Phần thứ mười bốn: Tinh tấn ba-la-mật-đa (tinh tấn: siêng năng, bền bỉ, hăng hái làm điều lành, dứt điều ác; ba-la-mật-đa: nghĩa đen là "đến bờ bên kia", tức hạnh tu toàn hảo đưa người vượt khỏi biển sống chết đến bờ giải thoát).
Tôi nghe như thế này. Một thời, đức Bạc-già-phạm (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc Thế Tôn, có đủ phúc đức, được đời tôn kính) ở thành Thất-la-phiệt (tức thành Xá-vệ, kinh đô nước Kiều-tát-la thời Ấn Độ cổ), trú tại vườn Cấp Cô Độc trong rừng Thệ-đa (khu vườn rừng vốn của thái tử Thệ-đa, được trưởng giả Cấp Cô Độc — người hay giúp kẻ mồ côi, cô quạnh — mua lại dâng Phật). Ngài ở cùng đại chúng bí-sô (tức tỳ-kheo, các vị tăng xuất gia đã thọ giới đầy đủ) gồm một nghìn hai trăm năm mươi người.
Lúc ấy, cụ thọ (tiếng tôn xưng bậc tu hành, nghĩa là người có đủ tuổi thọ và tuệ mạng) Mãn Từ Tử (tức Phú-lâu-na, vị đệ tử của Phật nổi tiếng thuyết pháp giỏi nhất) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật)! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát: người phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh, có tâm nguyện lớn lao) muốn chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của Phật), thì phải dùng phương tiện (cách thức khéo léo) nào để an trú (đứng vững, ở yên trong đó) tinh tấn ba-la-mật-đa?"
Bấy giờ Thế Tôn bảo Mãn Từ Tử: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, thì ngay lúc mới phát tâm (khởi lòng cầu thành Phật) phải nghĩ thế này: 'Tất cả những gì ta có, dù là thân hay tâm, trước hết phải dùng để làm việc lợi ích cho người khác, khiến cho mọi điều họ mong cầu đều được đầy đủ.'
Ví như kẻ đầy tớ thì phải nghĩ rằng: 'Đi, đứng, ngồi, nằm đều phải theo ý chủ, không được tự tiện làm gì.' Muốn từ nhà chủ ra chợ búa hay đi đâu, trước phải hỏi chủ rồi mới ra; đồ ăn thức uống cần dùng, chủ cho phép mới dùng; mọi việc làm đều theo ý muốn của chủ. Cũng thế, các Bồ-tát Ma-ha-tát muốn chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, thì khi mới phát tâm phải nghĩ rằng: 'Những gì ta có, dù là thân hay tâm, đều không được để nó tự tiện xoay chuyển theo ý mình; hễ người khác có việc gì lợi ích, ta đều phải làm cho xong cho họ.'
Như thế, các Bồ-tát Ma-ha-tát nương vào tinh tấn ba-la-mật-đa, không rời tinh tấn ba-la-mật-đa, thề vì hữu tình (chúng sinh, các loài có tình thức) mà làm những việc nên làm. Các Bồ-tát Ma-ha-tát đều phải an trú trong tinh tấn ba-la-mật-đa như vậy.
Ví như ngựa báu (con ngựa quý nhất, thuần thục, là một trong bảy báu vật của bậc vua Chuyển luân cai trị cả thiên hạ), khi có người cưỡi thì nghĩ rằng: 'Nay ta không nên làm cho thân thể người cưỡi lắc lư, mỏi mệt, khổ nhọc, hay làm hư hại đồ trang sức yên cương. Quanh co, đi hay dừng, chậm hay nhanh đều tùy theo người; ta phải giữ gìn che chở người ấy, không để vì ta mà người ấy nổi giận hay sinh ra đủ thứ lỗi lầm.'
Cũng thế, các Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành tinh tấn ba-la-mật-đa thì không làm theo ý riêng của mình, mà theo ý thích của người khác để làm điều lợi ích cho họ; lại còn giữ gìn che chở họ, khiến họ không vì thân ta mà khởi lên bất cứ phiền não (những tâm xấu làm rối loạn như tham, giận, si mê) hay ác nghiệp (việc làm xấu gây quả khổ) nào. Những người ấy dù trước kia chẳng có ơn gì với Bồ-tát, nhưng các Bồ-tát Ma-ha-tát vẫn nghĩ như là mình đang đền ơn, nên làm xong đủ mọi việc cho họ.
