thần thông) do những người có phép biến hóa tạo ra, có việc thật nào để có thể dựa vào đó mà tạo nghiệp, do nghiệp đã tạo mà hoặc đọa ác thú, hoặc sinh lên cõi người, cõi trời, chịu khổ hay vui chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Các thân biến hóa hoàn toàn không có việc thật, làm sao có thể dựa vào đó mà tạo các nghiệp, do nghiệp đã tạo mà hoặc đọa ác thú, hoặc sinh lên cõi người, cõi trời, chịu các khổ vui."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Hóa thân có sự tu đạo chân thật, nhờ tu đạo ấy mà lìa tạp nhiễm được thanh tịnh chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Vì sao? Vì các thân biến hóa hoàn toàn không có việc thật, chẳng phải cái đặt ra được, cũng chẳng phải cái được đặt ra. Tu đạo còn không có, huống chi nhờ tu đạo mà lìa tạp nhiễm và được thanh tịnh."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Những vật hiện ra trong thành Tầm Hương (thành Càn-thát-bà, tức ảo ảnh lâu đài thành quách hiện trên trời hay trên biển, tương truyền do thần nhạc Càn-thát-bà, loài sống nhờ mùi hương, hóa hiện), có việc thật nào để có thể dựa vào đó mà tạo nghiệp, do nghiệp đã tạo mà hoặc đọa ác thú, hoặc sinh lên cõi người, cõi trời, chịu khổ hay vui chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Những vật hiện ra trong thành Tầm Hương hoàn toàn không có việc thật, làm sao có thể dựa vào đó mà tạo các nghiệp, do nghiệp đã tạo mà hoặc đọa ác thú, hoặc sinh lên cõi người, cõi trời, chịu các khổ vui."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Những vật trong thành Tầm Hương có sự tu đạo chân thật, nhờ tu đạo ấy mà lìa tạp nhiễm được thanh tịnh chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Vì sao? Vì những vật trong thành ấy hoàn toàn không có việc thật, chẳng phải cái đặt ra được, cũng chẳng phải cái được đặt ra. Tu đạo còn không có, huống chi nhờ tu đạo mà lìa tạp nhiễm và được thanh tịnh."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Có pháp nào, hoặc hữu lậu hoặc vô lậu, hoặc thế gian hoặc xuất thế gian, hoặc hữu vi hoặc vô vi, mà không giống như hình bóng, tiếng vang, ảo ảnh hơi nóng, hình sắc trong sáng tối, việc ảo thuật, sự biến hóa và những vật trong thành Tầm Hương chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Nhất định không có pháp nào, hoặc hữu lậu hoặc vô lậu, hoặc thế gian hoặc xuất thế gian, hoặc hữu vi hoặc vô vi, mà không giống như hình bóng và những thứ ấy."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Trong đây có người bị tạp nhiễm thật, người được thanh tịnh thật chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Trong đây hoàn toàn không có người bị tạp nhiễm và người được thanh tịnh thật."
Phật bảo Thiện Hiện: "Cũng như người nhiễm và người tịnh thật ra không có, do nguyên do ấy, tạp nhiễm và thanh tịnh cũng chẳng phải có thật. Vì sao? Vì các loài hữu tình bám trụ vào 'ngã' và 'ngã sở' (cái 'tôi' và cái 'của tôi') phân biệt hư dối, cho rằng có người tạp nhiễm và người thanh tịnh; do nguyên do ấy mà cho rằng có tạp nhiễm và có thanh tịnh. Những người không thấy sự thật thì cho rằng có người tạp nhiễm và người thanh tịnh; còn như những người thấy sự thật thì biết không có người tạp nhiễm và người thanh tịnh, như thế cũng không có tạp nhiễm và thanh tịnh, vì hết thảy pháp đều tự tướng không."
