Hội thứ nhất, phẩm Vô Sở Đắc (không có gì để nắm bắt), thứ mười tám, phần ba.
Này Xá-lợi-tử (Śāriputra, vị đại đệ tử của Phật, được tôn là trí tuệ bậc nhất)! Vì tất cả các pháp môn đà-la-ni (đà-la-ni: năng lực ghi nhớ và nắm giữ trọn vẹn giáo pháp, không để quên mất; pháp môn: cửa ngõ tu tập) là vô sở hữu (không hề có thật một cái gì), nên Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh) ở tiền tế (thời quá khứ; "tế" là bờ mé, giới hạn), hậu tế (thời vị lai) và trung tế (thời hiện tại) đều bất khả đắc (không thể nắm bắt, không thể tìm thấy được như một thực thể). Vì tất cả các pháp môn tam-ma-địa (tam-ma-địa: định, trạng thái tâm chuyên chú vào một chỗ, không tán loạn) là vô sở hữu, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc.
Vì tất cả các pháp môn đà-la-ni là không (trống rỗng, không có thực thể cố định), nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì tất cả các pháp môn tam-ma-địa là không, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì tất cả các pháp môn đà-la-ni là viễn ly (lìa xa, không dính mắc vào bất cứ tướng trạng nào), nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì tất cả các pháp môn tam-ma-địa là viễn ly, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì tất cả các pháp môn đà-la-ni là vô tự tánh (không có bản chất riêng tự tồn tại), nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì tất cả các pháp môn tam-ma-địa là vô tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc.
Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Vì trong cái vô sở hữu, không, viễn ly, vô tự tánh của tất cả các pháp môn đà-la-ni và tất cả các pháp môn tam-ma-địa, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc.
Này Xá-lợi-tử! Tính vô sở hữu của tất cả các pháp môn đà-la-ni và tất cả các pháp môn tam-ma-địa không phải là một cái gì khác biệt. Tính không của tất cả các pháp môn đà-la-ni và tất cả các pháp môn tam-ma-địa không phải là một cái gì khác biệt. Tính viễn ly của tất cả các pháp môn đà-la-ni và tất cả các pháp môn tam-ma-địa không phải là một cái gì khác biệt. Tính vô tự tánh của tất cả các pháp môn đà-la-ni và tất cả các pháp môn tam-ma-địa không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế không phải là một cái gì khác biệt.
Này Xá-lợi-tử! Dù là tính vô sở hữu của tất cả các pháp môn đà-la-ni và tất cả các pháp môn tam-ma-địa, dù là tính không của chúng, dù là tính viễn ly của chúng, dù là tính vô tự tánh của chúng, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế — tất cả các pháp như thế đều không hai, không chia thành hai phần. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế bất khả đắc, Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế bất khả đắc, Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế bất khả đắc.
Này Xá-lợi-tử! Vì nội không (các giác quan bên trong như mắt, tai… vốn không có thực thể) là vô sở hữu, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì ngoại không (các đối tượng bên ngoài như hình sắc, âm thanh… vốn không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái "không" cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng, tức Niết-bàn, cũng là không), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (các pháp không do tạo tác cũng là không), tất cánh không (rốt ráo, triệt để đều không), vô tế không (cái không có điểm đầu điểm cuối cũng là không), tán không (các pháp chỉ là sự tụ hợp rồi tan rã nên là không), vô biến dị không (cái không đổi khác cũng là không), bản tánh không (bản tánh các pháp vốn không), tự tướng không (đặc tính riêng của mỗi pháp là không), cộng tướng không (đặc tính chung của các pháp như vô thường, khổ cũng là không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều không), bất khả đắc không (cái không thể nắm bắt cũng là không), vô tánh không (không có tự thể nên là không), tự tánh không (tự tánh vốn là không), vô tánh tự tánh không (cả cái không có tự thể lẫn tự tánh đều là không) là vô sở hữu, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc.
Vì nội không là không, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì ngoại không cho đến vô tánh tự tánh không là không, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì nội không là viễn ly, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì ngoại không cho đến vô tánh tự tánh không là viễn ly, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì nội không là vô tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì ngoại không cho đến vô tánh tự tánh không là vô tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc.
Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Vì trong cái vô sở hữu, không, viễn ly, vô tự tánh của nội không cho đến vô tánh tự tánh không, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc.
Này Xá-lợi-tử! Tính vô sở hữu của nội không cho đến vô tánh tự tánh không không phải là một cái gì khác biệt. Tính không của nội không cho đến vô tánh tự tánh không không phải là một cái gì khác biệt. Tính viễn ly của nội không cho đến vô tánh tự tánh không không phải là một cái gì khác biệt. Tính vô tự tánh của nội không cho đến vô tánh tự tánh không không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế không phải là một cái gì khác biệt.
Này Xá-lợi-tử! Dù là tính vô sở hữu của nội không cho đến vô tánh tự tánh không, dù là tính không của chúng, dù là tính viễn ly của chúng, dù là tính vô tự tánh của chúng, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế — tất cả các pháp như thế đều không hai, không chia thành hai phần. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế bất khả đắc, Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế bất khả đắc, Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế bất khả đắc.
Này Xá-lợi-tử! Vì chân như (tính chân thật, như như vốn có của mọi sự vật) là vô sở hữu, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì pháp giới (cảnh giới bản thể chung của mọi pháp), pháp tánh (bản tánh chân thật của các pháp), bất hư vọng tánh (tính không hư dối), bất biến dị tánh (tính không đổi khác), bất tư nghị giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn), hư không giới (cảnh giới như khoảng trống bao la, không ngăn ngại), đoạn giới (cảnh giới đã dứt sạch phiền não), ly giới (cảnh giới lìa xa mọi ràng buộc), diệt giới (cảnh giới mọi khổ đau đã tắt lặng), bình đẳng tánh (tính bình đẳng, không phân biệt cao thấp), ly sinh tánh (tính lìa khỏi sinh diệt), pháp định (các pháp vốn an định như thế), pháp trụ (các pháp vốn an trụ như thế), vô tánh giới (cảnh giới không có tự thể), vô tướng giới (cảnh giới không có hình tướng), vô tác giới (cảnh giới không tạo tác), vô vi giới (cảnh giới không do nhân duyên tạo thành), an ổn giới (cảnh giới yên ổn), tịch tĩnh giới (cảnh giới vắng lặng), bản vô (vốn là không có), thật tế (bờ mé chân thật, tột cùng của sự thật) là vô sở hữu, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc.
Vì chân như là không, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì pháp giới, pháp tánh cho đến bản vô, thật tế là không, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì chân như là viễn ly, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì pháp giới, pháp tánh cho đến bản vô, thật tế là viễn ly, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì chân như là vô tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì pháp giới, pháp tánh cho đến bản vô, thật tế là vô tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc.
Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Vì trong cái vô sở hữu, không, viễn ly, vô tự tánh của chân như, pháp giới cho đến bản vô, thật tế, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc.
Này Xá-lợi-tử! Tính vô sở hữu của chân như, pháp giới cho đến bản vô, thật tế không phải là một cái gì khác biệt. Tính không của chân như, pháp giới cho đến bản vô, thật tế không phải là một cái gì khác biệt. Tính viễn ly của chân như, pháp giới cho đến bản vô, thật tế không phải là một cái gì khác biệt. Tính vô tự tánh của chân như, pháp giới cho đến bản vô, thật tế không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế không phải là một cái gì khác biệt.
Này Xá-lợi-tử! Dù là tính vô sở hữu của chân như, pháp giới cho đến bản vô, thật tế, dù là tính không của chúng, dù là tính viễn ly của chúng, dù là tính vô tự tánh của chúng, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế — tất cả các pháp như thế đều không hai, không chia thành hai phần. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế bất khả đắc, Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế bất khả đắc, Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế bất khả đắc.
Này Xá-lợi-tử! Vì Thanh văn thừa (cỗ xe Thanh văn: con đường tu của những người nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, nhắm đến giải thoát cho riêng mình) là vô sở hữu, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì Thanh văn thừa là không, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì Thanh văn thừa là viễn ly, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì Thanh văn thừa là vô tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc.
Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Vì trong cái vô sở hữu, không, viễn ly, vô tự tánh của Thanh văn thừa, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Này Xá-lợi-tử! Tính vô sở hữu của Thanh văn thừa không phải là một cái gì khác biệt. Tính không của Thanh văn thừa không phải là một cái gì khác biệt. Tính viễn ly của Thanh văn thừa không phải là một cái gì khác biệt. Tính vô tự tánh của Thanh văn thừa không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế không phải là một cái gì khác biệt.
