Phần thứ tư, phẩm Diệu Hạnh (phẩm nói về hạnh tu nhiệm mầu), thứ nhất, đoạn một.
Tôi nghe như vầy. Một thuở nọ, đức Bạc-già-phạm (một danh hiệu của Đức Phật, nghĩa là bậc Thế Tôn, đấng được cả thế gian tôn kính) ở trong núi Thứu Phong (núi Linh Thứu, tức núi Kên Kên) gần thành Vương Xá (kinh đô nước Ma-kiệt-đà ở Ấn Độ xưa). Cùng ở với Ngài có chúng đại bí-sô (tức tỳ-kheo, các vị tăng xuất gia) một nghìn hai trăm năm mươi người. Tất cả đều là A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử). Các lậu (phiền não rỉ chảy làm tâm ô nhiễm) của các vị đã hết, không còn phiền não, được tự tại thật sự. Tâm khéo giải thoát, trí tuệ khéo giải thoát. Các vị như con ngựa khôn đã được thuần phục, cũng như con rồng lớn. Việc cần làm đã làm xong, điều cần lo đã lo xong, đã buông bỏ mọi gánh nặng, đã đạt được lợi ích cho chính mình. Các vị đã dứt hết những trói buộc khiến phải tái sinh trong các cõi, nhờ hiểu biết đúng đắn mà giải thoát, tâm hoàn toàn tự tại, đạt tới chỗ rốt ráo bậc nhất. Chỉ trừ một mình A-nan-đà (tức A-nan, thị giả của Phật) còn ở bậc hữu học (bậc còn phải tu học, chưa thành A-la-hán). Cụ thọ (tiếng tôn xưng bậc tu hành lớn tuổi, đáng kính) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, vị đệ tử giỏi nhất về lý không) đứng đầu đại chúng.
Bấy giờ Phật bảo cụ thọ Thiện Hiện: "Ông hãy dùng tài biện thuyết của mình mà vì chúng Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh; ma-ha-tát: bậc lớn) giảng nói, chỉ bày Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ đưa sang bờ bên kia: trí tuệ thấu suốt bản chất chân thật của mọi sự vật, đưa người tu vượt khỏi sinh tử đến giác ngộ) rất sâu xa. Hãy dạy bảo, răn nhắc các Bồ-tát ma-ha-tát, khiến các vị mau đạt đến chỗ rốt ráo nơi Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lúc ấy Xá-lợi Tử (tức Xá-lợi-phất, vị đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật) nghĩ thầm: "Nay Thiện Hiện vì chúng Bồ-tát ma-ha-tát giảng nói, chỉ bày Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa, là dùng sức của chính mình, hay là nhờ sức oai thần của Như Lai (một danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến)?"
Cụ thọ Thiện Hiện nhờ oai thần của Phật, biết được ý nghĩ trong lòng Xá-lợi Tử, liền nói với cụ thọ Xá-lợi Tử: "Phàm đệ tử của Thế Tôn mà dám giảng nói, làm sáng tỏ, chỉ bày điều gì, đều là nhờ sức oai thần của Như Lai. Vì sao vậy? Này Xá-lợi Tử, trước đây Phật đã vì người khác mà giảng nói, làm sáng tỏ, chỉ bày những điều cốt yếu của Pháp. Họ theo lời Phật dạy mà siêng năng tu học, cho đến khi chứng được thật tánh (bản chất chân thật) của các pháp (mọi sự vật, hiện tượng). Sau đó họ lại vì người khác mà giảng nói, làm sáng tỏ, chỉ bày. Nếu những điều họ nói không trái với pháp tánh (bản tánh chân thật của các pháp), thì đều là do oai thần của Như Lai gia hộ, cũng là điều tuôn chảy ra cùng một dòng với pháp tánh mà họ đã chứng. Vì vậy, việc tôi sẽ vì chúng Bồ-tát ma-ha-tát giảng nói, chỉ bày Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa, dạy bảo răn nhắc khiến các vị mau đạt đến chỗ rốt ráo nơi Bát-nhã ba-la-mật-đa, đều là nhờ sức của Phật, chứ chẳng phải tài biện thuyết của riêng tôi làm được việc này."
Bấy giờ Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, Ngài bảo con vì chúng Bồ-tát ma-ha-tát giảng nói, chỉ bày Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa, dạy bảo răn nhắc các Bồ-tát ma-ha-tát, khiến các vị mau đạt đến chỗ rốt ráo nơi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn, cái gọi là Bồ-tát ấy là tên gọi đặt thêm lên pháp nào mà gọi là Bồ-tát? Bạch Thế Tôn, con không thấy có pháp nào có thể gọi là Bồ-tát ma-ha-tát, cũng không thấy có pháp nào có thể gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn, đối với Bồ-tát và pháp của Bồ-tát, con không thấy, không nắm bắt được; đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa, con cũng không thấy, không nắm bắt được. Vậy làm sao Ngài lại bảo con vì chúng Bồ-tát ma-ha-tát giảng nói, chỉ bày Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa? Bạch Thế Tôn, con biết lấy Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa nào để dạy bảo răn nhắc chúng Bồ-tát ma-ha-tát nào, khiến họ mau đạt đến chỗ rốt ráo nơi Bát-nhã ba-la-mật-đa?
"Bạch Thế Tôn, nếu Bồ-tát ma-ha-tát nghe lời như vậy mà tâm không chìm đắm, cũng không lùi bước nản chí, không kinh hãi, không sợ sệt, an trụ đúng như điều Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đã nói, tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến rốt ráo, thì nên biết chính đó là dạy bảo răn nhắc các Bồ-tát ma-ha-tát, khiến các vị mau đạt đến chỗ rốt ráo nơi Bát-nhã ba-la-mật-đa; đó cũng gọi là vì họ mà giảng nói, chỉ bày Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa.
"Lại nữa, bạch Thế Tôn, Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì nên học như vầy: không chấp trước vào tâm đại bồ-đề (tâm cầu giác ngộ lớn, tức cầu thành Phật). Vì sao vậy? Vì tâm ấy có tánh chẳng phải tâm (tức không có một bản chất cố định nào gọi là "tâm"), bản tánh vốn trong sạch."
Lúc ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Vậy có cái tánh chẳng-phải-tâm của tâm hay không?"
Thiện Hiện hỏi lại Xá-lợi Tử: "Cái tánh chẳng-phải-tâm của tâm ấy, dù là có hay là không, có thể nắm bắt được chăng?"
Xá-lợi Tử đáp: "Không thể, thưa Thiện Hiện."
Thiện Hiện liền nói với Xá-lợi Tử: "Cái tánh chẳng-phải-tâm của tâm, dù là có hay là không, đã không thể nắm bắt được, thì sao lại có thể hỏi là có tánh chẳng-phải-tâm của tâm hay không?"
Lúc ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Thế nào gọi là tâm có tánh chẳng phải tâm?"
Thiện Hiện đáp: "Nếu không biến đổi hư hoại, cũng không phân biệt, thì gọi là tâm có tánh chẳng phải tâm."