Như thế, các Bồ-tát Ma-ha-tát vì muốn thành tựu tinh tấn ba-la-mật-đa mà giữ gìn lòng người, xoay chuyển theo ý người, làm cho họ đủ mọi điều lợi ích, an vui. Như thế, các Bồ-tát Ma-ha-tát nắm giữ tinh tấn ba-la-mật-đa, làm lợi ích an vui cho các hữu tình như làm việc của chính mình, luôn không chán mỏi. Đó gọi là các Bồ-tát Ma-ha-tát an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Lại nữa, Mãn Từ Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn mau chứng được nhất thiết trí trí (trí tuệ biết rõ hết thảy mọi sự, là trí tuệ của Phật) để làm lợi ích lớn cho các hữu tình, mà thường siêng năng tu học bố thí (đem của cải, giáo pháp, sự an ổn cho người), tịnh giới (giữ giới luật trong sạch), an nhẫn (nhẫn chịu, không giận hờn), tinh tấn, tĩnh lự (thiền định, lặng tâm mà suy xét), bát-nhã (trí tuệ thấy rõ bản chất thật của mọi sự) ba-la-mật-đa, tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn mau chứng được nhất thiết trí trí để làm lợi ích lớn cho các hữu tình, mà thường siêng năng tu học phép quán: nội không (sáu giác quan bên trong như mắt, tai… là không, không có thực thể), ngoại không (sáu cảnh bên ngoài như hình sắc, âm thanh… là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái "không" cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối cao như niết-bàn cũng là không), hữu vi không (các sự vật do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (những gì không do tạo tác cũng là không), tất cánh không (rốt ráo hoàn toàn là không), vô tế không (không có đầu không có cuối nên là không), tán không (sự vật do tụ hợp rồi tan rã nên là không), vô biến dị không (cái không đổi khác cũng là không), bản tính không (bản tính các pháp vốn là không), tự tướng không (đặc tính riêng của từng pháp là không), cộng tướng không (đặc tính chung của các pháp là không), nhất thiết pháp không (hết thảy các pháp đều không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được nên là không), vô tính không (không có tự thể nên là không), tự tính không (tự tính các pháp là không), vô tính tự tính không (cả không có tự thể lẫn tự tính đều là không), tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn mau chứng được nhất thiết trí trí để làm lợi ích lớn cho các hữu tình, mà thường siêng năng tu học phép quán về: chân như của các pháp (bản chất thật, như thế mãi không đổi), pháp giới (cõi bản tính chung của mọi pháp), pháp tính (bản tính của các pháp), bất hư vọng tính (tính không giả dối), bất biến dị tính (tính không đổi khác), bình đẳng tính (tính bình đẳng như nhau), ly sinh tính (tính lìa sự sinh diệt), pháp định (sự an định của pháp), pháp trụ (sự an trú của pháp), thực tế (bờ mé chân thật), hư không giới (cõi hư không) và bất tư nghị giới (cõi không thể nghĩ bàn), tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn mau chứng được nhất thiết trí trí để làm lợi ích lớn cho các hữu tình, mà thường siêng năng tu học phép quán: vô minh (sự mê lầm căn bản, không thấy rõ chân lý) làm duyên (điều kiện phát sinh) cho hành (các hành động tạo nghiệp); hành làm duyên cho thức (tâm thức nhận biết); thức làm duyên cho danh sắc (phần tinh thần và phần thân thể); danh sắc làm duyên cho lục xứ (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); lục xứ làm duyên cho xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan và cảnh); xúc làm duyên cho thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ); thọ làm duyên cho ái (lòng tham muốn); ái làm duyên cho thủ (sự bám giữ); thủ làm duyên cho hữu (sự hình thành đời sống mới do nghiệp); hữu làm duyên cho sinh (sự ra đời); sinh làm duyên cho già, chết, buồn rầu, than thở, khổ đau, lo lắng, phiền muộn, tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn mau chứng được nhất thiết trí trí để làm lợi ích lớn cho các hữu tình, mà thường siêng năng tu học phép quán: vì vô minh diệt nên hành diệt; vì hành diệt nên thức diệt; vì thức diệt nên danh sắc diệt; vì danh sắc diệt nên lục xứ diệt; vì lục xứ diệt nên xúc diệt; vì xúc diệt nên thọ diệt; vì thọ diệt nên ái diệt; vì ái diệt nên thủ diệt; vì thủ diệt nên hữu diệt; vì hữu diệt nên sinh diệt; vì sinh diệt nên già, chết, buồn rầu, than thở, khổ đau, lo lắng, phiền muộn đều diệt, tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn mau chứng được nhất thiết trí trí để làm lợi ích lớn cho các hữu tình, mà thường siêng năng tu học: quán khổ thánh đế (chân lý cao quý về khổ) theo các mặt là khổ, là vô thường (không bền lâu), là không, là vô ngã (không có cái "ta" thật); quán tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ) theo các mặt là nhân, là tập (gom tụ), là sinh, là duyên; quán diệt thánh đế (chân lý về sự dứt khổ, tức niết-bàn) theo các mặt là diệt, là tĩnh (yên lặng), là diệu (mầu nhiệm), là ly (thoát lìa); quán đạo thánh đế (chân lý về con đường dứt khổ) theo các mặt là đạo, là như (đúng lý), là hành (con đường thực hành), là xuất (đưa ra khỏi sinh tử), tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn mau chứng được nhất thiết trí trí để làm lợi ích lớn cho các hữu tình, mà thường siêng năng tu học tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định của cõi Sắc, cõi các vị trời còn hình thể nhưng đã lìa tham dục), tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không bờ bến: từ – ban vui, bi – cứu