Này Xá-lợi-tử! Dù là tính vô sở hữu của Thanh văn thừa, dù là tính không của Thanh văn thừa, dù là tính viễn ly của Thanh văn thừa, dù là tính vô tự tánh của Thanh văn thừa, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế — tất cả các pháp như thế đều không hai, không chia thành hai phần. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế bất khả đắc, Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế bất khả đắc, Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế bất khả đắc.
Này Xá-lợi-tử! Vì Độc giác thừa (cỗ xe Độc giác: con đường của những người tự mình quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, không cần nghe thầy dạy) là vô sở hữu, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì Độc giác thừa là không, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì Độc giác thừa là viễn ly, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì Độc giác thừa là vô tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc.
Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Vì trong cái vô sở hữu, không, viễn ly, vô tự tánh của Độc giác thừa, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Này Xá-lợi-tử! Tính vô sở hữu của Độc giác thừa không phải là một cái gì khác biệt. Tính không của Độc giác thừa không phải là một cái gì khác biệt. Tính viễn ly của Độc giác thừa không phải là một cái gì khác biệt. Tính vô tự tánh của Độc giác thừa không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế không phải là một cái gì khác biệt.
Này Xá-lợi-tử! Dù là tính vô sở hữu của Độc giác thừa, dù là tính không của Độc giác thừa, dù là tính viễn ly của Độc giác thừa, dù là tính vô tự tánh của Độc giác thừa, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế — tất cả các pháp như thế đều không hai, không chia thành hai phần. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế bất khả đắc, Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế bất khả đắc, Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế bất khả đắc.
Này Xá-lợi-tử! Vì Đại thừa (cỗ xe lớn: con đường của Bồ-tát, tu hành để thành Phật và cứu độ tất cả chúng sinh) là vô sở hữu, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì Đại thừa là không, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì Đại thừa là viễn ly, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Vì Đại thừa là vô tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc.
Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Vì trong cái vô sở hữu, không, viễn ly, vô tự tánh của Đại thừa, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, hậu tế, trung tế đều bất khả đắc. Này Xá-lợi-tử! Tính vô sở hữu của Đại thừa không phải là một cái gì khác biệt. Tính không của Đại thừa không phải là một cái gì khác biệt. Tính viễn ly của Đại thừa không phải là một cái gì khác biệt. Tính vô tự tánh của Đại thừa không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế không phải là một cái gì khác biệt. Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế không phải là một cái gì khác biệt.
Này Xá-lợi-tử! Dù là tính vô sở hữu của Đại thừa, dù là tính không của Đại thừa, dù là tính viễn ly của Đại thừa, dù là tính vô tự tánh của Đại thừa, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế, dù là Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế — tất cả các pháp như thế đều không hai, không chia thành hai phần. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: Bồ-tát Ma-ha-tát ở tiền tế bất khả đắc, Bồ-tát Ma-ha-tát ở hậu tế bất khả đắc, Bồ-tát Ma-ha-tát ở trung tế bất khả đắc.