Lúc ấy Xá-lợi Tử khen Thiện Hiện: "Hay thay, hay thay! Thật đúng như lời ngài nói. Phật nói ngài an trụ trong vô tránh định (thiền định không tranh cãi: tâm hòa hợp, không gây xung đột với bất cứ ai) là bậc nhất, quả thật đúng như lời bậc Thánh. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát nghe lời như vậy mà tâm không chìm đắm, cũng không lùi bước nản chí, không kinh hãi, không sợ sệt, thì nên biết vị ấy đã được bất thoái chuyển (không bao giờ còn lui sụt) đối với vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn, tức quả vị Phật) mà mình mong cầu. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát quán sát tâm có tánh chẳng phải tâm như vậy, thì nên biết vị ấy không lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa.
"Nếu các thiện nam tử, thiện nữ nhân (những người nam, người nữ có lòng lành tin Phật) muốn siêng năng tu học theo Thanh văn địa (giai vị của người nghe lời Phật dạy mà tu để thành A-la-hán), hoặc Độc giác địa (giai vị của người tự giác ngộ một mình nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không cần thầy dạy), hoặc Bồ-tát địa (giai vị của người tu theo con đường Bồ-tát để thành Phật), thì đều nên đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa này mà hết lòng lắng nghe, thọ trì (tiếp nhận và ghi nhớ giữ gìn), đọc tụng, siêng năng tu học, khéo léo dùng phương tiện (phương tiện thiện xảo: những cách thức khéo léo, linh hoạt để tu tập và giáo hóa) khiến điều mình tu hành mau được rốt ráo. Vì sao vậy? Vì trong kinh Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa này đã nói rộng tất cả những pháp cần phải học.
"Nếu Bồ-tát ma-ha-tát siêng năng cầu vô thượng chánh đẳng bồ-đề, muốn tu hành đúng đắn các hạnh Bồ-tát, muốn thành tựu đầy đủ phương tiện thiện xảo và các pháp của Phật, thì đều nên đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa này mà hết lòng lắng nghe, thọ trì, đọc tụng cho thật thông thuộc, đúng như lời dạy mà tu hành. Vì sao vậy? Vì trong kinh Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa này đã nói rộng tất cả những pháp mà các Bồ-tát ma-ha-tát cần phải học. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát có thể siêng năng tu học theo kinh này, thì chắc chắn sẽ chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề, mọi điều mong cầu không điều gì không được toại nguyện."
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, con xét thấy Bồ-tát chỉ có giả danh (tên gọi tạm đặt, không có thực thể), con không biết, không nắm bắt được, không thấy có một thực thể nào. Con xét thấy Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng chỉ có giả danh, con không biết, không nắm bắt được, không thấy có một thực thể nào. Vậy con sẽ vì những Bồ-tát ma-ha-tát nào mà giảng nói, chỉ bày Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa nào? Con sẽ dạy bảo răn nhắc những Bồ-tát ma-ha-tát nào, khiến họ mau đạt đến chỗ rốt ráo nơi Bát-nhã ba-la-mật-đa nào? Bạch Thế Tôn, con xét thấy Bồ-tát và Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa chỉ có giả danh, con không biết, không nắm bắt được, không thấy có thực thể nào, vậy mà trong đó lại nói là có Bồ-tát và có Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nên con có điều nghi ngờ, băn khoăn.
"Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa và cái tên Bồ-tát đều không có gì xác định, cũng không có chỗ trụ. Vì sao vậy? Vì cả hai cái tên ấy đều không có gì thật cả; pháp không có gì thật thì không xác định, cũng không trụ ở đâu. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa như vậy mà tâm không chìm đắm, cũng không lùi bước nản chí, không kinh hãi, không sợ sệt, hết lòng tin hiểu, thì nên biết vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy an trụ trong Bát-nhã ba-la-mật-đa, thường không xa lìa; lấy chỗ không trụ vào đâu làm phương tiện mà an trụ nơi địa vị bất thoái chuyển của Bồ-tát.
"Lại nữa, bạch Thế Tôn, các Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không nên trụ vào sắc (hình sắc, phần vật chất, thân xác), cũng không nên trụ vào thọ (cảm nhận khổ, vui), tưởng (sự nhận biết, hình dung), hành (các hoạt động của ý chí, tâm ý), thức (sự nhận thức phân biệt) — năm thứ này gọi chung là năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người. Vì sao vậy? Nếu trụ vào sắc thì là làm cái hạnh bám vào sắc, chẳng phải hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu trụ vào thọ, tưởng, hành, thức thì là làm cái hạnh bám vào thọ, tưởng, hành, thức, chẳng phải hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Vì người làm cái hạnh bám víu như thế thì không thể thâu nhận Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không thâu nhận Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không thể tu tập Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu không thể tu tập Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không thể làm cho Bát-nhã ba-la-mật-đa được viên mãn. Nếu không thể làm cho Bát-nhã ba-la-mật-đa viên mãn thì không thể đạt được nhất thiết trí trí (trí tuệ của bậc biết tất cả, tức trí tuệ của Phật). Nếu không thể đạt được nhất thiết trí trí thì không thể thâu nhận, dìu dắt những hữu tình (chúng sinh có tình thức) cần được dìu dắt.
"Vì vậy không nên nắm giữ sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Vì sao vậy? Vì đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa, sắc không thể nắm giữ; thọ, tưởng, hành, thức cũng không thể nắm giữ. Vì sắc không thể nắm giữ nên chẳng phải là sắc; thọ, tưởng, hành, thức cũng không thể nắm giữ nên chẳng phải là thọ, tưởng, hành, thức. Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa cũng không thể nắm giữ, nên chẳng phải là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Các Bồ-tát ma-ha-tát nên hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa như vậy. Nếu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa như vậy, thì gọi là Bồ-tát đã được định không nắm giữ bất cứ pháp nào; định ấy rộng lớn, không gì sánh bằng, không thể đo lường, chắc chắn không chung với hàng Thanh văn và Độc giác. Vị ấy cũng không nắm giữ nhất thiết trí trí. Vì sao vậy? Vì nhất thiết trí trí này không phải nhờ chấp lấy tướng (hình tướng, dấu hiệu bên ngoài) mà tu được. Mọi sự chấp lấy tướng đều là phiền não.
"Nếu nhờ chấp lấy tướng mà tu được nhất thiết trí trí, thì phạm chí (người tu theo đạo Bà-la-môn) Thắng Quân đã không thể tin hiểu nhất thiết trí trí. Phạm chí Thắng Quân này tuy nhờ sức tin hiểu mà quay về với Phật pháp, được gọi là người tùy tín hành (người tu theo lòng tin, chưa tự mình thấy rõ bằng trí), nhưng đã có thể dùng một phần trí nhỏ mà quán thấy tánh không (bản chất trống rỗng, không có thực thể riêng) của tất cả các pháp, rồi thấu hiểu và đi vào nhất thiết trí trí. Đã thấu hiểu và đi vào rồi, ông không chấp lấy tướng của sắc, cũng không chấp lấy tướng của thọ, tưởng, hành, thức. Ông không do vui mừng thích thú mà thấy được trí này; không do sắc, thọ, tưởng, hành, thức bên trong mà thấy được trí này; không do sắc, thọ, tưởng, hành, thức bên ngoài mà thấy được trí này; cũng không do sắc, thọ, tưởng, hành, thức cả trong lẫn ngoài mà thấy được trí này; cũng không lìa sắc, thọ, tưởng, hành, thức mà thấy được trí này.