khổ, hỷ – vui theo, xả – buông bỏ bình đẳng), tứ vô sắc định (bốn tầng định của cõi Vô sắc, cõi không còn hình thể), tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn mau chứng được nhất thiết trí trí để làm lợi ích lớn cho các hữu tình, mà thường siêng năng tu học tứ niệm trụ (bốn phép chú tâm quán sát: thân là không sạch, cảm thọ là khổ, tâm là vô thường, các pháp là vô ngã), tứ chính đoạn (bốn sự siêng năng chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều lành chưa sinh được sinh, làm cho điều lành đã sinh thêm lớn), tứ thần túc (bốn nền tảng của định và thần thông: ý muốn, siêng năng, nhất tâm, quán xét), ngũ căn (năm gốc rễ điều lành: lòng tin, siêng năng, nhớ nghĩ chân chính, định, trí tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm căn ấy lớn mạnh mà thành), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ: chọn lựa pháp, tinh tấn, hoan hỷ, nhẹ nhàng an ổn, nhớ nghĩ, định, buông xả), bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: thấy biết chân chính, suy nghĩ chân chính, lời nói chân chính, việc làm chân chính, nghề sống chân chính, siêng năng chân chính, nhớ nghĩ chân chính, định chân chính), tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn mau chứng được nhất thiết trí trí để làm lợi ích lớn cho các hữu tình, mà thường siêng năng tu học các giải thoát môn (cửa ngõ đưa đến giải thoát) không (thấy mọi pháp đều không có thực thể), vô tướng (không chấp vào hình tướng), vô nguyện (không còn mong cầu, tạo tác), tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn mau chứng được nhất thiết trí trí để làm lợi ích lớn cho các hữu tình, mà thường siêng năng tu học bát giải thoát (tám pháp thiền định giúp lìa bỏ sự đắm trước vào hình sắc và các cõi định), bát thắng xứ (tám phép quán làm chủ, vượt thắng các cảnh hình sắc), cửu thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp nhau theo thứ tự: bốn thiền, bốn định vô sắc và diệt tận định), thập biến xứ (mười phép quán thấy một thứ như đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, không gian, thức trùm khắp mọi nơi), tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn mau chứng được nhất thiết trí trí để làm lợi ích lớn cho các hữu tình, mà thường siêng năng tu học hết thảy các pháp môn đà-la-ni (tổng trì: năng lực ghi nhớ, giữ gìn mọi điều lành không quên mất) và hết thảy các pháp môn tam-ma-địa (định: tâm chuyên chú vào một cảnh), tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn mau chứng được nhất thiết trí trí để làm lợi ích lớn cho các hữu tình, mà thường siêng năng tu học trí hiểu biết về các địa (các giai đoạn tu chứng): tịnh quán địa (giai đoạn quán xét để dẹp tham dục, chuẩn bị vào đạo), chủng tính địa (giai đoạn đã có hạt giống của bậc thánh), đệ bát địa (giai đoạn thứ tám, tức bậc đang hướng đến quả thánh đầu tiên), cụ kiến địa (giai đoạn đã thấy rõ chân lý, tức quả Dự lưu — bậc đã vào dòng thánh), bạc địa (giai đoạn phiền não đã mỏng, tức quả Nhất lai — chỉ còn trở lại cõi người một lần), ly dục địa (giai đoạn lìa tham dục, tức quả Bất hoàn — không trở lại cõi Dục nữa), dĩ biện địa (giai đoạn việc tu đã xong, tức quả A-la-hán — dứt sạch phiền não), Độc giác địa (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán nhân duyên, không cần thầy chỉ dạy), Bồ-tát địa và Như Lai địa (giai đoạn thành Phật), tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn mau chứng được nhất thiết trí trí để làm lợi ích lớn cho các hữu tình, mà thường siêng năng tu học: thắng giải hành địa (giai đoạn tu hành bằng sự tin hiểu sâu chắc, trước khi vào mười địa), cực hỷ địa (vui mừng tột bậc vì lần đầu chứng chân lý), ly cấu địa (lìa mọi nhơ bẩn, giữ giới trọn vẹn), phát quang địa (trí tuệ phát ra ánh sáng), diễm tuệ địa (trí tuệ rực cháy như lửa đốt phiền não), cực nan thắng địa (cảnh giới rất khó vượt qua), hiện tiền địa (trí tuệ hiện rõ trước mắt), viễn hành địa (đi xa, vượt khỏi các bậc thấp), bất động địa (tâm không còn lay động), thiện tuệ địa (trí tuệ khéo léo giảng pháp), pháp vân địa (như mây pháp che khắp, tuôn mưa pháp), đẳng giác địa (giác ngộ gần ngang bằng Phật), tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn mau chứng được nhất thiết trí trí để làm lợi ích lớn cho các hữu tình, mà thường siêng năng tu học ngũ nhãn thanh tịnh (năm thứ mắt trong sạch: mắt thịt, mắt trời thấy xa thấy suốt, mắt tuệ thấy lẽ không, mắt pháp thấy rõ mọi pháp môn để độ người, mắt Phật thấy biết trọn vẹn) và lục thắng thần thông (sáu năng lực siêu việt: biến hóa đi lại tự tại, nghe xa, thấy xa, biết tâm người khác, biết đời trước, dứt sạch phiền não), tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn mau chứng được nhất thiết trí trí để làm lợi ích lớn cho các hữu tình, mà thường siêng năng tu học vô biên Phật pháp như: mười lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật, như biết rõ điều gì hợp lẽ hay không, biết rõ nghiệp và quả báo của chúng sinh…), bốn vô sở úy (bốn điều không hề e sợ khi thuyết pháp giữa đại chúng), bốn vô ngại giải (bốn sự thông suốt không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về biện luận), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, và mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có, không chung với ai khác), tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Lại