Bấy giờ, Cụ thọ (bậc trưởng lão đáng kính, đủ tuổi thọ và đức hạnh) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, đệ tử Phật, giỏi bậc nhất về hiểu lý không) lại trả lời Xá-lợi-tử rằng: Như Tôn giả đã hỏi: "Vì duyên cớ gì mà nói rằng: vì sắc v.v. là vô biên (không có giới hạn) nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên?" — Này Xá-lợi-tử! Sắc (phần vật chất, thân thể và thế giới hình chất) giống như hư không (khoảng trống không bao la). Thọ (cảm giác: vui, khổ, không vui không khổ), tưởng (sự nhận biết, hình dung), hành (các hoạt động tạo tác của tâm), thức (sự hay biết, phân biệt) cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Sắc, thọ, tưởng, hành, thức cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của sắc là không, tánh của thọ, tưởng, hành, thức là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì sắc vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì thọ, tưởng, hành, thức vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Nhãn xứ (giác quan mắt, chỗ dựa để nảy sinh cái thấy) giống như hư không. Nhĩ xứ (tai), tỷ xứ (mũi), thiệt xứ (lưỡi), thân xứ (thân), ý xứ (tâm ý) cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của nhãn xứ là không, tánh của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì nhãn xứ vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Sắc xứ (đối tượng của mắt: màu sắc, hình dáng) giống như hư không. Thanh xứ (âm thanh), hương xứ (mùi), vị xứ (vị), xúc xứ (những gì thân chạm biết), pháp xứ (đối tượng của tâm ý: ý niệm, sự việc trong tâm) cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của sắc xứ là không, tánh của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì sắc xứ vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Nhãn giới (yếu tố mắt) giống như hư không. Sắc giới (ở đây chỉ yếu tố hình sắc, đối tượng của mắt), nhãn thức giới (yếu tố cái biết do mắt mà có), cùng nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, hình sắc và cái biết của mắt) và các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Nhãn giới cho đến các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của nhãn giới là không, tánh của sắc giới cho đến các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì nhãn giới vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì sắc giới cho đến các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Nhĩ giới (yếu tố tai) giống như hư không. Thanh giới (yếu tố âm thanh), nhĩ thức giới (cái biết do tai mà có), cùng nhĩ xúc (sự tiếp xúc của tai) và các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Nhĩ giới cho đến các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của nhĩ giới là không, tánh của thanh giới cho đến các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì nhĩ giới vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì thanh giới cho đến các cảm thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Tỷ giới (yếu tố mũi) giống như hư không. Hương giới (yếu tố mùi), tỷ thức giới (cái biết do mũi mà có), cùng tỷ xúc (sự tiếp xúc của mũi) và các cảm thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Tỷ giới cho đến các cảm thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của tỷ giới là không, tánh của hương giới cho đến các cảm thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì tỷ giới vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì hương giới cho đến các cảm thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Thiệt giới (yếu tố lưỡi) giống như hư không. Vị giới (yếu tố vị), thiệt thức giới (cái biết do lưỡi mà có), cùng thiệt xúc (sự tiếp xúc của lưỡi) và các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Thiệt giới cho đến các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của thiệt giới là không, tánh của vị giới cho đến các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì thiệt giới vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì vị giới cho đến các cảm thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Thân giới (yếu tố thân) giống như hư không. Xúc giới (yếu tố những gì thân chạm biết), thân thức giới (cái biết do thân mà có), cùng thân xúc (sự tiếp xúc của thân) và các cảm thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Thân giới cho đến các cảm thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của thân giới là không, tánh của xúc giới cho đến các cảm thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì thân giới vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì xúc giới cho đến các cảm thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Ý giới (yếu tố tâm ý) giống như hư không. Pháp giới (ở đây chỉ yếu tố đối tượng của tâm ý: ý niệm, sự việc trong tâm — khác với "pháp giới" là bản thể chung của các pháp nói ở trên), ý thức giới (cái biết do ý mà có), cùng ý xúc (sự tiếp xúc của ý) và các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Ý giới cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của ý giới là không, tánh của pháp giới cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì ý giới vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì pháp giới cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Địa giới (yếu tố đất: tính cứng chắc) giống như hư không. Thủy giới (yếu tố nước: tính ướt, kết dính), hỏa giới (yếu tố lửa: tính nóng), phong giới (yếu tố gió: tính chuyển động), không giới (yếu tố khoảng trống), thức giới (yếu tố hay biết) cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Địa, thủy, hỏa, phong, không, thức giới cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của địa giới là không, tánh của thủy, hỏa, phong, không, thức giới