Bấy giờ Thiện Hiện thưa Phật: "Người thấy sự thật thì không nhiễm, không tịnh; người không thấy sự thật cũng không nhiễm tịnh. Vì sao? Vì hết thảy pháp đều lấy vô tính làm tự tính. Bạch Thế Tôn, những người nói đúng sự thật thì không nhiễm không tịnh; những người nói không đúng sự thật cũng không nhiễm tịnh. Vì sao? Vì hết thảy pháp đều lấy vô tính làm tự tính. Bạch Thế Tôn, pháp không có tự tính thì không nhiễm không tịnh; pháp có tự tính cũng không nhiễm tịnh; các pháp không có tự tính và có tự tính cũng không nhiễm tịnh. Vì sao? Vì hết thảy pháp đều lấy vô tính làm tự tính. Bạch Thế Tôn, nếu người thấy sự thật và người nói đúng sự thật không nhiễm không tịnh, người không thấy sự thật và người nói không đúng sự thật cũng không nhiễm tịnh, thì vì sao Thế Tôn có lúc nói có pháp thanh tịnh?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Ta nói tính bình đẳng của hết thảy pháp là pháp thanh tịnh."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Thế nào là tính bình đẳng của hết thảy pháp?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Chân như (bản thể như thật, không đổi khác) của các pháp, nói rộng ra cho đến bất tư nghị giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn), dù Như Lai ra đời hay không ra đời, tính và tướng vẫn thường còn; đó gọi là tính bình đẳng của hết thảy pháp. Tính bình đẳng này gọi là pháp thanh tịnh. Đây là dựa vào thế tục (cách nói thông thường theo quy ước thế gian) mà nói là thanh tịnh, không dựa vào thắng nghĩa (chân lý tối thượng, nghĩa lý sâu xa nhất). Vì sao? Vì trong thắng nghĩa đế (chân lý tối thượng) đã không có phân biệt, cũng không có hý luận (lời bàn luận suông, vô ích, do phân biệt mà sinh), mọi danh xưng, mọi đường lối ngôn ngữ đều dứt hết, không thể nói là nhiễm hay là tịnh."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Nếu hết thảy pháp đều như cảnh trong mộng, nói rộng ra cho đến như thành Tầm Hương, tuy hiện ra như có mà không có việc thật, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát nương vào những pháp không có thật như thế mà phát tâm hướng tới vô thượng chánh đẳng giác, phát nguyện rằng: 'Ta sẽ làm viên mãn sáu ba-la-mật-đa (sáu hạnh đưa sang bờ giác ngộ: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), bắt đầu từ bố thí; nói rộng ra cho đến ta sẽ làm viên mãn ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp phụ (những đặc điểm tốt đẹp trên thân của Phật); ta sẽ phát ra ánh sáng vô lượng chiếu khắp vô biên thế giới mười phương; ta sẽ phát ra một âm thanh mầu nhiệm vang khắp vô biên thế giới mười phương; tùy theo sự sai khác về thắng giải (sự hiểu biết, tin hiểu quyết định) của tâm và tâm sở pháp (tâm chính và các trạng thái tâm phụ thuộc) của các hữu tình mà nói cho họ các pháp môn vi diệu, khiến họ siêng năng tu học, tùy mỗi người mà được những điều lợi ích'?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Những pháp ông vừa nói há chẳng phải đều như cảnh trong mộng, cho đến như thành Tầm Hương sao?"
Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, đúng vậy. Nhưng con có điều nghi: nếu hết thảy pháp như mộng, cho đến như thành Tầm Hương, đều không có việc thật, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lại thốt lời thành thật rằng: 'Ta sẽ làm viên mãn hết thảy Phật pháp, làm lợi ích và đem an vui cho vô lượng hữu tình'? Cái thấy trong mộng, nói rộng ra cho đến những vật hiện ra trong thành Tầm Hương, không thể thực hành bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa, huống chi làm viên mãn, nói rộng ra cho đến ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp phụ. Cũng nói như vậy: cái thấy trong mộng, nói rộng ra cho đến những vật hiện ra trong thành Tầm Hương, không thể thành tựu hết thảy sự nghiệp đã nguyện. Hết thảy pháp khác cũng phải như thế, vì đều không thật."
Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như ông nói. Pháp không có thật còn không thể thực hành sáu ba-la-mật-đa như bố thí..., nói rộng ra cho đến ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp phụ, huống chi làm viên mãn. Pháp không có thật không thể thành tựu sự nghiệp đã nguyện, cũng không thể đạt được nhất thiết trí trí.
Lại nữa, này Thiện Hiện, sáu ba-la-mật-đa như bố thí... và vô lượng vô biên Phật pháp khác vì không có thật nên không thể chứng được nhất thiết trí trí. Này Thiện Hiện, nên biết: những pháp như thế đều là do suy nghĩ tạo tác; những pháp do suy nghĩ tạo tác đều không thể đạt được nhất thiết trí trí.
Lại nữa, này Thiện Hiện, những pháp ấy tuy có thể dẫn khởi đạo bồ-đề, nhưng đối với quả của nó thì không có năng lực trợ giúp, vì những pháp ấy không sinh, không khởi, không có tướng thật. Các Bồ-tát Ma-ha-tát từ khi mới phát tâm, tuy khởi lên các thiện pháp thù thắng, tức là tu bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí (trí tuệ biết rõ mọi tướng trạng sai biệt của các pháp), nhưng biết rằng tất cả đều như cảnh trong mộng, nói rộng ra cho đến như thành Tầm Hương, thật không có gì cả.