"Phạm chí Thắng Quân nhờ những cửa ngõ lìa tướng như vậy mà sinh lòng tin hiểu sâu xa đối với nhất thiết trí trí, đối với tất cả các pháp đều không chấp giữ. Phạm chí ấy nhờ cửa ngõ lìa tướng, sau khi đã tin hiểu nhất thiết trí trí, thì đối với tất cả các pháp đều không chấp lấy tướng, cũng không suy nghĩ đến các pháp không có tướng. Phạm chí ấy nhờ sức thắng giải (sự hiểu biết vững chắc, quả quyết), đối với tất cả các pháp không lấy, không bỏ, không có gì để đạt, không có gì để chứng. Lúc ấy phạm chí đối với sự tin hiểu của chính mình, cho đến cả Niết-bàn (cảnh giới vắng lặng, dứt sạch phiền não và sinh tử), cũng không chấp giữ, vì lấy pháp tánh chân thật làm chuẩn mực quyết định.
"Bạch Thế Tôn, nên biết Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa của Bồ-tát ma-ha-tát này cũng không nắm giữ sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Tuy đối với các pháp không nắm giữ gì, nhưng nếu chưa viên mãn mười lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp giữa đại chúng), bốn vô ngại giải (bốn loại trí biện giải thông suốt, không bị trở ngại) và mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có) v.v., thì vị ấy trọn không bao giờ nửa đường mà nhập Niết-bàn. Nên biết Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa của các Bồ-tát ma-ha-tát như vậy, tuy không chấp giữ gì mà vẫn làm nên được các sự nghiệp thù thắng.
"Lại nữa, bạch Thế Tôn, các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa nên quán sát như vầy: Cái gì là Bát-nhã ba-la-mật-đa? Vì sao gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa? Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy làm được việc gì? Bạch Thế Tôn, Bồ-tát ma-ha-tát này khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa nên quán sát như vầy: Nếu pháp nào không có gì thật, không thể nắm bắt được, thì đó là Bát-nhã ba-la-mật-đa; trong cái không có gì thật, còn có gì để gạn hỏi nữa? Bạch Thế Tôn, nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi xét kỹ việc như vậy mà tâm không chìm đắm, cũng không lùi bước nản chí, không kinh hãi, không sợ sệt, thì nên biết vị ấy không lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa."
Lúc ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Nếu sắc lìa tự tánh (bản chất riêng của chính nó) của sắc; thọ, tưởng, hành, thức lìa tự tánh của thọ, tưởng, hành, thức; Bát-nhã ba-la-mật-đa lìa tự tánh của Bát-nhã ba-la-mật-đa; nhất thiết trí trí lìa tự tánh của nhất thiết trí trí, thì vì cớ gì mà biết được các Bồ-tát ma-ha-tát không lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa?"
Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, đúng vậy, thưa Xá-lợi Tử. Các sắc lìa tự tánh của sắc; thọ, tưởng, hành, thức lìa tự tánh của thọ, tưởng, hành, thức; Bát-nhã ba-la-mật-đa lìa tự tánh của Bát-nhã ba-la-mật-đa; nhất thiết trí trí lìa tự tánh của nhất thiết trí trí. Tự tướng (đặc điểm riêng) của Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng lìa tự tướng; tự tánh của Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng lìa tự tánh. Tướng cũng lìa tự tánh, tự tánh cũng lìa tướng, tướng cũng lìa tướng, tự tánh cũng lìa tự tánh. Cái làm dấu hiệu cũng lìa cái được đánh dấu, cái được đánh dấu cũng lìa cái làm dấu hiệu; cái làm dấu hiệu cũng lìa cái làm dấu hiệu, cái được đánh dấu cũng lìa cái được đánh dấu. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát có thể biết đúng như thật nghĩa này, thì thường không xa lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa."
Lúc ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát học theo điều này, có thể mau thành tựu nhất thiết trí trí chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, đúng vậy, thưa Xá-lợi Tử. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát học theo điều này thì có thể mau thành tựu nhất thiết trí trí. Vì sao vậy? Thưa Xá-lợi Tử, vì Bồ-tát ma-ha-tát này biết tất cả các pháp không sinh không diệt. Thưa Xá-lợi Tử, nếu Bồ-tát ma-ha-tát có thể hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa như vậy, thì là đã gần kề nhất thiết trí trí.
"Lại nữa, thưa Xá-lợi Tử, các Bồ-tát ma-ha-tát nếu hành nơi sắc, đó là hành theo tướng (tu mà còn bám vào hình tướng); nếu hành nơi tướng của sắc, đó là hành theo tướng; nếu hành nơi cái tướng không có tướng của sắc, đó là hành theo tướng; nếu hành nơi sự sinh của sắc, đó là hành theo tướng; nếu hành nơi sự diệt của sắc, đó là hành theo tướng; nếu hành nơi sự hư hoại của sắc, đó là hành theo tướng; nếu hành nơi cái không của sắc, đó là hành theo tướng; nếu nghĩ rằng "ta có thể hành", đó là hành theo tướng; nếu nghĩ rằng "ta là Bồ-tát, có điều để hành", đó là hành theo tướng; nếu nghĩ rằng "ta là Bồ-tát, có điều để đạt được", đó là hành theo tướng.
"Nếu hành nơi thọ, tưởng, hành, thức, đó là hành theo tướng; nếu hành nơi tướng của thọ, tưởng, hành, thức, đó là hành theo tướng; nếu hành nơi cái tướng không có tướng của thọ, tưởng, hành, thức, đó là hành theo tướng; nếu hành nơi sự sinh của thọ, tưởng, hành, thức, đó là hành theo tướng; nếu hành nơi sự diệt của thọ, tưởng, hành, thức, đó là hành theo tướng; nếu hành nơi sự hư hoại của thọ, tưởng, hành, thức, đó là hành theo tướng; nếu hành nơi cái không của thọ, tưởng, hành, thức, đó là hành theo tướng; nếu nghĩ rằng "ta có thể hành", đó là hành theo tướng; nếu nghĩ rằng "ta là Bồ-tát, có điều để hành", đó là hành theo tướng; nếu nghĩ rằng "ta là Bồ-tát, có điều để đạt được", đó là hành theo tướng. Nếu khởi ý nghĩ: "Nếu hành được như vậy, đó là tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa", thì cũng là hành theo tướng. Nên biết vị Bồ-tát ấy không có phương tiện thiện xảo; tuy có điều để hành, nhưng chẳng phải là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Lúc ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Các Bồ-tát ma-ha-tát phải hành thế nào mới gọi là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa?"