nữa, Mãn Từ Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn làm cho cõi Phật (cõi nước do một vị Phật giáo hóa) trang nghiêm thanh tịnh bậc nhất, mà ở lâu trong sinh tử (vòng luân hồi sống chết) tu các công đức (việc lành và phúc đức), tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn giáo hóa cho nhiều loài hữu tình được thuần thục, mà ở lâu trong sinh tử tu các công đức, tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát mới phát tâm cầu vô thượng chính đẳng giác, giả sử các loài hữu tình trong tam thiên đại thiên thế giới (một nghìn triệu thế giới, phạm vi giáo hóa của một vị Phật) đều thành Bồ-tát, hoặc chỉ còn bị ràng buộc một đời, hoặc hai đời, hoặc ba đời, hoặc bốn đời nữa là sẽ thành Phật, mà nói thế này: "Ông hãy siêng năng tu hạnh Bồ-tát, chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề trước, rồi sau đó chúng tôi mới chứng vô thượng giác." Lúc ấy Bồ-tát theo lời họ nói, siêng năng mạnh mẽ, tâm không sợ hãi, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát hoặc chỉ còn bị ràng buộc một đời, hoặc hai đời, hoặc ba đời, hoặc bốn đời nữa là sẽ thành Phật, giả sử các loài hữu tình trong tam thiên đại thiên thế giới mới phát tâm cầu vô thượng chính đẳng giác, mà nói thế này: "Ông hãy đợi chúng tôi chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề trước, rồi sau đó ông mới nên chứng vô thượng giác." Lúc ấy Bồ-tát theo lời họ nói, ở lâu trong sinh tử, tâm không lùi bước nản lòng, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thấy người xin đến cầu xin thứ gì, mặt không nhăn nhó, mắt không có vẻ giận, mà chỉ nghĩ rằng: "Chúng sinh này đang giúp ta thành tựu nhất thiết trí trí mà ta mong cầu", rồi mau mau tìm cách siêng năng tìm kiếm để ban cho, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, vì muốn cho một hữu tình được an vui, mà trải qua một kiếp (khoảng thời gian dài vô cùng, không thể tính bằng năm tháng) hoặc hơn một kiếp chịu các nỗi khổ dữ dội trong đại địa ngục, thân không lay chuyển, tâm không lùi bước, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát, giả sử mỗi ngày đêm dài bằng một đại kiếp, gom những ngày đêm như thế lại thành một đại kiếp, rồi trải qua số đại kiếp nhiều như cát sông Căng-già (sông Hằng ở Ấn Độ) như vậy, ở trong đại địa ngục chịu các nỗi khổ dữ dội, mà nhờ chịu khổ ấy khiến cho một hữu tình được ra khỏi địa ngục, sinh vào cõi lành (cõi người, cõi trời), thì Bồ-tát lúc ấy vui vẻ chịu thay, Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghe nói việc ấy thì hớn hở vui mừng, thề có thể chịu thay, tâm không lùi bước, nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghe việc như thế mà lòng khiếp nhược, không sinh tâm vui mừng muốn nhận lấy mà làm, nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghe các việc lành mà tâm tâm nối nhau ưa thích nhận lấy mà làm, nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghe các việc lành mà không thể giữ tâm nhớ nghĩ liên tục để nhận lấy mà làm, nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng.
Lại nữa, Mãn Từ Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát giả sử quét đất ở châu Thiệm-bộ này (tức châu Diêm-phù-đề, vùng đất loài người chúng ta sinh sống theo cách hình dung thế giới của Phật giáo), từ một chỗ quét dần sang các nơi khác, quét khắp một vòng rồi trở về chỗ cũ, mà nghĩ rằng: "Ta đã xa nơi này lâu lắm rồi", nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát làm xong việc ấy mà nghĩ rằng: "Ta đã trở về đây rất nhanh", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát xây dựng, sửa sang một ngôi tốt-đổ-ba (tháp thờ xá-lợi, tức di cốt của Phật hay bậc thánh), trải qua một ngày rồi nghĩ rằng: "Sao ngày hôm nay dài lâu đến thế", nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát làm xong việc ấy mà nghĩ rằng: "Sao ngày hôm nay nhanh như một cái búng ngón tay", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát xây dựng, sửa sang một ngôi tăng-già-lam (chùa, nơi chúng tăng ở tu hành), trải qua một ngày rồi nghĩ rằng: "Sao ngày hôm nay dài lâu đến thế", nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát làm xong việc ấy mà nghĩ rằng: "Sao ngày hôm nay nhanh như một cái búng ngón tay", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nhìn lại công việc đã làm trải qua nửa năm mà cảm thấy dài lâu, nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nhìn lại công việc đã làm trải qua nửa năm mà cho là như việc làm trong một ngày, nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nhìn lại công việc đã làm trải qua một năm mà cảm thấy dài lâu, nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nhìn lại công việc đã làm trải qua một năm mà cho là như việc làm trong một ngày, nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nhìn lại công việc đã làm trải qua nửa kiếp mà cảm thấy dài lâu, nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nhìn lại công việc đã làm trải qua nửa kiếp mà cho là như việc làm trong một ngày, nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nhìn lại công việc đã làm trải qua một kiếp mà cảm thấy dài lâu, nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nhìn lại công việc đã làm trải qua một kiếp mà cho là như việc làm trong một ngày, nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa.