Lại nữa, này Thiện Hiện, những pháp ấy tuy không có thật, nhưng nếu không làm cho viên mãn thì nhất định không thể thành thục hữu tình (giáo hóa chúng sinh cho đến lúc chín muồi, đủ sức giác ngộ), không thể trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật (làm cho cõi nước nơi mình sẽ thành Phật trở nên trang nghiêm trong sạch), cũng không thể đạt được nhất thiết trí trí. Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát nếu không làm viên mãn sáu ba-la-mật-đa như bố thí..., nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí, thì nhất định không thể thành thục hữu tình, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật, cũng không thể đạt được nhất thiết trí trí.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, đối với mọi thiện pháp mình tu tập và an trụ, đều biết đúng như thật rằng chúng như mộng, cho đến như thành Tầm Hương. Nghĩa là nếu tu hành sáu ba-la-mật-đa như bố thí..., nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí, đều có thể biết đúng như thật rằng chúng như mộng, cho đến như thành Tầm Hương. Nếu thành thục hữu tình, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật, và cầu chứng nhất thiết trí trí, cũng có thể biết đúng như thật rằng chúng như mộng, cho đến như thành Tầm Hương. Cũng biết đúng như thật rằng sự sai khác trong tâm hành của các loài hữu tình như mộng, cho đến như thành Tầm Hương.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, đối với hết thảy pháp không nắm giữ là có, không nắm giữ là không. Nếu do sự nắm giữ như thế mà chứng được nhất thiết trí trí, thì cũng biết pháp ấy như mộng, cho đến như thành Tầm Hương, không nắm giữ là có, không nắm giữ là không. Vì sao? Vì sáu ba-la-mật-đa như bố thí..., nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí, đều không thể nắm giữ; pháp hữu lậu hay pháp vô lậu, pháp thế gian hay pháp xuất thế gian, pháp hữu vi hay pháp vô vi cũng không thể nắm giữ. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy sau khi biết hết thảy pháp không thể nắm giữ, mới cầu hướng tới vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Vì sao? Vì hết thảy pháp đều không thể nắm giữ, hoàn toàn không có việc thật, như mộng cho đến như thành Tầm Hương; pháp không thể nắm giữ thì không thể chứng được pháp không thể nắm giữ. Thế nhưng các hữu tình đối với những pháp như thế không biết không thấy, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì làm lợi ích cho các hữu tình mà cầu hướng tới vô thượng chánh đẳng bồ-đề.
Lại nữa, này Thiện Hiện, Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi mới phát tâm, vì muốn làm lợi ích cho các hữu tình mà tu hành bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa, không vì bản thân, không vì việc gì khác; vì muốn làm lợi ích cho các hữu tình mà cầu hướng tới vô thượng chánh đẳng bồ-đề, không vì bản thân, không vì việc gì khác.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thấy những kẻ ngu ở trong cái chẳng phải 'tôi' mà bám trụ ý tưởng 'tôi', nói rộng ra cho đến ở trong cái chẳng phải người thấy mà bám trụ ý tưởng người thấy. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thấy việc này rồi, sinh lòng thương xót sâu xa, dùng phương tiện dạy dỗ dẫn dắt, khiến họ lìa sự chấp trước vọng tưởng điên đảo, đặt họ vào trong cõi cam lộ không có tướng (cõi Niết-bàn, ví như nước cam lộ là thuốc bất tử của chư thiên). Trụ trong cõi ấy, họ không còn khởi lên ý tưởng 'tôi' cho đến ý tưởng 'người khiến kẻ khác thấy'. Khi ấy mọi sự xao động, tán loạn, hý luận, phân biệt không còn hiện khởi; tâm phần nhiều an trụ trong cõi vắng lặng, đạm bạc, không hý luận. Này Thiện Hiện, nên biết: Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ phương tiện này mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, tự mình đối với các pháp không chấp trước gì, cũng có thể dạy người khác đối với hết thảy pháp không chấp trước gì. Điều này dựa vào thế tục, không dựa vào thắng nghĩa."
Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Khi Phật chứng vô thượng chánh đẳng giác, Phật pháp đạt được là dựa vào thế tục mà nói là đạt được, hay dựa vào thắng nghĩa mà nói là đạt được?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là dựa vào thế tục, không dựa vào thắng nghĩa. Nếu dựa vào thắng nghĩa thì người đạt được và cái được đạt đều không thể có. Vì sao? Vì nếu cho rằng người này đạt được pháp như thế, thì liền có chỗ đắc (có cái để nắm được); có chỗ đắc thì liền chấp có hai (chấp có đối đãi giữa người đạt và cái được đạt); chấp có hai thì không thể đạt quả, cũng không có hiện quán (sự thấy biết trực tiếp, rõ ràng chân lý)."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Nếu chấp có hai thì không thể đạt quả, cũng không có hiện quán; vậy chấp không có hai thì có thể đạt quả, có hiện quán chăng?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Chấp có hai thì không thể đạt quả, cũng không có hiện quán; chấp không có hai cũng như vậy, vì có chỗ chấp, giống như chấp có hai. Nếu không chấp hai, không chấp không hai, thì gọi là đạt quả, cũng gọi là hiện quán. Vì sao? Vì nếu chấp rằng nhờ cái này mà có thể đạt quả, có hiện quán, và chấp rằng do cái kia mà không thể đạt quả, không có hiện quán, thì đều là hý luận. Trong tính bình đẳng của hết thảy pháp không có các hý luận; nếu lìa hý luận mới có thể gọi là tính bình đẳng của các pháp."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Nếu hết thảy pháp đều lấy vô tính làm tự tính, thì trong đây cái gì gọi là tính bình đẳng của các pháp?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu ở chỗ nào hoàn toàn không có tính, cũng không có vô tính, cũng không thể nói là tính bình đẳng, như thế mới gọi là tính bình đẳng của các pháp. Này Thiện Hiện, nên biết: tính bình đẳng của các pháp đã không thể nói, cũng không thể biết; ngoài tính bình đẳng thì không có pháp nào có thể có; lìa hết thảy pháp thì không có tính bình đẳng. Này Thiện Hiện, nên biết: tính bình đẳng của các pháp, cả dị sinh lẫn thánh giả (những bậc đã chứng đạo) đều không thể đi vào, vì nó không phải là cảnh giới của họ."
Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Tính bình đẳng của các pháp há cũng chẳng phải là cảnh giới Phật đi vào sao?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Tính bình đẳng của các pháp, hết thảy thánh giả đều không thể đi vào, cũng không thể chứng. Nghĩa là các bậc Dự lưu cho đến Độc giác, các Bồ-tát, các Như Lai đều không thể lấy tính bình đẳng của các pháp làm cảnh giới để đi vào, vì trong đây mọi hý luận phân biệt đều không vận hành."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Như Lai đối với các pháp đều được tự tại, sao có thể nói tính bình đẳng của các pháp cũng chẳng phải là cảnh giới Như Lai đi vào?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Như Lai đối với các pháp tuy được tự tại, nhưng nếu tính bình đẳng khác với Phật thì mới có thể nói đó là cảnh giới Phật đi vào. Thế nhưng tính bình đẳng không khác với Phật, sao có thể nói Phật đi vào cảnh ấy? Này Thiện Hiện, nên biết: tính bình đẳng của pháp nơi các dị sinh cho đến tính bình đẳng của pháp nơi Như Lai đều cùng một tướng, ấy là không có tướng; vì là một, bình đẳng, không hai không khác, nên không thể nói đây là tính bình đẳng của pháp nơi dị sinh, nói rộng ra cho đến đây là tính bình đẳng của pháp nơi Như Lai. Trong tính bình đẳng của một pháp này, các tính bình đẳng đã không thể có, thì trong đó tướng sai khác giữa dị sinh và các thánh giả cũng không thể có."
Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Nếu trong tính bình đẳng của hết thảy pháp, các tướng sai khác đều không thể có, thì pháp và hữu tình của các dị sinh và các bậc Dự lưu... lẽ ra không có sai khác."
Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như ông nói. Trong tính bình đẳng của hết thảy pháp, pháp và hữu tình của dị sinh và thánh giả đều không có sai khác."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Nếu trong tính bình đẳng của hết thảy pháp, pháp và hữu tình của dị sinh và thánh giả đều không có sai khác, thì làm sao Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng) xuất hiện ở thế gian? Lại nữa, Phật, Pháp, Tăng lẽ ra không có sai khác."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Phật bảo, Pháp bảo, Tăng bảo và tính bình đẳng mỗi thứ có khác nhau chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Theo chỗ con hiểu nghĩa Phật nói, Phật bảo, Pháp bảo, Tăng bảo và tính bình đẳng đều không có sai khác. Vì sao? Vì Phật bảo, Pháp bảo, Tăng bảo và tính bình đẳng, hết thảy như thế đều chẳng phải gắn liền với nhau, cũng chẳng phải không gắn liền với nhau; không có hình sắc, không thể thấy, không có gì chống ngại, cùng một tướng, ấy là không có tướng. Thế nhưng các đức Như Lai đối với pháp không có tướng, dùng phương tiện thiện xảo lập ra các danh xưng và tướng trạng sai khác của pháp và hữu tình, tức là: đây là dị sinh và pháp của dị sinh, cho đến đây là Như Lai và pháp của Như Lai."
Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như ông nói. Chư Phật đối với pháp dùng phương tiện thiện xảo lập ra các danh xưng và tướng trạng sai khác của pháp và hữu tình. Lại nữa, này Thiện Hiện, ông nghĩ thế nào? Nếu Phật không chứng vô thượng bồ-đề, hoặc giả sử có chứng mà không vì hữu tình đặt ra các danh xưng và tướng trạng sai khác của các pháp, thì các loài hữu tình có thể tự biết đây là địa ngục, nói rộng ra cho đến đây là cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ; đây là sắc uẩn, thọ uẩn (nhóm cảm thọ khổ, vui), tưởng uẩn (nhóm tưởng tượng, nhận biết hình ảnh), hành uẩn (nhóm tác ý, tạo tác), thức uẩn, nói rộng ra cho đến nhất thiết tướng trí; đây là trí diệu nguyện của mọi tướng (?); đây là nhất thiết trí trí; đây là Tam bảo; đây là ba thừa — các loài hữu tình đối với những danh xưng, tướng trạng sai khác như thế có thể tự biết được chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Nếu Phật không vì hữu tình đặt ra những danh xưng, tướng trạng sai khác như thế, thì các loài hữu tình không thể tự biết."
Phật bảo Thiện Hiện: "Vì vậy chư Phật đối với pháp không có tướng, tuy dùng phương tiện thiện xảo vì hữu tình đặt ra các danh xưng, tướng trạng sai khác, nhưng đối với tính bình đẳng của các pháp thì hoàn toàn không lay động."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Như Phật đối với tính bình đẳng của các pháp hoàn toàn không lay động, thì dị sinh cho đến Bồ-tát đối với tính bình đẳng của các pháp cũng không lay động chăng?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, vì hết thảy pháp và các hữu tình đều không vượt ra ngoài tính bình đẳng. Như tính bình đẳng, nên biết chân như, nói rộng ra cho đến bất tư nghị giới cũng như vậy, vì các pháp, dị sinh và các thánh giả đối với chân như... không có sai khác."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Nếu tính bình đẳng của các dị sinh, các thánh giả cùng hết thảy pháp không có sai khác, thì vì tướng của hết thảy pháp và các hữu tình mỗi thứ khác nhau, nên tính cũng phải khác; như vậy pháp tính (bản tính của các pháp) cũng phải mỗi thứ khác nhau. Tức là vì tướng của các uẩn như sắc... mỗi thứ khác nhau nên tính cũng phải khác; nói rộng ra cho đến vì tướng của hữu vi, vô vi mỗi thứ khác nhau nên tính cũng phải khác. Bạch Thế Tôn, nếu tính của các pháp như thế mỗi thứ khác nhau, thì pháp tính cũng phải mỗi thứ khác nhau. Làm sao đối với các pháp có tướng khác nhau mà có thể lập ra pháp tính chỉ có một tướng?
Làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lại không phân biệt pháp và các hữu tình có các tính khác nhau? Nếu không phân biệt pháp và hữu tình có các tính khác nhau, thì lẽ ra không thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Nếu không thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, thì lẽ ra không thể đi từ một bồ-tát địa (các tầng bậc tu chứng của Bồ-tát) lên một bồ-tát địa khác. Nếu nhất định không thể đi từ một bồ-tát địa lên một bồ-tát địa khác, thì lẽ ra không thể bước vào chánh tính ly sinh của Bồ-tát (địa vị chắc chắn đúng đường thánh, lìa hẳn tính phàm phu). Nếu nhất định không thể bước vào chánh tính ly sinh của Bồ-tát, thì lẽ ra không thể vượt qua các địa vị Thanh văn, Độc giác. Nếu nhất định không thể vượt qua các địa vị Thanh văn, Độc giác, thì lẽ ra không thể làm viên mãn thần thông ba-la-mật-đa (sự hoàn hảo về năng lực thần thông). Nếu nhất định không thể làm viên mãn thần thông ba-la-mật-đa, thì lẽ ra không thể dạo chơi tự tại trong các thần thông. Nếu nhất định không thể dạo chơi tự tại trong các thần thông, thì lẽ ra không thể làm viên mãn bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu nhất định không thể làm viên mãn bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì lẽ ra không thể đi từ một cõi Phật đến một cõi Phật khác để gần gũi cúng dường chư Phật Thế Tôn. Nếu nhất định không thể đi từ một cõi Phật đến một cõi Phật khác để gần gũi cúng dường chư Phật Thế Tôn, thì lẽ ra không thể ở chỗ chư Phật nghe nhận chánh pháp, gieo trồng các thiện căn (gốc lành, những việc thiện làm nền tảng sinh ra quả tốt). Nếu nhất định không thể ở chỗ chư Phật nghe nhận chánh pháp, gieo trồng các thiện căn, thì lẽ ra không thể thành thục hữu tình, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật. Nếu nhất định không thể thành thục hữu tình, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật, thì lẽ ra không thể đạt nhất thiết trí trí, chuyển bánh xe pháp mầu nhiệm (thuyết giảng giáo pháp, ví như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não) để cứu độ chúng hữu tình."