Thiện Hiện đáp: "Các Bồ-tát ma-ha-tát nếu không hành nơi sắc, không hành nơi tướng của sắc, không hành nơi cái tướng không có tướng của sắc, không hành nơi sự sinh của sắc, không hành nơi sự diệt của sắc, không hành nơi sự hư hoại của sắc, không hành nơi cái không của sắc, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Các Bồ-tát ma-ha-tát nếu không hành nơi thọ, tưởng, hành, thức, không hành nơi tướng của thọ, tưởng, hành, thức, không hành nơi cái tướng không có tướng của thọ, tưởng, hành, thức, không hành nơi sự sinh của thọ, tưởng, hành, thức, không hành nơi sự diệt của thọ, tưởng, hành, thức, không hành nơi sự hư hoại của thọ, tưởng, hành, thức, không hành nơi cái không của thọ, tưởng, hành, thức, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát không chấp lấy sự hành, không chấp lấy sự không hành, không chấp lấy sự vừa hành vừa không hành, không chấp lấy sự chẳng phải hành cũng chẳng phải không hành, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy, thưa Xá-lợi Tử? Vì tất cả các pháp đều không thể chấp lấy, không thể theo đó mà hành, không thể nắm giữ, vì đã lìa tánh và tướng. Như vậy gọi là định không chấp lấy bất cứ pháp nào của các Bồ-tát ma-ha-tát; định ấy rộng lớn, không gì sánh bằng, không thể đo lường, chắc chắn không chung với hàng Thanh văn và Độc giác. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong định này, sẽ mau chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề."
Cụ thọ Thiện Hiện nhờ thần lực của Phật lại nói với đại đức (bậc có đức lớn) Xá-lợi Tử: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong định này, nên biết vị ấy đã được các đức Như Lai, Ứng (bậc xứng đáng được cúng dường), Chánh Đẳng Giác (bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn) đời quá khứ thọ ký (báo trước rằng người ấy sẽ thành Phật) ngay trước mặt. Bồ-tát ma-ha-tát này tuy trụ trong định này mà không thấy định này, cũng không chấp vào định này và tên gọi của nó (?); cũng không nghĩ rằng: "Ta đã, đang và sẽ nhập định này"; cũng không nghĩ rằng: "Chỉ có ta nhập được định này, những người khác thì không". Những sự suy tìm phân biệt như vậy, nhờ sức của định này mà đều không khởi lên."
Lúc ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát nhờ trụ trong định này mà đã được chư Phật Thế Tôn đời quá khứ thọ ký ngay trước mặt, vậy Bồ-tát ma-ha-tát ấy có thể chỉ bày được định này chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Không thể, thưa Xá-lợi Tử. Vì sao vậy? Vì thiện nam tử ấy đối với định này không có hiểu biết, không có ý tưởng gì."
Xá-lợi Tử nói: "Cụ thọ nói rằng các thiện nam tử ấy đối với định này không có hiểu biết và ý tưởng sao?"
Thiện Hiện đáp: "Tôi quả quyết nói rằng các thiện nam tử ấy đối với định này không có hiểu biết, không có ý tưởng. Vì sao vậy? Vì các định như vậy không có gì thật cả, nên các thiện nam tử ấy đối với định này không có hiểu biết, không có ý tưởng. Các định như vậy đối với tất cả các pháp cũng không có hiểu biết và ý tưởng. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp đều không có gì thật cả."
Lúc ấy đức Bạc-già-phạm khen Thiện Hiện: "Hay thay, hay thay! Đúng như lời ông nói. Vì thế ta nói ông an trụ trong vô tránh định là bậc nhất. Ông nhờ thần lực của Như Lai gia hộ nên mới nói được như vậy. Đúng thế, Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát muốn học Bát-nhã ba-la-mật-đa thì nên học như vậy. Vì sao? Vì nếu Bồ-tát ma-ha-tát có thể học như vậy, mới gọi là thật sự học Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa."
Lúc ấy Xá-lợi Tử liền bạch Phật: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát có thể học như vậy, thì đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa gọi là thật sự học chăng?"
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát có thể học như vậy, thì đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa gọi là thật sự học, vì lấy vô sở đắc (không chấp có điều gì để đạt được) làm phương tiện."
Xá-lợi Tử lại bạch Phật: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát có thể học như vậy, là lấy vô sở đắc làm phương tiện chăng?"
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát học như vậy, thì đối với tất cả các pháp đều lấy vô sở đắc làm phương tiện."
Xá-lợi Tử lại bạch Phật: "Các Bồ-tát ma-ha-tát khi học như vậy là học nơi pháp nào?"
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Các Bồ-tát ma-ha-tát khi học như vậy thì chẳng phải học nơi pháp nào cả. Vì sao vậy? Này Xá-lợi Tử, vì tất cả các pháp không hề có theo cách mà kẻ ngu si, phàm phu dị sinh (phàm phu, vì nghiệp khác nhau mà sinh vào các loài khác nhau) chấp giữ."
Xá-lợi Tử lại bạch Phật: "Nếu vậy thì các pháp có như thế nào?"
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Không có gì thật như thế nào, thì có như thế ấy. Nếu đối với các pháp không có gì thật như vậy mà không thể thấu suốt, thì gọi là vô minh (sự mê mờ, không thấy rõ sự thật). Kẻ ngu si, phàm phu dị sinh đối với tánh không có gì thật của tất cả các pháp, do sức mạnh lấn át của vô minh và tham ái, mà phân biệt, chấp trước hai bên đoạn và thường (cho rằng mọi thứ chết là mất hẳn, hoặc cho rằng tồn tại mãi mãi). Do đó họ không biết, không thấy tánh không có gì thật của các pháp mà phân biệt các pháp. Do phân biệt nên sinh chấp trước. Do chấp trước nên phân biệt tánh không có gì thật của các pháp. Do đó họ đối với các pháp không thấy, không biết. Vì đối với các pháp không thấy, không biết, nên phân biệt quá khứ, vị lai, hiện tại. Do phân biệt nên tham đắm danh sắc (phần tinh thần và phần thể xác hợp thành một con người). Vì đắm danh sắc nên phân biệt, chấp trước những pháp không có gì thật. Vì phân biệt, chấp trước những pháp không có gì thật, nên đối với con đường đúng như thật thì không biết, không thấy, không thể ra khỏi sinh tử trong tam giới (ba cõi: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc), không tin pháp chân lý, không giác ngộ được thật tế (cái chân thật rốt ráo). Vì thế họ rơi vào hàng kẻ ngu si. Bởi vậy, chúng Bồ-tát ma-ha-tát đối với tánh và tướng của các pháp hoàn toàn không chấp trước."
Xá-lợi Tử lại bạch Phật: "Các Bồ-tát ma-ha-tát khi học như vậy, há cũng không học nhất thiết trí trí sao?"
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Các Bồ-tát ma-ha-tát khi học như vậy cũng không cầu học nhất thiết trí trí. Thế nhưng các Bồ-tát ma-ha-tát khi học như vậy, tuy không có gì để học, mà lại gọi là thật sự học nhất thiết trí trí, liền có thể gần kề nhất thiết trí trí, mau thành tựu được nhất thiết trí trí."