Lại nữa, Mãn Từ Tử! Các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hạnh bồ-đề thì không nên suy tính số kiếp nhiều hay ít, rằng: "Ta trải qua chừng ấy kiếp thì sẽ chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề." Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, rồi siêng năng mạnh mẽ tu hạnh bồ-đề, cầu chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp siêng năng mạnh mẽ tu hạnh bồ-đề mới chứng được vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước, vẫn siêng năng cầu vô thượng chính đẳng bồ-đề", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, tu hành tinh tấn ba-la-mật-đa khiến mau được viên mãn, xa lìa sinh tử, mau chứng được nhất thiết trí trí, làm lợi ích lớn cho các hữu tình.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa, cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức mạnh mẽ thường siêng năng tu học bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học trí về nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không, cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức mạnh mẽ thường siêng năng tu học trí về nội không cho đến vô tính tự tính không mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học trí về chân như của các pháp, pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới, cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức mạnh mẽ thường siêng năng tu học trí về chân như của các pháp cho đến bất tư nghị giới mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học trí về: vô minh làm duyên cho hành; hành làm duyên cho thức; thức làm duyên cho danh sắc; danh sắc làm duyên cho lục xứ; lục xứ làm duyên cho xúc; xúc làm duyên cho thọ; thọ làm duyên cho ái; ái làm duyên cho thủ; thủ làm duyên cho hữu; hữu làm duyên cho sinh; sinh làm duyên cho già chết, cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức mạnh mẽ thường siêng năng tu học trí về vô minh làm duyên cho hành cho đến sinh làm duyên cho già chết mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học trí về: vì vô minh diệt nên hành diệt; vì hành diệt nên thức diệt; vì thức diệt nên danh sắc diệt; vì danh sắc diệt nên lục xứ diệt; vì lục xứ diệt nên xúc diệt; vì xúc diệt nên thọ diệt; vì thọ diệt nên ái diệt; vì ái diệt nên thủ diệt; vì thủ diệt nên hữu diệt; vì hữu diệt nên sinh diệt; vì sinh diệt nên già chết diệt, cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức mạnh mẽ thường siêng năng tu học trí về vì vô minh diệt nên hành diệt cho đến vì sinh diệt nên già chết diệt mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học trí về khổ thánh đế theo các mặt là khổ, vô thường, không, vô ngã; trí về tập thánh đế theo các mặt là nhân, tập, sinh, duyên; trí về diệt thánh đế theo các mặt là diệt, tĩnh, diệu, ly; trí về đạo thánh đế theo các mặt là đạo, như, hành, xuất, cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức mạnh mẽ thường siêng năng tu học trí về khổ thánh đế theo các mặt là khổ, vô thường, không, vô ngã, cho đến trí về đạo thánh đế theo các mặt là đạo, như, hành, xuất mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định, cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức mạnh mẽ thường siêng năng tu học tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học tứ niệm trụ, tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi, cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức mạnh mẽ thường siêng năng tu học tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học ba giải thoát môn, cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức mạnh mẽ thường siêng năng tu học ba giải thoát môn mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học bát giải thoát, bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ, cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức mạnh mẽ thường siêng năng tu học bát giải thoát cho đến thập biến xứ mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học các pháp môn đà-la-ni và pháp môn tam-ma-địa, cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức mạnh mẽ thường siêng năng tu học các pháp môn đà-la-ni và pháp môn tam-ma-địa mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học các địa của Bồ-tát và trí về các địa, cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức mạnh mẽ thường siêng năng tu học các địa của Bồ-tát và trí về các địa mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học ngũ nhãn thanh tịnh và lục thắng thần thông, cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức tinh tấn thường siêng năng tu học ngũ nhãn thanh tịnh và lục thắng thần thông mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học mười lực của Như Lai, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức mạnh mẽ thường siêng năng tu học mười lực của Như Lai, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật, cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức mạnh mẽ thường siêng năng tu học đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học pháp vô vong thất (khả năng không bao giờ quên sót, nhớ biết đúng lúc mọi điều) và tính hằng trụ xả (tính luôn an trú trong sự buông xả, tâm bình thản không dính mắc), cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức mạnh mẽ thường siêng năng tu học pháp vô vong thất và tính hằng trụ xả mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học nhất thiết trí (trí biết tổng quát