là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì địa giới vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì thủy, hỏa, phong, không, thức giới vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Khổ thánh đế (chân lý cao quý về khổ: đời sống vốn chứa đựng khổ đau) giống như hư không. Tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân gây ra khổ), diệt thánh đế (chân lý về sự chấm dứt khổ, tức Niết-bàn), đạo thánh đế (chân lý về con đường dẫn đến chấm dứt khổ) cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Khổ, tập, diệt, đạo thánh đế cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của khổ thánh đế là không, tánh của tập, diệt, đạo thánh đế là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì khổ thánh đế vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì tập, diệt, đạo thánh đế vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật — khâu đầu tiên trong chuỗi mười hai nhân duyên khiến chúng sinh xoay vần sinh tử) giống như hư không. Hành (những tạo tác do vô minh thúc đẩy), thức (thức tâm đi vào đời sống mới), danh sắc (phần tinh thần và thể xác vừa hình thành), lục xứ (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc), thọ (cảm giác), ái (lòng ham muốn), thủ (sự bám giữ), hữu (sự hình thành đời sống), sinh (sự sinh ra), lão tử (già và chết), sầu, than, khổ, lo, buồn phiền cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Vô minh cho đến lão tử, sầu, than, khổ, lo, buồn phiền cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của vô minh là không, tánh của hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, lo, buồn phiền là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì vô minh vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, lo, buồn phiền vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Bố thí ba-la-mật-đa (ba-la-mật-đa: hạnh tu đưa đến bờ giác ngộ, sự hoàn thiện; bố thí: đem của cải, giáo pháp, sự che chở cho người) giống như hư không. Tịnh giới (giữ giới trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhịn, an nhiên chịu đựng), tinh tấn (siêng năng không lười), tĩnh lự (thiền định, lắng tâm suy xét), bát-nhã (trí tuệ thấy rõ thật tướng các pháp) ba-la-mật-đa cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của bố thí ba-la-mật-đa là không, tánh của tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì bố thí ba-la-mật-đa vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định của cõi Sắc, tâm lắng dần từ thô đến tế) giống như hư không. Tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ, bi, hỷ, xả) và tứ vô sắc định (bốn tầng định vượt khỏi mọi hình sắc: Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ) cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của tứ tĩnh lự là không, tánh của tứ vô lượng, tứ vô sắc định là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì tứ tĩnh lự vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì tứ vô lượng, tứ vô sắc định vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Bát giải thoát (tám pháp thiền quán giúp tâm thoát khỏi sự trói buộc vào sắc và vô sắc) giống như hư không. Bát thắng xứ (tám pháp quán giúp làm chủ, vượt thắng các cảnh đối tượng), cửu thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp nhau theo thứ tự, không xen tâm khác) và thập biến xứ (mười pháp quán một đối tượng như đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, không, thức trùm khắp mọi nơi) cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Bát giải thoát, bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của bát giải thoát là không, tánh của bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì bát giải thoát vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Tứ niệm trụ (bốn phép an trú chánh niệm: quán thân, cảm thọ, tâm và các pháp) giống như hư không. Tứ chánh đoạn (bốn sự nỗ lực chân chánh: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, phát điều thiện chưa sinh, tăng điều thiện đã sinh), tứ thần túc (bốn nền tảng của định và thần thông: ý muốn, tinh tấn, tâm, quán xét), ngũ căn (năm gốc rễ tu tập: tín, tấn, niệm, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm căn ấy lớn mạnh mà thành), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ: niệm, trạch pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, định, xả), bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định) cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của tứ niệm trụ là không, tánh của tứ chánh đoạn cho đến bát thánh đạo chi là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì tứ niệm trụ vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì tứ chánh đoạn cho đến bát thánh đạo chi vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Không giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ quán các pháp đều không) giống như hư không. Vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ quán các pháp không có hình tướng cố định) và vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không còn mong cầu, tạo tác điều gì) cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của không giải thoát môn là không, tánh của vô tướng, vô nguyện giải thoát môn là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì không giải thoát môn vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì vô tướng, vô nguyện giải thoát môn vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Ngũ nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) giống như hư không. Lục thần thông (sáu năng lực siêu việt: biến hóa tự tại, nghe xa, thấy xa, biết tâm người khác, biết đời trước, dứt sạch phiền não) cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Ngũ nhãn, lục thần thông cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của ngũ nhãn là không, tánh của lục thần thông là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì ngũ nhãn vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì lục thần thông vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Phật thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật, như biết rõ điều hợp lý và không hợp lý, biết rõ nghiệp báo…) giống như hư không. Tứ vô sở úy (bốn điều không hề sợ hãi khi thuyết pháp của Phật), tứ vô ngại giải (bốn trí hiểu biết và diễn đạt thông suốt không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về biện luận), đại từ (lòng thương lớn, ban vui cho chúng sinh), đại bi (lòng xót thương lớn, cứu khổ cho chúng sinh), đại hỷ (niềm vui lớn trước hạnh phúc của chúng sinh), đại xả (tâm buông xả lớn, bình đẳng với tất cả), thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng có của Phật, không chung với ai khác), nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành để dẫn dắt chúng sinh), nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn mọi khía cạnh, chi tiết của tất cả các pháp — trí tuệ của Phật) cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Phật thập lực cho đến nhất thiết tướng trí cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của Phật thập lực là không, tánh của tứ vô sở úy cho đến nhất thiết tướng trí là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì Phật thập lực vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì tứ vô sở úy cho đến nhất thiết tướng trí vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót, luôn giữ chánh niệm) giống như hư không. Hằng trụ xả tánh (tính luôn an trú trong sự buông xả, tâm bình thản không dao động) cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Vô vong thất pháp, hằng trụ xả tánh cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của vô vong thất pháp là không, tánh của hằng trụ xả tánh là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì vô vong thất pháp vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì hằng trụ xả tánh vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Tất cả các pháp môn đà-la-ni giống như hư không. Tất cả các pháp môn tam-ma-địa cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Tất cả các pháp môn đà-la-ni và tất cả các pháp môn tam-ma-địa cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của tất cả các pháp môn đà-la-ni là không, tánh của tất cả các pháp môn tam-ma-địa là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì tất cả các pháp môn đà-la-ni vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì tất cả các pháp môn tam-ma-địa vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Nội không giống như hư không. Ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Nội không cho đến vô tánh tự tánh không cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của nội không là không, tánh của ngoại không cho đến vô tánh tự tánh không là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì nội không vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì ngoại không cho đến vô tánh tự tánh không vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Chân như giống như hư không. Pháp giới (cảnh giới bản thể chung của mọi pháp), pháp tánh, bất hư vọng tánh, bất biến dị tánh, bất tư nghị giới, hư không giới, đoạn giới, ly giới, diệt giới, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, vô tánh giới, vô tướng giới, vô tác giới, vô vi giới, an ổn giới, tịch tĩnh giới, bản vô, thật tế, cứu cánh Niết-bàn (Niết-bàn rốt ráo: sự tịch diệt hoàn toàn mọi phiền não và khổ đau) cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Chân như cho đến cứu cánh Niết-bàn cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của chân như là không, tánh của pháp giới cho đến cứu cánh Niết-bàn là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì chân như vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì pháp giới cho đến cứu cánh Niết-bàn vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Này Xá-lợi-tử! Thanh văn thừa giống như hư không. Độc giác thừa và Đại thừa cũng giống như hư không. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử! Ví như hư không: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; vì phần giữa và hai bờ của nó đều không thể nắm bắt, nên gọi là hư không. Thanh văn thừa, Độc giác thừa, Đại thừa cũng như thế: tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt. Vì sao vậy? Vì tánh của Thanh văn thừa là không, tánh của Độc giác thừa và Đại thừa là không. Trong cái không, tiền tế không thể nắm bắt, hậu tế không thể nắm bắt, trung tế không thể nắm bắt; cũng vì phần giữa và hai bờ đều không thể nắm bắt, nên gọi là không. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: vì Thanh văn thừa vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên; vì Độc giác thừa và Đại thừa vô biên nên phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô biên.
Bấy giờ, Cụ thọ Thiện Hiện lại trả lời Xá-lợi-tử rằng: Như Tôn giả đã hỏi: "Vì duyên cớ gì mà nói rằng: ngay nơi sắc v.v., Bồ-tát Ma-ha-tát là vô sở hữu, bất khả đắc; lìa ngoài sắc v.v., Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô sở hữu, bất khả đắc?" — Này Xá-lợi-tử! Sắc thì tánh của sắc là không. Vì sao vậy? Vì trong tánh không của sắc, sắc là vô sở hữu, bất khả đắc; cho nên Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô sở hữu, bất khả đắc. Cái không phải sắc thì tánh của cái không phải sắc cũng là không. Vì sao vậy? Vì trong tánh không của cái không phải sắc, cái không phải sắc là vô sở hữu, bất khả đắc; cho nên Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô sở hữu, bất khả đắc.