Bấy giờ Thiện Hiện bạch Phật: "Giả sử có người đến hỏi như vầy: 'Những vật do ảo thuật biến hóa ra, nếu tu học nhất thiết trí trí, thì chúng có thể gần kề nhất thiết trí trí và mau thành tựu nhất thiết trí trí chăng?' Con gặp câu hỏi này thì nên đáp thế nào?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Ta hỏi lại ông, ông cứ tùy ý mà đáp. Ý ông thế nào? Vật huyễn hóa với sắc có khác nhau chăng? Vật huyễn hóa với thọ, tưởng, hành, thức có khác nhau chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Vật huyễn hóa chẳng khác sắc, sắc chẳng khác vật huyễn hóa; vật huyễn hóa chính là sắc, sắc chính là vật huyễn hóa. Vật huyễn hóa chẳng khác thọ, tưởng, hành, thức; thọ, tưởng, hành, thức chẳng khác vật huyễn hóa; vật huyễn hóa chính là thọ, tưởng, hành, thức; thọ, tưởng, hành, thức chính là vật huyễn hóa."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Có phải là trong năm thủ uẩn (năm uẩn bị lòng ham muốn bám víu, chấp giữ) mà khởi lên ý tưởng, ý tưởng chung, đặt ra lời nói, tạm gọi là Bồ-tát ma-ha-tát chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, bạch Thế Tôn."
Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát ma-ha-tát cầu hướng tới vô thượng chánh đẳng bồ-đề, tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa, tất cả đều giống như người huyễn hóa tu học. Vì sao vậy? Vì vật huyễn hóa chính là năm thủ uẩn. Vì sao vậy? Vì ta nói năm uẩn và sáu căn (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) như mắt v.v. đều như huyễn hóa, hoàn toàn chẳng phải có thật."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát mới học Đại thừa (cỗ xe lớn: con đường tu hành cứu độ tất cả chúng sinh để thành Phật), nghe nói như vậy, tâm há chẳng kinh sợ, lùi bước sao?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát mới học Đại thừa mà gần gũi bạn xấu, nghe nói như vậy thì tâm liền kinh sợ, sinh ra lùi bước. Nếu gần gũi bạn lành, thì tuy nghe nói như vậy cũng không kinh sợ, cũng không lùi bước."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Thế nào gọi là bạn xấu của Bồ-tát?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Bạn xấu của các Bồ-tát ma-ha-tát là những người dạy bảo, răn nhắc chúng Bồ-tát ma-ha-tát khiến họ lìa bỏ bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa (sáu ba-la-mật-đa, tức sáu hạnh lớn đưa đến giác ngộ: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), khiến họ lìa bỏ nhất thiết trí trí mà mình đang cầu, khiến họ học những sách vở thế tục chấp lấy hình tướng, khiến họ học kinh pháp của hàng Thanh văn, Độc giác; lại không vì họ nói về ma sự và lỗi lầm do ma gây ra (những chướng ngại phá hoại việc tu hành), khiến điều họ tu học không thành tựu được. Như vậy gọi là bạn xấu của Bồ-tát."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Thế nào gọi là bạn lành của Bồ-tát?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Bạn lành của các Bồ-tát ma-ha-tát là những người dạy bảo, răn nhắc chúng Bồ-tát ma-ha-tát khiến họ học bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa, khiến họ học nhất thiết trí trí mà mình đang cầu, khiến họ lìa bỏ những sách vở thế tục chấp lấy hình tướng, khiến họ lìa bỏ kinh pháp của hàng Thanh văn, Độc giác; lại vì họ nói đủ loại ma sự và lỗi lầm do ma gây ra, khiến họ nhận biết mà khéo léo gạt bỏ, khiến điều họ tu học mau được thành tựu. Như vậy gọi là bạn lành của những Bồ-tát đi trên con đường Đại thừa, được trang nghiêm bằng thệ nguyện lớn."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Cái gọi là Bồ-tát ma-ha-tát, thế nào là ý nghĩa của chữ Bồ-tát?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Học tất cả các pháp mà không vướng mắc, không ngăn ngại; giác ngộ tất cả các pháp mà không vướng mắc, không ngăn ngại; cầu chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề, làm lợi ích cho các hữu tình — đó là nghĩa của Bồ-tát."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Vì sao Bồ-tát lại gọi là ma-ha-tát?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Vì các Bồ-tát sẽ là bậc đứng đầu trong chúng hữu tình đông lớn, nên lại gọi là ma-ha-tát."
Lúc ấy Xá-lợi Tử liền bạch Phật: "Con muốn dùng tài biện thuyết của mình nói về lý do Bồ-tát được gọi là ma-ha-tát, cúi xin Ngài cho phép."
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Nay đúng là lúc, ông cứ tùy ý nói."
Xá-lợi Tử nói: "Vì các Bồ-tát dùng phương tiện thiện xảo mà vì các hữu tình giảng nói những điều cốt yếu của Pháp, khiến họ dứt bỏ ngã kiến (chấp có một cái "ta" thật), hữu tình kiến (chấp có chúng sinh thật), mạng giả kiến (chấp có một sinh mạng thật), bổ-đặc-già-la kiến (chấp có một chủ thể thật đi từ đời này sang đời khác), hữu kiến (chấp mọi thứ là có thật), vô hữu kiến (chấp mọi thứ là không có gì), đoạn kiến (chấp chết là mất hẳn), thường kiến (chấp tồn tại mãi mãi), tát-ca-da kiến (chấp thân năm uẩn này là "ta" và "của ta"), cùng đủ các loại kiến chấp khác. Theo nghĩa ấy mà gọi là ma-ha-tát."
Bấy giờ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Con muốn dùng tài biện thuyết của mình nói về lý do Bồ-tát được gọi là ma-ha-tát, cúi xin Ngài cho phép."
Phật bảo Thiện Hiện: "Nay đúng là lúc, ông cứ tùy ý nói."
Thiện Hiện thưa: "Vì các Bồ-tát muốn chứng được nhất thiết trí trí mà phát tâm bồ-đề, tâm vô lậu (tâm không còn vướng phiền não), tâm vô đẳng đẳng (tâm không gì sánh bằng, chỉ ngang với tâm Phật), tâm không chung với hàng Thanh văn, Độc giác, mà đối với những tâm như vậy cũng không chấp trước. Theo nghĩa ấy mà gọi là ma-ha-tát. Vì sao vậy? Vì nhất thiết trí trí là thật sự vô lậu, không rơi vào ba cõi; tâm cầu nhất thiết trí trí cũng là thật sự vô lậu, không rơi vào ba cõi; đối với tâm như vậy thì không nên chấp trước. Vì thế Bồ-tát gọi là ma-ha-tát."
Lúc ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Vì nhân duyên gì mà đối với tâm như vậy cũng không chấp trước?"
Thiện Hiện đáp: "Vì các tâm ấy không có tánh của tâm, nên không nên chấp trước."
Lúc ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Tâm ấy có tánh chẳng phải tâm hay không?"
Thiện Hiện hỏi lại Xá-lợi Tử: "Cái tánh chẳng phải tâm ấy, dù là có hay là không, có thể nắm bắt được chăng?"