rằng mọi pháp đều không), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu để dẫn dắt chúng sinh) và nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn mọi sai biệt của tất cả các pháp, tức trí của Phật), cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức mạnh mẽ thường siêng năng tu học nhất thiết trí, đạo tướng trí và nhất thiết tướng trí mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta quyết không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy tính số kiếp mà đặt ra giới hạn, thì dù rất mạnh mẽ thường siêng năng tu học hết thảy hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, cũng vẫn gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Dù phải trải qua vô lượng vô biên đại kiếp hết sức mạnh mẽ thường siêng năng tu học hết thảy hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát mới được viên mãn, rồi mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, ta cũng không nên nản lòng lùi bước", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Lại nữa, Mãn Từ Tử! Nếu có người khuyên mời Bồ-tát Ma-ha-tát rằng: "Ông hãy vì tôi mà trong một ngày đập vỡ núi chúa Diệu Cao (tức núi Tu-di, ngọn núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo cách hình dung của Phật giáo)." Nếu Bồ-tát hỏi lại: "Núi chúa ấy lớn bao nhiêu, ông bảo tôi đập ra làm mấy phần?", nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát nghĩ rằng: "Núi chúa Diệu Cao dù lớn nhỏ thế nào, ta cũng có thể vì ông mà trong một ngày đập vỡ ra, nhỏ như hạt cải, hoặc nhỏ như cực vi (hạt bụi nhỏ nhất, không thể chia nhỏ hơn nữa)", và dù phải trải qua nhiều thời gian mới đập vỡ xong mà trong ý cho là chỉ như một cái búng ngón tay, nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Giả sử số đại kiếp nhiều như cát sông Căng-già chỉ làm một ngày đêm, gom những ngày đêm ấy lại thành một đại kiếp, rồi phải trải qua vô lượng đại kiếp như thế tu hạnh Bồ-tát mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, thì trong khoảng ấy tâm ta còn không lùi bước, huống chi không phải như thế mà lại không siêng năng cầu!", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghe giảng về tướng trạng của tinh tấn như thế mà hớn hở vui mừng, tâm không khiếp sợ, nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghe giảng về tướng trạng của tinh tấn như thế mà lòng chùn bước, hết sức sợ hãi, nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng, không thể mau chứng được nhất thiết trí trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghe giảng về tinh tấn ba-la-mật-đa mà suy nghĩ rằng: "Bao giờ mới thành tựu được công đức thù thắng khó chứng như thế", nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghe giảng về tinh tấn ba-la-mật-đa mà suy nghĩ rằng: "Những công đức như thế ta đều có đủ, ta nhất định phải tu cho đến được bờ bên kia", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có người đến xin tay, hoặc chân, hoặc đầu, liền nghĩ rằng: "Nếu ta cho người ấy thì ta sẽ không có tay, không có chân, không có đầu", nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có người đến xin tay, hoặc chân, hoặc đầu, liền nghĩ rằng: "Ta bỏ cho người ấy thì sẽ được tay, chân và đầu vi diệu cao quý nhất, hơn cả của trời, người, A-tố-lạc (tức A-tu-la, loài thần có phúc lớn nhưng hay ganh ghét, hiếu chiến)", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có người xin mắt, xin tai, liền nghĩ rằng: "Ta cho họ thì ta sẽ không còn mắt, không còn tai", nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có người xin mắt, xin tai, liền nghĩ rằng: "Ta cho họ thì sẽ được mắt và tai cao quý nhất, hơn cả của trời, người, A-tố-lạc, như của bậc trí tuệ thù thắng (?)", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn, xa lìa nhị thừa (hai cỗ xe Thanh văn và Độc giác, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình), gần với nhất thiết trí.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có người xin các phần trong thân và các thứ tay chân, khớp xương, liền nghĩ rằng: "Nếu ta cho họ thì thân ta sẽ thiếu các phần, các thứ tay chân, khớp xương", nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có người xin các phần trong thân và các thứ tay chân, khớp xương, liền nghĩ rằng: "Nếu ta cho họ thì sẽ được thân phần và tay chân khớp xương của Phật pháp cao quý nhất, của pháp nhất thiết trí, hơn cả của trời, người, A-tố-lạc", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có nhiều người xin đến cầu xin đủ thứ, liền nghĩ rằng: "Người xin nhiều quá, làm sao khiến ai cũng được thỏa mãn ước nguyện", nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có nhiều người xin đến cầu xin đủ thứ, liền nghĩ rằng: "Thế này chưa phải là nhiều. Giả sử các loài hữu tình ở các thế giới nhiều như cát sông Căng-già trong một ngày cùng đến chỗ ta cầu xin đủ thứ, ta cũng sẽ tìm cách kiếm của báu, đem cho khắp cả, khiến ai cũng được thỏa mãn; huống chi nay chỉ chừng này mà lại không thể cho!", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn.
Vì sao thế? Vì các Bồ-tát Ma-ha-tát muốn dẫn ra, làm hiển lộ vô lượng Phật pháp và các pháp nhất thiết trí; mà sự tinh tấn bố thí có giới hạn thì không thể dẫn ra, làm hiển lộ vô lượng Phật pháp và các pháp nhất thiết trí. Phải mặc vào chiếc áo giáp rộng lớn của sự tinh tấn bố thí vô lượng mới có thể dẫn ra, làm hiển lộ vô lượng Phật pháp và các pháp nhất thiết trí.