Phật bảo Thiện Hiện: "Như ông nói: nếu tính bình đẳng của các dị sinh, các thánh giả cùng hết thảy pháp không có sai khác, thì vì tướng của hết thảy pháp và các hữu tình mỗi thứ khác nhau nên tính cũng phải khác, như vậy pháp tính cũng phải mỗi thứ khác nhau; làm sao đối với các pháp có tướng khác nhau mà có thể lập ra pháp tính một tướng; làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lại không phân biệt pháp và các hữu tình có các tính khác nhau... Vậy ông nghĩ thế nào? Pháp tính của sắc uẩn có phải là tính không chăng? Pháp tính của thọ, tưởng, hành, thức uẩn có phải là tính không chăng? Nói rộng ra cho đến pháp tính của hữu vi có phải là tính không chăng? Pháp tính của vô vi có phải là tính không chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, đúng vậy. Hết thảy pháp tính đều là tính không."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ thế nào? Trong tính không, tướng khác nhau của các pháp... có thể có được chăng? Tức là tướng khác của sắc uẩn có thể có được chăng? Tướng khác của thọ, tưởng, hành, thức uẩn có thể có được chăng? Nói rộng ra cho đến tướng khác của pháp hữu vi có thể có được chăng? Tướng khác của pháp vô vi có thể có được chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Trong tính không, hết thảy tướng khác đều không thể có."
Phật bảo Thiện Hiện: "Do đó nên biết: tính bình đẳng của các pháp chẳng phải chính là dị sinh, chẳng phải lìa dị sinh; nói rộng ra cho đến chẳng phải chính là chư Phật, chẳng phải lìa chư Phật. Tính bình đẳng của các pháp chẳng phải chính là sắc uẩn, chẳng phải lìa sắc uẩn; chẳng phải chính là thọ, tưởng, hành, thức uẩn, chẳng phải lìa thọ, tưởng, hành, thức uẩn; nói rộng ra cho đến chẳng phải chính là pháp hữu vi, chẳng phải lìa pháp hữu vi; chẳng phải chính là pháp vô vi, chẳng phải lìa pháp vô vi."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Tính bình đẳng của các pháp là hữu vi hay là vô vi?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Tính bình đẳng của các pháp chẳng phải hữu vi, chẳng phải vô vi. Nhưng lìa pháp hữu vi thì pháp vô vi không thể có, lìa pháp vô vi thì pháp hữu vi cũng không thể có. Này Thiện Hiện, nên biết: dù là cõi hữu vi hay cõi vô vi, hai thứ ấy đều chẳng phải gắn liền với nhau, cũng chẳng phải không gắn liền với nhau; không có hình sắc, không thể thấy, không có gì chống ngại, cùng một tướng, ấy là không có tướng. Chư Phật Thế Tôn dựa vào thế tục mà nói, không dựa vào thắng nghĩa. Vì sao? Vì chẳng phải trong thắng nghĩa có thể có hành động của thân, hành động của lời nói, hành động của ý; cũng chẳng phải lìa hành động của thân, lời nói, ý mà có thể có thắng nghĩa. Chính pháp tính bình đẳng của pháp hữu vi và pháp vô vi được gọi là thắng nghĩa; chẳng phải lìa hết thảy hữu vi, vô vi mà riêng có thắng nghĩa. Vì vậy Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không lay động thắng nghĩa mà vẫn thực hành hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, thành thục hữu tình, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật, có thể mau chứng nhất thiết trí trí, cho đến tận thời vị lai làm lợi ích và đem an vui cho hữu tình."