Xá-lợi Tử đáp: "Không thể, thưa Thiện Hiện."
Thiện Hiện nói: "Cái tánh chẳng phải tâm ấy, dù là có hay là không, đã không thể nắm bắt được, thì sao lại có thể hỏi tâm ấy có tánh chẳng phải tâm hay không?"
Lúc ấy Xá-lợi Tử khen Thiện Hiện: "Hay thay, hay thay! Đúng vậy, đúng vậy. Phật nói ngài an trụ trong vô tránh định là bậc nhất, quả thật đúng như lời bậc Thánh."
Lúc ấy Mãn Từ Tử (tức Phú-lâu-na, vị đệ tử thuyết pháp bậc nhất của Phật) liền bạch Phật: "Con muốn dùng tài biện thuyết của mình nói về lý do Bồ-tát được gọi là ma-ha-tát, cúi xin Ngài cho phép."
Phật bảo Mãn Từ Tử: "Nay đúng là lúc, ông cứ tùy ý nói."
Mãn Từ Tử nói: "Vì các Bồ-tát muốn làm lợi ích khắp cho tất cả hữu tình mà khoác lên mình tấm áo giáp công đức lớn (ví như người chiến sĩ mặc giáp ra trận, Bồ-tát lấy công đức và thệ nguyện làm áo giáp để bền bỉ cứu độ chúng sinh), vì phát tâm hướng tới Đại thừa, vì cưỡi trên cỗ xe Đại thừa, nên gọi là ma-ha-tát."
Bấy giờ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Như Thế Tôn nói các Bồ-tát ma-ha-tát khoác áo giáp công đức lớn, vậy đến mức nào thì nói là các Bồ-tát ma-ha-tát đã khoác áo giáp công đức lớn?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát ma-ha-tát nghĩ như vầy: 'Ta phải độ thoát vô lượng, vô số, vô biên hữu tình, đưa họ vào cõi vô dư y bát Niết-bàn (Niết-bàn trọn vẹn, không còn sót lại thân năm uẩn để nương tựa).' Tuy độ thoát vô lượng, vô số, vô biên hữu tình như vậy vào cõi vô dư y bát Niết-bàn, nhưng không có pháp nào và cũng không có hữu tình nào được Niết-bàn cả. Vì sao vậy? Vì pháp tánh của các pháp vốn là như vậy. Ví như nhà ảo thuật hoặc đệ tử của họ, ở nơi ngã tư đường biến hóa ra một đám đông người đánh giết lẫn nhau. Ý ông thế nào? Ở đây có thật sự việc đánh giết lẫn nhau, có người chết, người bị thương chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Không có, bạch Thế Tôn."
Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy. Tuy độ thoát vô lượng, vô số, vô biên hữu tình như vậy vào cõi vô dư y bát Niết-bàn, nhưng không có pháp nào và cũng không có hữu tình nào được Niết-bàn cả. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát nghe việc như vậy mà không kinh hãi, không sợ sệt, cũng không lùi bước, thì nên biết Bồ-tát ma-ha-tát ấy đã khoác áo giáp công đức lớn."
Bấy giờ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Theo con hiểu nghĩa lời Phật dạy, các Bồ-tát ma-ha-tát không khoác áo giáp công đức, thì nên biết đó chính là khoác áo giáp công đức lớn."
Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy. Các Bồ-tát ma-ha-tát không khoác áo giáp công đức, thì nên biết đó chính là khoác áo giáp công đức lớn. Vì sao vậy? Vì nhất thiết trí trí không do ai tạo, không do ai làm ra; tất cả hữu tình cũng không do ai tạo, không do ai làm ra; các Bồ-tát ma-ha-tát vì muốn làm lợi ích cho các hữu tình ấy mà khoác áo giáp công đức."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Vì nhân duyên gì mà nhất thiết trí trí không do ai tạo, không do ai làm ra; tất cả hữu tình cũng không do ai tạo, không do ai làm ra; mà các Bồ-tát ma-ha-tát vì muốn làm lợi ích cho các hữu tình ấy lại khoác áo giáp công đức?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Vì không thể tìm thấy được người tạo tác. Vì sao vậy? Vì sắc chẳng phải được tạo, chẳng phải không được tạo, chẳng phải được làm ra, chẳng phải không được làm ra; thọ, tưởng, hành, thức cũng chẳng phải được tạo, chẳng phải không được tạo, chẳng phải được làm ra, chẳng phải không được làm ra. Vì sao vậy? Vì từ sắc cho đến thức đều không thể nắm bắt được."
Cụ thọ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Theo con hiểu nghĩa lời Phật dạy, từ sắc cho đến thức đều không nhiễm ô, không trong sạch. Vì sao vậy? Vì sắc không bị trói buộc, cũng không có gì để cởi thoát; thọ, tưởng, hành, thức cũng không bị trói buộc, cũng không có gì để cởi thoát. Chân như (bản tánh chân thật, như như không đổi) của sắc không bị trói buộc, cũng không có gì để cởi thoát; chân như của thọ, tưởng, hành, thức cũng không bị trói buộc, cũng không có gì để cởi thoát."
Lúc ấy Mãn Từ Tử hỏi Thiện Hiện: "Tôn giả nói sắc không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát; nói thọ, tưởng, hành, thức cũng không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát; nói chân như của sắc không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát; nói chân như của thọ, tưởng, hành, thức cũng không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát phải chăng?"
Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, đúng vậy."
Mãn Từ Tử nói: "Ngài nói sắc nào không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát? Nói thọ, tưởng, hành, thức nào cũng không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát? Nói chân như của sắc nào không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát? Nói chân như của thọ, tưởng, hành, thức nào cũng không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát?"
Thiện Hiện đáp: "Tôi nói sắc của người do ảo thuật hóa ra thì không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát; nói thọ, tưởng, hành, thức của người do ảo thuật hóa ra cũng không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát; nói chân như của sắc nơi người do ảo thuật hóa ra không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát; nói chân như của thọ, tưởng, hành, thức nơi người do ảo thuật hóa ra cũng không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát. Vì sao vậy? Vì từ sắc cho đến thức và chân như của chúng đều không có gì thật, nên không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát; vì xa lìa, nên không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát; vì vắng lặng, nên không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát; vì không có tướng, nên không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát; vì không do tạo tác, nên không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát; vì không sinh không diệt, nên không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát; vì không nhiễm ô không trong sạch, nên không bị trói buộc, không có gì để cởi thoát. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát phát tâm hướng tới Đại thừa, khoác áo giáp công đức."
Lúc ấy Mãn Từ Tử nghe nói như vậy, vui mừng tin nhận, lặng im mà ngồi.