Ví như có người muốn vượt biển lớn, trước phải chuẩn bị đủ các thứ lương thực, hành trang cho nhiều du-thiện-na (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ cổ, khoảng hơn mười cây số), nhiều trăm du-thiện-na, nhiều nghìn du-thiện-na, nhiều trăm nghìn du-thiện-na, rồi sau mới vượt qua được. Cũng thế, các Bồ-tát Ma-ha-tát muốn chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề thì phải trải qua vô lượng trăm nghìn câu-chi (mười triệu) na-dữu-đa (một con số cực lớn, hàng nghìn tỷ trở lên) kiếp tu tập gom góp tư lương (hành trang, vốn liếng phúc đức và trí tuệ trên đường tu), sau đó mới chứng được.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ rằng: "Ta sẽ trong một số đại kiếp có hạn lượng, có giới hạn mà cầu chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề", nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ rằng: "Ta sẽ trong vô lượng vô biên đại kiếp mà cầu chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề", nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn.
Bấy giờ Mãn Từ Tử bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát Ma-ha-tát tinh tấn như thế há gọi là khó sao?" Thế Tôn bảo: "Ông cho rằng các Bồ-tát Ma-ha-tát tinh tấn như thế là không khó ư?" Mãn Từ Tử thưa: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát tinh tấn như thế, con cho là không khó. Vì sao vậy? Phật dạy các pháp đều như việc huyễn hóa (như trò ảo thuật, có hình mà không thật). Cảm thọ vui, cảm thọ khổ và các pháp trợ giúp cho cảm thọ (?) đã như việc huyễn hóa, mà Bồ-tát đã có thể thấu suốt bản chất thật của các pháp như thế, thì tinh tấn có gì là khó?"
Bấy giờ Thế Tôn bảo Mãn Từ Tử: "Nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát tuy biết các pháp đều như việc huyễn hóa, mà vẫn có thể khởi lên sự tinh tấn của thân và tâm, an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, cầu đại bồ-đề không hề héo mòn, ngưng nghỉ. Vì thế, các Bồ-tát Ma-ha-tát tinh tấn như vậy là cực kỳ khó."
Khi ấy Mãn Từ Tử bạch Phật rằng: "Thật là kỳ lạ, bạch Thế Tôn! Thật là hiếm có, bạch Thiện Thệ (danh hiệu Phật: bậc đã khéo đi đến bờ giải thoát)! Ngài đã khéo nói rằng sự tinh tấn của các Bồ-tát Ma-ha-tát là rất khó. Nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát có thể làm việc khó: tuy biết các pháp đều không có gì cả, mà vẫn cầu vô thượng chính đẳng bồ-đề, muốn vì vô biên loài hữu tình mà giảng nói chính pháp có thể dứt hẳn sự vô trí (sự không hiểu biết, mê lầm). Thế nhưng các sự vô trí thật ra không có gì cả, cũng không có pháp thật nào có thể khiến sự vô trí nắm lấy làm 'ta' và 'cái của ta'; cũng không có hữu tình nào có thể nghĩ rằng: 'Đây là cái ta thật và cái của ta thật.' Sự vô trí như thế do các duyên hợp lại mà sinh, nhưng thật ra không có sinh; do các duyên lìa ra mà diệt, nhưng thật ra không có diệt. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tuy biết như thế mà tâm không thoái lui, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú tinh tấn ba-la-mật-đa, nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ thế này: 'Các pháp đều là không, nay ta khởi lên tinh tấn ba-la-mật-đa để làm gì?', nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ thế này: 'Chính vì hết thảy các pháp rốt ráo là không, nên ta cầu vô thượng chính đẳng bồ-đề, giác ngộ các pháp là không rồi giảng nói cho các hữu tình, khiến họ thoát khỏi mọi nỗi khổ sinh tử trong năm nẻo (năm cõi luân hồi: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời)', nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ thế này: 'Sinh tử không có bờ mé, ta làm sao khiến tất cả đều được diệt độ (dứt sạch phiền não, vượt khỏi sinh tử, vào niết-bàn)?', nên biết đó gọi là Bồ-tát lười biếng. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ thế này: 'Sinh tử tuy không có khởi đầu nhưng vẫn có thể có kết thúc, lẽ nào ta không thể khiến tất cả được diệt độ? Giả sử phải tinh tấn cầu đại bồ-đề trải qua số kiếp nhiều như từ vô thủy (thuở không có khởi đầu) đến nay, rồi sau mới chứng, ta còn phải cầu, huống chi không phải trải qua chừng ấy kiếp.'
Lại nghĩ rằng: 'Nếu các Bồ-tát ưa thích tu tập tác ý (sự chú tâm, khởi tâm hướng về) tương ứng với nhất thiết trí trí, thì như trong khoảng một lần phát tâm, ngày đêm, nửa tháng, một tháng, mùa, năm, hai năm (?) v.v. đã trôi qua mà không hay không biết. Nếu các Bồ-tát ưa thích tu tập bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa, khiến tâm thanh tịnh, hoàn toàn không để ý đến thời gian, thì đến khi nhận ra, chừng ấy thời gian — ngày đêm, nửa tháng, một tháng, mùa, năm, hai năm (?) v.v. — đã trôi qua. Vì thế, cầu bồ-đề thật rất dễ được, không nên sợ hãi việc tinh tấn lâu dài.' Nên biết đó gọi là Bồ-tát tinh tấn.