Bấy giờ Thiện Hiện thưa Phật: "Nếu tính bình đẳng của các pháp... đều là bản tính không (vốn tự tính là không), và bản tính không này đối với hết thảy pháp đều chẳng phải cái làm ra, cũng chẳng phải cái được làm ra, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không lay động thắng nghĩa mà dùng bốn nhiếp sự (bốn cách thu phục, gần gũi để giáo hóa chúng sinh: bố thí, nói lời ái ngữ, làm việc lợi ích, cùng làm việc với họ) để thu nhận và làm lợi ích cho hữu tình?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như ông nói. Tính bình đẳng của hết thảy pháp... đều là bản tính không; bản tính không này đối với pháp có và pháp không đều chẳng phải cái làm ra, cũng chẳng phải cái được làm ra. Nhưng các Bồ-tát có thể vì hữu tình dùng bốn nhiếp sự mà làm lợi ích lớn. Nếu các hữu tình tự biết các pháp đều là bản tính không, thì Phật và Bồ-tát chẳng cần hiện thần thông làm việc hiếm có. Nghĩa là trong bản tính không của các pháp, tuy không lay động gì, mà khiến hữu tình xa lìa các phân biệt hư dối, an trụ nơi tính không của các pháp, thoát khổ sinh tử.
Tức là khiến hữu tình xa lìa ý tưởng 'tôi', nói rộng ra cho đến ý tưởng 'người khiến kẻ khác thấy'; cũng khiến hữu tình xa lìa ý tưởng về sắc cho đến ý tưởng về thức; cũng khiến hữu tình xa lìa ý tưởng về nhãn xứ (mắt, xét như chỗ phát sinh nhận thức) cho đến ý tưởng về ý xứ (ý, xét như chỗ phát sinh nhận thức); cũng khiến hữu tình xa lìa ý tưởng về sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt) cho đến ý tưởng về pháp xứ (các đối tượng của ý); cũng khiến hữu tình xa lìa ý tưởng về nhãn giới (yếu tố mắt, trong mười tám giới) cho đến ý tưởng về ý giới; cũng khiến hữu tình xa lìa ý tưởng về sắc giới (yếu tố hình sắc, đối tượng của mắt, trong mười tám giới) cho đến ý tưởng về pháp giới (yếu tố đối tượng của ý, trong mười tám giới); cũng khiến hữu tình xa lìa ý tưởng về nhãn thức giới (yếu tố sự nhận biết của mắt) cho đến ý tưởng về ý thức giới; cũng khiến hữu tình xa lìa ý tưởng về nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, hình sắc và nhận biết của mắt) cho đến ý tưởng về ý xúc; cũng khiến hữu tình xa lìa ý tưởng về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến ý tưởng về các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên; cũng khiến hữu tình xa lìa ý tưởng về địa giới (yếu tố đất, tức chất cứng) cho đến ý tưởng về thức giới (sáu giới: đất, nước, lửa, gió, hư không, thức); cũng khiến hữu tình xa lìa ý tưởng về nhân duyên (nguyên nhân trực tiếp) cho đến ý tưởng về tăng thượng duyên (mọi điều kiện hỗ trợ hoặc không ngăn trở, trong bốn loại duyên); cũng khiến hữu tình xa lìa ý tưởng về các pháp do duyên sinh ra; cũng khiến hữu tình xa lìa ý tưởng về vô minh (sự mê muội, không thấy chân lý, khâu đầu tiên trong mười hai nhân duyên) cho đến ý tưởng về già chết; cũng khiến hữu tình xa lìa ý tưởng về pháp hữu lậu, vô lậu; cũng khiến hữu tình xa lìa ý tưởng về pháp thế gian, xuất thế gian; cũng khiến hữu tình xa lìa ý tưởng về pháp hữu vi, vô vi; cũng khiến hữu tình xa lìa mọi ý tưởng. Rồi an trụ nơi cõi vô vi, giải thoát hết thảy sinh, già, bệnh, chết. Cõi vô vi chính là tính không của các pháp; dựa vào thế tục mà gọi là cõi vô vi."
Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Do cái không nào mà nói các pháp là không?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Vì từ sắc cho đến nhất thiết trí trí đều có tự tính là không, nên nói các pháp là không. Lại nữa, này Thiện Hiện, ông nghĩ thế nào? Nếu thân được biến hóa ra lại biến hóa ra việc khác, thì việc ấy có thật mà không phải là không chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Những gì được biến hóa ảo hiện đều không có việc thật, hết thảy đều là không."
Phật bảo Thiện Hiện: "Cái được biến hóa và cái không, hai pháp ấy chẳng hợp chẳng tan. Cả hai đều do 'không không' (ngay cả cái không cũng là không) mà là không. Không nên phân biệt đây là không, đây là biến hóa. Vì sao? Vì trong tính không, chẳng có hai việc 'không' và 'biến hóa' để có thể có được, vì hết thảy pháp rốt ráo là không. Lại nữa, này Thiện Hiện, không có pháp nào, từ sắc cho đến vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật, mà chẳng phải là biến hóa; những gì là biến hóa thì không có cái nào chẳng phải là không. Lại nữa, này Thiện Hiện, dựa vào những pháp như thế mà đặt ra các loại bổ-đặc-già-la (con người, chủ thể luân hồi), tức là dị sinh, Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Như Lai, không ai chẳng phải là biến hóa; những gì là biến hóa thì không có cái nào chẳng phải là không."
Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Các pháp thế gian như uẩn, xứ, giới... và các hữu tình có thể đều là biến hóa; còn các pháp xuất thế gian như bốn niệm trụ (bốn phép quán để an trú tâm: quán thân không sạch, quán cảm thọ là khổ, quán tâm vô thường, quán pháp vô ngã)... và các hữu tình há cũng là biến hóa sao?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Hết thảy pháp thế gian và xuất thế gian... không pháp nào chẳng phải là biến hóa. Nhưng trong đó có biến hóa của Thanh văn, có biến hóa của Độc giác, có biến hóa của Bồ-tát, có biến hóa của Như Lai, có biến hóa của phiền não, có biến hóa của nghiệp. Vì nguyên do ấy, Ta nói hết thảy đều như huyễn hóa, bình đẳng không sai khác."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Những quả của sự đoạn trừ, tức là quả Dự lưu, quả Nhất lai, quả Bất hoàn, quả A-la-hán, quả Độc giác, và việc Như Lai dứt hẳn sự nối tiếp của phiền não và tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não), há cũng là biến hóa sao?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Những pháp như thế nếu gắn liền với hai tướng sinh và diệt thì cũng đều là biến hóa."
Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Pháp nào chẳng phải là biến hóa?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu pháp nào không gắn liền với sinh diệt thì pháp ấy chẳng phải là biến hóa."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Pháp nào không gắn liền với sinh diệt?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Pháp không hư dối lừa gạt, chính là Niết-bàn. Pháp này không gắn liền với sinh diệt."
Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Như Thế Tôn đã nói: pháp tính bình đẳng, hết thảy đều không, không có gì lay động được, không có hai để có thể có, không có chút pháp nào chẳng phải tự tính không. Vậy làm sao có thể nói Niết-bàn chẳng phải là biến hóa?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như ông nói. Không có chút pháp nào chẳng phải tự tính không. Tự tính không này chẳng phải Thanh văn làm ra, chẳng phải Độc giác làm ra, chẳng phải Bồ-tát làm ra, chẳng phải chư Phật làm ra, cũng chẳng phải ai khác làm ra. Dù có Phật hay không có Phật, tự tính vẫn thường không; đây chính là Niết-bàn. Vì vậy Ta nói Niết-bàn chẳng phải là biến hóa; chẳng phải pháp có thật nào được gọi là Niết-bàn; có thể nói là không sinh không diệt, chẳng phải biến hóa. Lại nữa, này Thiện Hiện, các Bồ-tát mới học nghe hết thảy pháp đều rốt ráo là không, cho đến Niết-bàn cũng đều như biến hóa, thì tâm liền kinh sợ, không thể tu điều thiện. Vì thế Ta vì họ mà nói: nếu pháp nào không gắn liền với sinh diệt thì pháp ấy chẳng phải là biến hóa, chứ chẳng phải có riêng một Niết-bàn có thật, không phải là không."
Bấy giờ Thiện Hiện thưa Phật: "Phải dùng phương tiện thế nào để răn dạy, chỉ bảo các Bồ-tát Ma-ha-tát mới phát tâm hướng tới vô thượng chánh đẳng giác, khiến họ biết bản tính các pháp vốn thường không, nghe nói rốt ráo là không mà không sinh sợ hãi?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Há có phải hết thảy pháp trước có sau không, chẳng phải bản tính là không sao? Thật ra hết thảy pháp trước đã chẳng có, sau cũng chẳng không; bản tính vốn thường không, chẳng có gì đáng sợ. Nên răn dạy, chỉ bảo các Bồ-tát Ma-ha-tát mới phát tâm hướng tới vô thượng chánh đẳng giác như thế, khiến họ biết bản tính các pháp vốn thường không, nghe nói rốt ráo là không thì vui mừng tin nhận."
Khi ấy đức Bạc-già-phạm (một danh hiệu của Phật, nghĩa là Đấng Thế Tôn, bậc có đủ phúc đức) nói kinh này xong, vô lượng chúng Bồ-tát Ma-ha-tát, cùng các Thanh văn, người và phi nhân (các loài không phải người như trời, rồng, quỷ thần) cùng hết thảy đại chúng, nghe Phật nói đều rất vui mừng, tin nhận và vâng làm.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm ba mươi bảy.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video