Thọ, tưởng, hành, thức thì tánh của thọ, tưởng, hành, thức là không. Vì sao vậy? Vì trong tánh không của thọ, tưởng, hành, thức, thì thọ, tưởng, hành, thức là vô sở hữu, bất khả đắc; cho nên Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô sở hữu, bất khả đắc. Cái không phải thọ, tưởng, hành, thức thì tánh của cái không phải thọ, tưởng, hành, thức cũng là không. Vì sao vậy? Vì trong tánh không của cái không phải thọ, tưởng, hành, thức, thì cái không phải thọ, tưởng, hành, thức là vô sở hữu, bất khả đắc; cho nên Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô sở hữu, bất khả đắc. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: ngay nơi sắc, Bồ-tát Ma-ha-tát vô sở hữu, bất khả đắc; lìa ngoài sắc, Bồ-tát Ma-ha-tát vô sở hữu, bất khả đắc; ngay nơi thọ, tưởng, hành, thức, Bồ-tát Ma-ha-tát vô sở hữu, bất khả đắc; lìa ngoài thọ, tưởng, hành, thức, Bồ-tát Ma-ha-tát vô sở hữu, bất khả đắc.
Này Xá-lợi-tử! Nhãn xứ thì tánh của nhãn xứ là không. Vì sao vậy? Vì trong tánh không của nhãn xứ, nhãn xứ là vô sở hữu, bất khả đắc; cho nên Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô sở hữu, bất khả đắc. Cái không phải nhãn xứ thì tánh của cái không phải nhãn xứ cũng là không. Vì sao vậy? Vì trong tánh không của cái không phải nhãn xứ, cái không phải nhãn xứ là vô sở hữu, bất khả đắc; cho nên Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô sở hữu, bất khả đắc. Nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ thì tánh của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là không. Vì sao vậy? Vì trong tánh không của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ, thì nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là vô sở hữu, bất khả đắc; cho nên Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô sở hữu, bất khả đắc. Cái không phải nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ thì tánh của cái không phải nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ cũng là không. Vì sao vậy? Vì trong tánh không của cái không phải nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ, thì cái không phải nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là vô sở hữu, bất khả đắc; cho nên Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô sở hữu, bất khả đắc. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: ngay nơi nhãn xứ, Bồ-tát Ma-ha-tát vô sở hữu, bất khả đắc; lìa ngoài nhãn xứ, Bồ-tát Ma-ha-tát vô sở hữu, bất khả đắc; ngay nơi nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ, Bồ-tát Ma-ha-tát vô sở hữu, bất khả đắc; lìa ngoài nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ, Bồ-tát Ma-ha-tát vô sở hữu, bất khả đắc.
Này Xá-lợi-tử! Sắc xứ thì tánh của sắc xứ là không. Vì sao vậy? Vì trong tánh không của sắc xứ, sắc xứ là vô sở hữu, bất khả đắc; cho nên Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô sở hữu, bất khả đắc. Cái không phải sắc xứ thì tánh của cái không phải sắc xứ cũng là không. Vì sao vậy? Vì trong tánh không của cái không phải sắc xứ, cái không phải sắc xứ là vô sở hữu, bất khả đắc; cho nên Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô sở hữu, bất khả đắc. Thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ thì tánh của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là không. Vì sao vậy? Vì trong tánh không của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ, thì thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là vô sở hữu, bất khả đắc; cho nên Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô sở hữu, bất khả đắc. Cái không phải thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ thì tánh của cái không phải thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ cũng là không. Vì sao vậy? Vì trong tánh không của cái không phải thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ, thì cái không phải thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là vô sở hữu, bất khả đắc; cho nên Bồ-tát Ma-ha-tát cũng vô sở hữu, bất khả đắc. Này Xá-lợi-tử! Vì lẽ đó mà tôi nói rằng: ngay nơi sắc xứ, Bồ-tát Ma-ha-tát vô sở hữu, bất khả đắc; lìa ngoài sắc xứ, Bồ-tát Ma-ha-tát vô sở hữu, bất khả đắc; ngay nơi thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ, Bồ-tát Ma-ha-tát vô sở hữu, bất khả đắc; lìa ngoài thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ, Bồ-tát Ma-ha-tát vô sở hữu, bất khả đắc.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa (kinh về trí tuệ lớn đưa đến bờ giác ngộ), quyển thứ sáu mươi ba.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ sáu mươi bốn.
Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video