Bấy giờ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Các Bồ-tát ma-ha-tát phát tâm hướng tới Đại thừa, khoác áo giáp công đức, cưỡi trên cỗ xe Đại thừa. Vậy thế nào là Đại thừa? Đến mức nào thì nói là phát tâm hướng tới Đại thừa? Đại thừa ấy từ đâu ra, đến đâu thì dừng trụ? Đại thừa ấy trụ ở nơi nào? Ai là người cưỡi Đại thừa ấy mà ra đi?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Đại thừa là tên gọi đặt thêm cho vô lượng, vô số điều, vì do vô biên công đức cùng nhau hợp thành. Câu hỏi tiếp theo của ông là 'đến mức nào thì nói là phát tâm hướng tới Đại thừa', Thiện Hiện nên biết: nếu Bồ-tát ma-ha-tát siêng năng thực hành bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa, từ một địa (giai vị tu chứng) của Bồ-tát tiến lên một địa khác của Bồ-tát, thì đến mức ấy nói là phát tâm hướng tới Đại thừa. Câu hỏi tiếp theo của ông là 'Đại thừa ấy từ đâu ra, đến đâu thì dừng trụ', Thiện Hiện nên biết: Đại thừa ấy từ ba cõi mà ra, đến nơi nhất thiết trí trí mà dừng trụ; nhưng vì lấy sự không hai (không phân chia đối lập) làm phương tiện, nên không có ra cũng không có trụ. Câu hỏi tiếp theo của ông là 'Đại thừa ấy trụ ở nơi nào', Thiện Hiện nên biết: Đại thừa ấy hoàn toàn không trụ ở nơi nào, vì tất cả các pháp đều không trụ ở đâu; nhưng Đại thừa này lại trụ nơi chỗ không có chỗ trụ. Câu hỏi cuối cùng của ông là 'ai là người cưỡi Đại thừa ấy mà ra đi', Thiện Hiện nên biết: hoàn toàn không có ai cưỡi Đại thừa ấy mà ra đi. Vì sao vậy? Vì cỗ xe được cưỡi và người cưỡi, do đâu, vì đâu, ở nơi nào, vào lúc nào, đều không có gì thật, đều không thể nắm bắt được. Vì tất cả các pháp đều không có gì thật, không thể nắm bắt được, thì trong đó có pháp nào cưỡi pháp nào mà ra đi, đến đâu thì dừng trụ, để mà gọi là người cưỡi?"
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nói Đại thừa, Đại thừa, ấy là vượt khắp tất cả thế gian gồm trời, người, a-tố-lạc (tức a-tu-la, một loài thần có sức mạnh, hay ganh đua chiến đấu) v.v., tôn quý nhất, thù thắng nhất. Đại thừa như vậy ngang bằng với hư không. Ví như hư không dung chứa khắp vô lượng, vô số, vô biên hữu tình; Đại thừa cũng vậy, dung chứa khắp vô lượng, vô số, vô biên hữu tình. Lại như hư không, không thấy có đến, không thấy có đi, không thấy có trụ; Đại thừa cũng vậy, không thấy có đến, không thấy có đi, không thấy có trụ. Lại như hư không, khoảng trước, khoảng sau, khoảng giữa (quá khứ, vị lai, hiện tại) đều không thể nắm bắt được; Đại thừa cũng vậy, khoảng trước, khoảng sau, khoảng giữa đều không thể nắm bắt được. Đại thừa như vậy tôn quý nhất, thù thắng nhất, ngang bằng với hư không, dung chứa được rất nhiều, không lay động, không dừng trụ, bình đẳng trong ba đời, vượt qua ba đời, nên gọi là Đại thừa."
Phật bảo Thiện Hiện: "Hay thay, hay thay! Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Đại thừa của Bồ-tát có đầy đủ vô biên công đức như vậy."
Lúc ấy Mãn Từ Tử liền bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, trước đây Ngài bảo đại đức Thiện Hiện vì chúng Bồ-tát ma-ha-tát giảng nói, chỉ bày Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa, mà nay vì sao lại nói về Đại thừa?"
Bấy giờ Thiện Hiện liền bạch Phật: "Những ý nghĩa về Đại thừa mà con nói từ trước đến nay, há chẳng trái vượt điều đã nói về Bát-nhã ba-la-mật-đa sao?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Những ý nghĩa về Đại thừa mà ông nói từ trước đến nay đều thuận theo Bát-nhã ba-la-mật-đa, không hề trái vượt. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp lành không có pháp nào không thu vào trong Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Các Bồ-tát ma-ha-tát, khoảng trước không thể nắm bắt được, khoảng sau không thể nắm bắt được, khoảng giữa không thể nắm bắt được. Vì sao vậy? Vì sắc không có giới hạn, nên biết Bồ-tát ma-ha-tát cũng không có giới hạn; vì thọ, tưởng, hành, thức không có giới hạn, nên biết Bồ-tát ma-ha-tát cũng không có giới hạn.
"Lại nữa, bạch Thế Tôn, ngay nơi sắc, Bồ-tát ma-ha-tát không có gì thật, không thể nắm bắt được; ngay nơi thọ, tưởng, hành, thức, Bồ-tát ma-ha-tát không có gì thật, không thể nắm bắt được; lìa sắc, Bồ-tát ma-ha-tát không có gì thật, không thể nắm bắt được; lìa thọ, tưởng, hành, thức, Bồ-tát ma-ha-tát không có gì thật, không thể nắm bắt được. Như vậy, bạch Thế Tôn, con đối với tất cả những pháp này, dùng mọi cách, ở mọi nơi, vào mọi lúc mà tìm Bồ-tát ma-ha-tát, hoàn toàn không thấy gì, rốt cuộc không thể nắm bắt được; tìm Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng hoàn toàn không thấy gì, rốt cuộc không thể nắm bắt được; tìm nhất thiết trí trí cũng hoàn toàn không thấy gì, rốt cuộc không thể nắm bắt được. Vậy làm sao Ngài lại bảo con dạy bảo răn nhắc các Bồ-tát ma-ha-tát, khiến họ mau đạt đến chỗ rốt ráo nơi Bát-nhã ba-la-mật-đa, tức là mau chứng được nhất thiết trí trí?
"Lại nữa, bạch Thế Tôn, các Bồ-tát ma-ha-tát chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tánh. Như nói 'ta' v.v. là rốt ráo không sinh, chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tánh; các pháp cũng vậy, rốt ráo không sinh, chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tánh. Trong đây, cái gì là sắc rốt ráo không sinh? Nếu đã rốt ráo không sinh thì không gọi là sắc. Cái gì là thọ, tưởng, hành, thức rốt ráo không sinh? Nếu đã rốt ráo không sinh thì không gọi là thọ, tưởng, hành, thức. Bạch Thế Tôn, sắc là Bồ-tát ma-ha-tát thì không thể nắm bắt được; thọ, tưởng, hành, thức là Bồ-tát ma-ha-tát thì không thể nắm bắt được; cái không thể nắm bắt được này cũng không thể nắm bắt được. Con đối với tất cả các pháp như vậy, dùng mọi cách, ở mọi nơi, vào mọi lúc mà tìm Bồ-tát v.v., đều không thể nắm bắt được, thì sẽ dạy pháp gì, tu pháp gì, ở nơi nào, vào lúc nào chứng pháp gì?