Ví như vị trưởng giả (người giàu có, có danh vọng) muốn cầu nhiều của báu, ngày đêm siêng năng suy tính cách làm, thường nghĩ rằng: 'Bao giờ ta mới được nhiều của báu, thỏa được ước nguyện ban đầu?' Vì thế không còn rảnh để tìm đến cơm nước. Cũng thế, các Bồ-tát Ma-ha-tát muốn cho tâm mình đối với sáu ba-la-mật-đa được thanh tịnh, nên siêng năng tu tập tác ý tương ứng với nhất thiết trí trí, như trong khoảng một lần phát tâm mà ngày đêm, nửa tháng, một tháng, mùa, năm, hai năm (?) v.v. đã trôi qua, thường nghĩ rằng: 'Bao giờ ta mới được của báu nhất thiết trí để làm lợi ích cho các hữu tình?'"
Khi ấy Mãn Từ Tử bạch Phật rằng: "Các Bồ-tát có thể mặc chiếc áo giáp đại tinh tấn như thế, siêng năng cầu của báu công đức vô thượng của Phật để làm lợi ích cho các hữu tình, thật đúng như Thế Tôn thường tuyên nói: hết thảy Bồ-tát đều có thể làm việc khó."
Bấy giờ Phật bảo Mãn Từ Tử: "Ta xem khắp các hàng trời, người v.v. trong thế gian, không ai thành tựu công đức hiếm có như các Bồ-tát Ma-ha-tát, chỉ trừ Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác (danh hiệu Phật: Như Lai — bậc đến từ chân như; Ứng — bậc xứng đáng nhận sự cúng dường; Chính Đẳng Giác — bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn)."
Khi ấy Mãn Từ Tử liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, khoác áo che vai trái, để trần vai phải, gối phải quỳ sát đất (cách tỏ lòng cung kính theo lễ nghi Ấn Độ), chắp tay cung kính nói thế này: "Trong vô biên thế giới ở phương đông, nam, tây, bắc, bốn phương phụ, phương trên và phương dưới, các loài hữu tình theo Bồ-tát thừa (cỗ xe Bồ-tát, tức con đường tu cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh): ai chưa phát tâm vô thượng bồ-đề, xin mau phát tâm; ai đã phát tâm vô thượng bồ-đề, xin mãi không thoái lui; ai đã không thoái lui đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề, xin mau viên mãn nhất thiết trí trí."
Bấy giờ Phật bảo Mãn Từ Tử: "Ông thấy có ý nghĩa gì mà nguyện cho các Bồ-tát mau viên mãn nhất thiết trí trí?" Mãn Từ Tử thưa: "Nếu không có Bồ-tát thì không có chư Phật ra đời; nếu không có chư Phật ra đời thì không có Bồ-tát và chúng thanh văn (hàng đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu hành, cầu giải thoát cho riêng mình). Phải có Bồ-tát tu hạnh Bồ-tát thì mới có chư Phật ra đời; vì có chư Phật ra đời nên mới có Bồ-tát và chúng thanh văn. Ví như cây lớn, nhờ có rễ có thân nên có cành lá; nhờ có cành lá nên có hoa quả; nhờ có hoa quả lại mọc lên cây lớn. Cũng thế, trong thế gian, nhờ có Bồ-tát nên có chư Phật ra đời; nhờ có chư Phật ra đời nên có Bồ-tát và chúng thanh văn; nhờ có Bồ-tát tu hạnh Bồ-tát nên lại có Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác ra đời làm lợi ích lớn."
Bấy giờ Phật khen Mãn Từ Tử: "Hay thay, hay thay! Đúng như lời ông nói." Rồi Phật bảo A-nan-đà (tức A-nan, thị giả hầu cận Phật, người nghe nhớ lời Phật nhiều nhất): "Ông hãy thọ trì (tiếp nhận, ghi nhớ và giữ gìn) tinh tấn ba-la-mật-đa mà các Bồ-tát mặc áo giáp tinh tấn tu tập, chớ để quên mất." A-nan-đà thưa: "Vâng, bạch Thế Tôn! Con đã thọ trì tinh tấn ba-la-mật-đa mà các Bồ-tát mặc áo giáp tinh tấn tu tập, quyết không quên mất."
Khi đức Bạc-già-phạm giảng kinh này xong, cụ thọ Mãn Từ Tử, cụ thọ Xá-lợi Tử (tức Xá-lợi-phất, đệ tử có trí tuệ bậc nhất của Phật), cụ thọ A-nan-đà cùng các hàng thanh văn khác, các chúng Bồ-tát, và hết thảy trời, rồng, dược-xoa (dạ-xoa, một loài quỷ thần), A-tố-lạc v.v., nghe lời Phật dạy đều rất vui mừng, tin nhận và vâng làm.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa (bộ kinh lớn về trí tuệ đến bờ bên kia), quyển thứ năm trăm chín mươi.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video