"Lại nữa, bạch Thế Tôn, Phật Bạc-già-phạm chỉ có giả danh, tất cả Bồ-tát chỉ có giả danh, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa chỉ có giả danh. Như nói 'ta' v.v. là rốt ráo không sinh, chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tánh; các pháp cũng vậy, chỉ có giả danh, hoàn toàn không có tự tánh. Cái gì là sắc, đã không thể nắm lấy, cũng không thể sinh ra? Cái gì là thọ, tưởng, hành, thức, đã không thể nắm lấy, cũng không thể sinh ra? Tự tánh của các pháp đã không thể nắm lấy, cũng không thể sinh ra. Nếu pháp không có tự tánh thì cũng không thể sinh ra. Pháp không sinh này cũng không thể sinh ra. Con há có thể dùng Bát-nhã ba-la-mật-đa rốt ráo không sinh mà dạy bảo răn nhắc các Bồ-tát ma-ha-tát rốt ráo không sinh, khiến họ được rốt ráo sao? Bạch Thế Tôn, ngoài pháp không sinh ra, không có pháp nào có thể nắm bắt được, cũng không có Bồ-tát ma-ha-tát nào có thể thực hành vô thượng chánh đẳng bồ-đề.
"Bạch Thế Tôn, nếu Bồ-tát ma-ha-tát nghe nói như vậy mà tâm không chìm đắm, cũng không lùi bước nản chí, không kinh hãi, không sợ sệt, thì nên biết Bồ-tát ma-ha-tát ấy có thể tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Vì khi Bồ-tát ma-ha-tát hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà quán sát các pháp, thì lúc ấy Bồ-tát ma-ha-tát đối với tất cả sắc hoàn toàn không có gì để nắm được, không nhận, không lấy, không trụ, không đắm, cũng không đặt tên là sắc; đối với tất cả thọ, tưởng, hành, thức hoàn toàn không có gì để nắm được, không nhận, không lấy, không trụ, không đắm, cũng không đặt tên là thọ, tưởng, hành, thức. Bồ-tát ma-ha-tát này khi hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì không thấy sắc, cũng không thấy thọ, tưởng, hành, thức. Vì sao vậy? Vì tánh của sắc là không, không sinh không diệt; tánh của thọ, tưởng, hành, thức là không, không sinh không diệt.
"Bạch Thế Tôn, sắc không sinh không diệt thì chẳng phải là sắc; thọ, tưởng, hành, thức không sinh không diệt thì chẳng phải là thọ, tưởng, hành, thức. Vì sao vậy? Vì từ sắc cho đến thức với cái không sinh không diệt là không hai, không chia làm hai. Vì sao vậy? Vì pháp không sinh không diệt chẳng phải một, chẳng phải hai, chẳng phải nhiều, chẳng phải khác. Vì vậy, từ sắc cho đến thức không sinh không diệt thì chẳng phải là sắc cho đến thức. Bạch Thế Tôn, sắc không hai thì chẳng phải là sắc; thọ, tưởng, hành, thức không hai thì chẳng phải là thọ, tưởng, hành, thức. Bạch Thế Tôn, sắc thuộc vào hàng các pháp không hai; thọ, tưởng, hành, thức thuộc vào hàng các pháp không hai. Nếu nói sắc tức là nói pháp không hai; nếu nói thọ, tưởng, hành, thức tức là nói pháp không hai."
Lúc ấy Xá-lợi Tử nói với Thiện Hiện: "Theo tôi lãnh hội ý nghĩa ngài nói, thì 'ta', hữu tình v.v. rốt ráo không sinh, từ sắc cho đến thức rốt ráo không sinh, chư Phật và Bồ-tát rốt ráo không sinh. Nếu như vậy, thì vì cớ gì Bồ-tát ma-ha-tát lại vì độ thoát vô lượng, vô số hữu tình mà tu nhiều trăm nghìn hạnh khó làm, hạnh khổ, chịu đủ vô lượng nỗi khổ lớn khó nhẫn chịu?"
Thiện Hiện đáp: "Thưa Xá-lợi Tử, không phải tôi cho rằng trong pháp không sinh ấy có Bồ-tát ma-ha-tát vì độ thoát vô lượng, vô số hữu tình mà tu nhiều trăm nghìn hạnh khó làm, hạnh khổ, chịu đủ vô lượng nỗi khổ lớn khó nhẫn chịu. Thế nhưng các Bồ-tát ma-ha-tát tuy vì hữu tình mà tu vô lượng loại hạnh khó làm, hạnh khổ, nhưng trong đó không có ý tưởng là mình đang tu khổ hạnh. Vì sao vậy? Vì nếu đối với khổ hạnh mà khởi ý tưởng là khổ hạnh, thì trọn không thể làm lợi ích lớn cho vô lượng, vô số, vô biên hữu tình. Các Bồ-tát ma-ha-tát lấy vô sở đắc làm phương tiện, đối với các khổ hạnh thì khởi ý tưởng là việc vui, đối với việc khó làm thì khởi ý tưởng là việc dễ làm, đối với các hữu tình thì khởi ý tưởng như cha mẹ, anh em, vợ con và chính thân mình; vì muốn độ thoát họ mà phát tâm vô thượng chánh đẳng giác, nhờ vậy mới có thể làm lợi ích lớn cho vô lượng, vô số, vô biên hữu tình ấy.
"Lại nữa, thưa Xá-lợi Tử, các Bồ-tát ma-ha-tát sau khi đối với tất cả hữu tình khởi ý tưởng như cha mẹ, anh em, vợ con và chính thân mình, thì nghĩ rằng: 'Ta sẽ độ thoát tất cả hữu tình, khiến họ lìa mọi nỗi khổ trong sinh tử; ta sẽ làm nhiều trăm nghìn hạnh khó làm, hạnh khổ, thà bỏ thân mình chứ không bỏ họ.' Thế nhưng đối với nỗi khổ của hữu tình và đối với khổ hạnh, vị ấy không khởi ý tưởng về hữu tình, về khổ, về khổ hạnh. Vị ấy lại nghĩ: 'Ta sẽ độ thoát tất cả hữu tình, khiến họ lìa khỏi vô biên khối khổ lớn. Giả sử vì họ mà thân ta bị chặt ra trăm nghìn mảnh, ta trọn không lùi bước.' Thế nhưng trong đó vị ấy không khởi ý tưởng về hạnh khó làm, hạnh khổ.
"Lại nữa, thưa Xá-lợi Tử, các Bồ-tát ma-ha-tát nên nghĩ rằng: 'Như tự tánh của ta, đối với tất cả các pháp, dùng mọi cách, ở mọi nơi, vào mọi lúc mà tìm đều không thể nắm bắt được; các pháp bên trong và bên ngoài cũng như vậy, hoàn toàn không có gì thật, đều không thể nắm bắt được.' Nếu an trụ nơi ý tưởng này thì không thấy có hạnh khó làm, hạnh khổ. Nhờ vậy mà có thể vì vô lượng, vô số, vô biên hữu tình tu nhiều trăm nghìn hạnh khó làm, hạnh khổ, làm lợi ích lớn cho họ."
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm ba mươi tám.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm ba mươi chín.
Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video